dr hab. n. med i n. o zdr. Anna Waśkiel-Burnat 

Katedra i Klinika Dermatologiczna, Warszawski Uniwersytet Medyczny


Łojotokowe zapalenie skóry głowy to nawracająca, przewlekła choroba zapalna. Kluczowe mechanizmy prowadzące do jej rozwoju to: nadmierna produkcja i nieprawidłowy skład łoju, dysbioza mikrobiomu skóry oraz predyspozycja indywidualna. Leczenie łojotokowego zapalenia skóry (ŁZS) zależy od jego nasilenia. Podstawową formą terapii są dermokosmetyki i miejscowe leki o działaniu przeciwgrzybiczym (np. szampony zawierające dwusiarczek selenu).  


Patogeneza i podział ŁZS 

Łojotokowe zapalenie skóry głowy charakteryzuje się występowaniem zmian rumieniowych pokrytych żółtawą, tłustą łuską. Zmianom często towarzyszy uczucie świądu 1, 2 .  

Patogeneza ŁZS jest wieloczynnikowa. Kluczowe mechanizmy prowadzące do rozwoju tej choroby to 3 : 

  • nadmierna produkcja i nieprawidłowy skład łoju − zwiększona aktywność gruczołów łojowych prowadzi do nadmiernego wydzielania łoju, a jego nieprawidłowy skład sprzyja rozwojowi drożdżaków z rodzaju Malassezia i stanowi czynnik drażniący skórę 
  • dysbioza mikrobiomu skóry z nadmiernym rozwojem Malassezia – metabolity tych drożdżaków (np. wolne kwasy tłuszczowe) działają prozapalnie i drażniąco na skórę. Dodatkowo u pacjentów z ŁZS obserwuje się zwiększenie liczebności Staphylococcus epidermidis i zmniejszenie Cutibacterium acnes  
  • predyspozycja indywidualna − tutaj uwzględniamy dysfunkcję bariery skórno-naskórkowej, nieprawidłową odpowiedź immunologiczną, czynniki genetyczne, środowiskowe i hormonalne.  

Do czynników mogących przyczyniać się do nasilenia łojotokowego zapalenia skóry należą 4 :

  • stres emocjonalny 
  • palenie tytoniu 
  • alkohol 
  • dieta (spożycie dużej ilości owoców zmniejsza nasilenie ŁZS, podczas gdy duża liczba produktów z tzw. zachodniej diety, niedobór cynku może powodować nasilenie zmian) 
  • zanieczyszczenia środowiskowe 
  • zmiany klimatyczne (duża wilgotność, niska temperatura). 

Ze względu na nasilenie zmian łojotokowe zapalenie skóry można podzielić na łagodne, umiarkowane i ciężkie (tab. 1). 

Tabela 1. Podział łojotokowego zapalenia skóry ze względu na nasilenie zmian 5  

table { border-collapse: collapse; width: 100%; } td { border: 1px solid black; padding: 5px; }
Łagodne Małe szarawe łuski, bez rumienia lub rumień obejmujący ≤2 cm² powierzchni skóry głowy, sporadycznie świąd, brak uczucia ciepła, brak uczucia pieczenia
Umiarkowane Umiarkowana liczba małych i dużych łusek luźno przylegających do skóry głowy, rumień obejmujący 2-5 cm² powierzchni skóry głowy, często świąd bez wpływu na normalny odpoczynek, łagodne do umiarkowanego uczucie ciepła, łagodne do umiarkowanego uczucie pieczenia, nieliczne łuski na ubraniach
Ciężkie Grube i rozproszone, białóżółte łuski ściśle przylegające do powierzchni skóry głowy, rumień obejmujący ≥5 cm² powierzchni skóry głowy, częsty świąd wpływający na normalny odpoczynek, silne uczucie ciepła, silne uczucie pieczenia, liczne łuski na ubraniach

Leczenie ŁZS 

Według opublikowanego w 2024 r. konsensusu międzynarodowych ekspertów 2 , leczenie łagodnych postaci łojotokowego zapalenia skóry głowy powinno opierać się na stosowaniu dermokosmetyków lub miejscowych leków przeciwgrzybiczych (szamponów, płynów, żeli). W umiarkowanych formach ŁZS zaleca się łączenie preparatów przeciwgrzybiczych z miejscowymi glikokortykosteroidami (mGKS). Przy braku poprawy można natomiast zastosować doustne leki przeciwgrzybicze z grupy azoli. W przypadku ciężkiego łojotokowego zapalenia skóry głowy doustne leki przeciwgrzybicze i mGKS stanowią leczenie pierwszego wyboru, podczas gdy doustna izotretynoina w niskich dawkach (0,20-0,25 mg/kg/dobę) może być wskazana jako terapia drugiego wyboru. Preparaty o działaniu keratolitycznym oraz szampony dermokosmetyczne do skóry wrażliwej zalecane są jako leczenie adiuwantowe. W terapii podtrzymującej łojotokowego zapalenia skóry zaleca się stosowanie miejscowych preparatów o działaniu przeciwgrzybiczym.  

Preparaty miejscowe stosowane w leczeniu ŁZS zostały przedstawione w tabeli 2.  

Tabela 2. Preparaty miejscowe stosowane w leczeniu łojotokowego zapalenia skóry

Działanie Substancja czynna
Przeciwgrzybicze Ketokonazol
Cyklopiroks
Dwusiarczek selenu
Pirokton olaminy
Przeciwzapalne Propionian klobetazolu
Furoinian mometazonu
Keratolityczne Kwas salicylowy
Mocznik
Dziegcie


Korzyści płynące ze stosowania szamponu z dwusiarczkiem selenu w leczeniu ŁZS 

Dwusiarczek selenu wpisuje się w patomechanizm powstawania łojotokowego zapalenia skóry. Jego zalety to 2, 3, 6 :  

  • przywracanie prawidłowego mikrobiomu skóry – ma nie tylko działanie przeciwgrzybicze, ale też hamuje wzrost Staphylococcus epidermidis 
  • przywracanie prawidłowego składu łoju  
  • odbudowa bariery skórno-naskórkowej 
  • właściwości keratolityczne.  

Szampon z dwusiarczkiem selenu zalecany jest zarówno w leczeniu aktywnych zmian skórnych, jak i w leczeniu podtrzymującym 3 . Wyniki badań dowodzą, że jest skuteczny u pacjentów z łagodnym, umiarkowanym i ciężkim ŁZS 3, 6 . Stosowanie szamponu z dwusiarczkiem selenu u pacjentów z łojotokowym zapaleniem skóry powoduje ustępowanie zmian zapalnych, złuszczania i łojotoku. Ponadto prowadzi do ustępowania świądu i korzystnie wpływa na jakość życia tych pacjentów 3, 6 . Ostatnie badanie wykazało, że szampon z dwusiarczkiem selenu jest tak samo korzystny w leczeniu łojotokowego zapalenia skóry jak szampon z ketokonazolem 7 .  

Według najnowszego konsensusu 2 , w łagodnych postaciach ŁZS szampon z dwusiarczkiem selenu zalecany jest w monoterapii. W umiarkowanych lub ciężkich postaciach choroby powinien być stosowany w terapii skojarzonej 2 .  

W przypadku aktywnych zmian zaleca się stosowanie szamponu z dwusiarczkiem selenu 2-3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie 6 . W terapii podtrzymującej (która trwa najczęściej 6-8 tygodni) stosuje się go najczęściej raz w tygodniu.  

Szampon z dwusiarczkiem selenu charakteryzuje się ponadto korzystnymi właściwościami kosmetycznymi i jest dobrze tolerowany przez pacjentów.  


Piśmiennictwo 

1. Borda LJ, Wikramanayake TC. Seborrheic Dermatitis and Dandruff: A Comprehensive Review. J Clin Investig Dermatol 2015;3(2) 

2. Vano-Galvan S, Reygagne P, Melo DF, et al. A comprehensive literature review and an international expert consensus on the management of scalp seborrheic dermatitis in adults. Eur J Dermatol 2024;34(S1):4-16 

3. Clavaud C, Michelin C, Pourhamidi S, et al. Selenium disulfide: a key ingredient to rebalance the scalp microbiome and sebum quality in the management of dandruff. Eur J Dermatol 2023;33(S1):5-12 

4. Lancar R, Missy P, Dupuy A, et al. Risk Factors for Seborrhoeic Dermatitis Flares: Case-control and Case-crossover Study. Acta Derm Venereol 2020;100(17):adv00292 

5. Zhang F, Li Y, Ren W, et al. Establishment of clinical evaluation criteria for scalp seborrheic dermatitis. J Cosmet Dermatol 2023;22(11):3042-6 

6. Turcu G, Artenie C, Nowicka D, et al. Selenium Disulfide-based shampoo applied for 4 weeks significantly improves dandruff and seborrheic dermatitis. Eur J Dermatol 2023;33(S1):19-23 

7. Barbosa V, Melo DF, Vañó-Galván S, et al. A Comparative Randomized Clinical Study Assessing the Efficacy of a 1% Selenium Disulfide-Based Shampoo versus 2% Ketoconazole Shampoo in Subjects with Moderate to Severe Scalp Seborrheic Dermatitis. Skin Appendage Disord 2024;10(6):497-504


----

Artykuł sponsorowany Vichy Laboratoires