Media społecznościowe w leczeniu cukrzycy – blaski i cienie

Personel opieki zdrowotnej nie może być dostępny przez 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, 365 dni w roku, aby odpowiadać na niekończące się pytania pacjentów, ani też nie chciałby być obarczony takim obowiązkiem. W rezultacie pacjenci szukają odpowiedzi gdzie indziej, między innymi w miejscach komunikowania się nazywanych zbiorczo mediami społecznościowymi (np. Facebook, Twitter, fora internetowe, blogi oraz podkasty).

Chociaż wielu lekarzy uważa, że te formy komunikacji mogą być pomocne, media społecznościowe charakteryzuje również potencjał dezinformowania oraz wątpliwej jakości porad medycznych udzielanych pacjentom przez innych pacjentów, co może stwarzać zagrożenie dla chorych i zaburzać praktykę kliniczną. Zamiast wpadać w pułapki stwarzane przez media społecznościowe, personel opieki zdrowotnej może wykorzystywać te technologie w sposób, który ułatwi zaspokojenie potrzeb pacjentów w zakresie edukacji i wsparcia. W niniejszym artykule przedstawiono wskazówki ułatwiające personelowi opieki zdrowotnej zrozumienie zakresu mediów społecznościowych, tego, w jaki sposób ludzie wykorzystują media społecznościowe jako narzędzie w leczeniu cukrzycy, a także w jaki sposób najlepiej wykorzystać ich potencjał dla dobra zarówno pacjentów, jak i praktyki klinicznej.

Kiedy personel opieki zdrowotnej nie może wysłuchać pacjenta, udzielić odpowiedzi na pytanie ani zapewnić ogólnego wsparcia akurat w tym momencie, w którym jest to potrzebne, chorzy i ich niefachowi opiekunowie mogą łatwo zbłądzić w gąszczu informacji, których dostarczają przyjaciele, rodzina, współpracownicy oraz źródła internetowe. Jakość informacji dostępnych za pośrednictwem mediów społecznościowych może być bardzo różna, podobnie jak w przypadku niezobowiązującej rozmowy z koleżanką z pracy podczas przerwy na kawę. Informacje umieszczane na forach internetowych mogą jednak docierać do wykładniczo większej liczby osób, tracić pierwotny kontekst, a także mieć teoretycznie nieskończoną trwałość, co sprawia, że tym bardziej są potencjalnie niebezpieczne. Mimo to wiele osób uważa, że „jeżeli coś jest w internecie, to musi to być prawda”.

W ogłoszonym w 2012 roku raporcie Federation of State Medical Boards (amerykańskiej federacji stanowych komisji przyznających prawo wykonywania zawodu lekarza – przyp. tłum.) zatytułowanym Model Policy Guidelines for the Appropriate Use of Social Media and Social Networking in Medical Practice (Przykładowe wytyczne dotyczące zasad właściwego wykorzystywania mediów i portali społecznościowych w praktyce medycznej”) ¹ zdefiniowano media społecznościowe jako „komunikację elektroniczną, za pomocą której użytkownicy tworzą społeczności internetowe w celu dzielenia się informacjami, pomysłami, osobistymi wiadomościami oraz innymi treściami”. Ta definicja została przyjęta na potrzeby niniejszego artykułu.

Ważne, aby zrozumieć zakres, w jakim media społecznościowe są wykorzystywane do komunikacji między pacjentami w odniesieniu do leczenia cukrzycy. Może to przybierać różną postać, na przykład udostępnienia pacjentowi jakiegoś materiału, który ktoś przeczytał gdzieś w internecie; wymiany wiadomości tekstowych na temat cukrzycy odbywającej się w czasie rzeczywistym między dwiema osobami używającymi smartfonów; dyskusji na forum internetowym, w której przez dłuższy czas uczestniczy wiele osób; a także niezliczonych innych sytuacji. Co więcej, w każdej z nich jakość przekazywanych informacji może być różna. Na przykład, kiedy autor poszukiwał materiałów do niniejszego artykułu na forum internetowym społeczności chorych na cukrzycę, tudiabetes.org, złożonej z ponad 25 000 uczestników, kilkoro członków tej społeczności zwróciło uwagę na różnice między ich społecznością internetową a tym, co można znaleźć, szukając podobnych grup na takich stronach internetowych, jak Facebook lub Twitter. Jedną z zauważonych różnic jest to, że w ich społeczności samorzutnie opracowano pewne zasady, które mają ułatwić ochronę użytkowników przed dezinformacją.

Dzisiejsi pacjenci są narażeni na liczne oddziaływania za pośrednictwem różnych agend mediów społecznościowych. Wielu chorych na cukrzycę uzyskało pewne dodatkowe umiejętności, a nawet zmodyfikowało stosowane przez siebie leczenie w stosunku do tego, co zalecił personel opieki zdrowotnej, i ci „majsterkowicze” często chętnie dzielą się swoimi doświadczeniami z innymi. W wielu przypadkach dobrze zorientowani rzecznicy pacjentów działający w społecznościach internetowych skupiających chorych na cukrzycę (dodatkowymi przykładami mogą być społeczności childrenwithdiabetes.com oraz diabeticconnect.com) dzielą się swoimi niepokojami związanymi z tym, że ich zdaniem świadczeniodawcy nie są łatwo dostępni dla pacjentów lub nie mają odpowiedniego doświadczenia, aby dostarczać wysokiej jakości wskazówek dla poszczególnych pacjentów. Firmy farmaceutyczne i firmy produkujące urządzenia medyczne, które komunikują się bezpośrednio z pacjentami za pośrednictwem telewizji, internetu, tradycyjnej poczty i innych środków, także wpływają na pacjentów bez angażowania w to personelu opieki zdrowotnej.

Personel opieki zdrowotnej ma kilka możliwości, jeżeli chodzi o uczestnictwo w mediach społecznościowych w kontekście opieki nad pacjentami:

• można je ignorować, mając nadzieję, że ta moda przeminie
• można zapraszać pacjentów, aby „polubili” nas na Facebooku
• można poświęcić dużo czasu i pieniędzy na to, aby stać się ekspertem w dziedzinie mediów społecznościowych oraz stworzyć własne imperium medialne
• można ocenić rozsądną liczbę zasobów jako potencjalnych źródeł informacji i odpowiednio kierować pacjentów
• można stopniowo rozszerzać zasoby udostępniane w ramach własnej praktyki w mediach społecznościowych, zaczynając od edukacji i wsparcia pacjentów

Warto zauważyć, że wśród tych możliwości nie ma takiej, aby spędzać więcej czasu z pacjentami podczas ich rzadkich wizyt w gabinecie lub przychodni. Mimo że takie wizyty mogą być skuteczną formą sprawowania opieki nad pacjentem, nie można w ten sposób zaoferować zbyt wiele, jeżeli chodzi o zaspakajanie potrzeb pacjentów w okresie między wizytami. Wydłużanie czasu wizyty często jest bardziej nieefektywnym sposobem wykorzystywania ograniczonych zasobów. Łatwiej dostępnym źródłem jest samodzielnie przeszukiwany internet.

Pacjentami najpoważniej narażonymi na dezinformację mogą być chorzy ze świeżo rozpoznaną cukrzycą, ponieważ nie mają oni doświadczenia, natomiast bardzo chcą uzyskać więcej informacji. Często nie rozumieją oni, że to, co działa u jednej osoby, może nie być odpowiednie u innej. Wielu chorych nie kontaktuje się z przychodnią mimo takiej potrzeby, ponieważ nie chce zawracać głowy lekarzowi „głupimi” pytaniami. Media społecznościowe oferują mnóstwo informacji, a obiecującym rozwiązaniem tego starego jak świat problemu jest odpowiednie filtrowanie i wykorzystywanie tych informacji.

Likwidowanie luki: identyfikacja nieuprawnionych porad medycznych

Na wyszkolonym personelu medycznym spoczywa co najmniej odpowiedzialność za identyfikowanie porad medycznych udzielonych przez niewykwalifikowane osoby lub anonimowych źródeł tego rodzaju, ponieważ jego celem powinno być zapewnienie bezpieczeństwa pacjentom. Strategie minimalizacji tego rodzaju zagrożeń stwarzanych przez media społecznościowe obejmują:

• akceptację tego, że wielu pacjentów będzie poszukiwać porad medycznych za pośrednictwem mediów społecznościowych
• w miarę możliwości danej praktyki wypełnianie luki przez zaspokajanie zapotrzebowania pacjentów na informacje i wsparcie
• szkolenie pacjentów, w jaki sposób mają docierać do tej formy porad medycznych
• wydawanie wytycznych dla pacjentów dotyczących informacji medycznych uzyskiwanych za pośrednictwem mediów społecznościowych
• żądanie od towarzystw medycznych przejmowania inicjatywy w tym zakresie
• oferowanie formalnego udziału w forach działających w ramach mediów społecznościowych
• współpracę z tymi kolegami po fachu, którzy są już obecni w internecie
• tworzenie bazy zasobów edukacyjnych na podstawie porad udzielanych rutynowo w ramach danej praktyki
• angażowanie pacjentów w zbieranie adresów e-mailowych i numerów telefonów na potrzeby edukacyjne
• określanie, z których forów lub grup wsparcia powinni korzystać pacjenci
• Ocena i współpraca z tymi agendami mediów społecznościowych, które spełniają nasze standardy

Wypełnianie luki: sami możemy tworzyć i udostępniać zasoby

Szybki rozwój mediów społecznościowych bez wątpienia wyraźnie wskazuje, że chorzy na cukrzycę chcą dowiedzieć się więcej na temat swojej choroby. Czas poświęcony mediom społecznościowym może być jednak wykorzystywany bardziej produktywnie w inny sposób. Biorąc pod uwagę, że jedną z najczęstszych wymówek dla braku aktywności fizycznej jest brak czasu, należy odnotować, że przeciętny czas przeznaczany na przeglądanie stron internetowych mediów społecznościowych związanych z cukrzycą (typowo w pozycji siedzącej) może wynosić kilka-kilkanaście godzin tygodniowo. Właściwe wykorzystanie przez personel opieki zdrowotnej możliwości stwarzanych przez media społecznościowe może ułatwić pacjentom szybsze uzyskanie odpowiedzi na nurtujące ich pytania, co pomaga skrócić do minimum czas spędzany w pozycji siedzącej przed monitorem i może prowadzić do bardziej aktywnego trybu życia.

Pułapki mediów społecznościowych

W warunkach zwykłych kontaktów za pośrednictwem mediów społecznościowych jest całkiem możliwe, że pacjenci szukający porad w internecie mogą nie ujawniać występujących u nich chorób współistniejących lub nawet ich nie znać bądź nie rozumieć. Również pacjenci oferujący rady innym mogą nie znać pełnej charakterystyki medycznej osób, którym tych porad udzielają.

Zawartość stron internetowych mediów społecznościowych jest często kontrolowana przez bardzo mały odsetek formalnych członków tych społeczności: większość osób tylko przegląda takie strony, natomiast sama niczego na nich nie umieszcza. Komunikacja może mieć charakter wspierający, ale może również ujawniać małostkowość, na przykład tyranizowanie, gdy dochodzi do zakwestionowania czyichś poglądów przez innych członków społeczności. U pacjentów szukających wsparcia lub motywacji takie negatywne doświadczenia, nawet jeżeli są oni tylko świadkami takich zachowań w stosunku do innych osób, mogą prowadzić nawet do jeszcze większego poczucia izolacji w związku z chorobą.

W 1995 roku zainicjowano program Health On the Net jako sposób zakomunikowania ludziom, że pewne standardy zostały spełnione w celu zapewnienia, że informacje przekazywane za pośrednictwem strony internetowej są zgodne z ogólnie przyjmowanymi zasadami. Ta inicjatywa jest jednak ograniczona do kontrolowanych treści na statycznych stronach internetowych i nie obejmuje na przykład „tweetów” – krótkich wiadomości zamieszczanych na popularnym serwisie mikroblogowym Twitter (www.twitter.com), w których ktoś bliżej nieokreślony może pisać, jaki jest „najlepszy” sposób ustalania dawki insuliny. Ostatnio do tych wysiłków dołączyła firma Google, chcąc rozszerzyć weryfikację zawartości stron i innych działań wydawców internetowych dzięki inicjatywie pod nazwą Google Co-op. ² Organizowane są również konferencje w celu propagowania dyskusji dotyczących problemów z internetem i ich rozwiązań w ramach społeczności fachowej (np. konferencja Doctors 2.0 & You, odbywająca się corocznie w Paryżu od 2011 roku [http:// doctors20.com]). Takie inicjatywy są zachęcającymi pierwszymi krokami w kierunku mogącego kiedyś nastąpić ustalenia najlepszej praktyki w tej dziedzinie. Do tego momentu jest jednak jeszcze daleko i obecnie personel opieki zdrowotnej będzie zapewne musiał samodzielnie podejmować decyzje dotyczące tych kwestii.

Siła mediów społecznościowych

Nic dziwnego, że szybkie przeszukanie bazy danych dostępnej na stronie internetowej pubmed.gov z użyciem słów kluczowych „media społecznościowe”, „dowody z badań naukowych” i „cukrzyca” przynosi informację „nie znaleziono pozycji odpowiadających podanym kryteriom wyszukiwania”. Zastąpienie terminu „media społecznościowe” określeniem „media cyfrowe”, „konwencjonalna poczta” lub „kartka pocztowa” daje taki sam rezultat, a po usunięciu odniesienia do cukrzycy pojawia się zaledwie kilka rezultatów wyszukiwania. W badaniu dotyczącym zachowań seksualnych młodzieży z wykorzystaniem mediów społecznościowych i innych form komunikacji cyfrowej ³ uzyskano niewielkie korzyści pod względem propagowania abstynencji seksualnej wśród nastolatków. To badanie było jednak krótkoterminowe i autorzy zalecili przeprowadzenie dłużej trwających badań.

Poza tym przypadkiem wydaje się, że niestety nie ma innych dowodów z badań naukowych dotyczących mediów społecznościowych w dowolnym kontekście, co pozostawia personel opieki zdrowotnej w sytuacji, w której dostępne są jedynie pewne wskazówki, czego nie należy robić. W pracy, którą opublikowali Visser i wsp., ⁴ zamieszczono przydatną listę kontrolną, która może ułatwić personelowi opieki zdrowotnej ocenę własnej aktywności i obecności w mediach społecznościowych. Mimo że jest to pomocne, nacisk na to, czego nie robić, bez zrównoważenia w postaci faktycznych badań opisujących skuteczne pozytywne działania, sprawia, że personel opieki zdrowotnej może obawiać się tych stosunkowo nowych kanałów komunikacji umożliwiających angażowanie pacjentów w leczenie cukrzycy.

Narzędzia służące do angażowania się w kontakty z pacjentami

Rycina 1. Humorystyczne spojrzenie na cukrzycę w mediach społecznościowych.

Dla tych czytelników, którzy mogą nie być zaznajomieni z różnicami między najpopularniejszymi mediami społecznościowymi, przygotowałem przykłady, które opisują w żartobliwy sposób kilka takich możliwości dostępnych dla personelu opieki zdrowotnej (ryc. 1), a także to, w jaki sposób można je wykorzystywać. ¹

Niżej opisałem mój własny obecny zestaw narzędzi, który wykorzystuję w projektach dotyczących mediów społecznościowych. Te narzędzia zostały wybrane po przeanalizowaniu wielu dostępnych możliwości. Stale pojawiają się innowacje i uaktualnienia, a więc nie dla wszystkich członków personelu opieki zdrowotnej ten przykład może być idealny do długoterminowych zastosowań. Jest to jednak prosty punkt wyjścia.

Rzecz jasna, niezliczone gabinety lekarskie i strony internetowe pacjentów oferują już informacje dla odwiedzających je osób, a także mogą stwarzać możliwość zamieszczania komentarzy przez gości. Ten rodzaj forum, powszechnie znany jako blog (w skrócie od web log – dziennik internetowy), może zostać łatwo założony za pomocą różnych dostępnych narzędzi. Jedna z najprzystępniejszych stron internetowych umożliwiających założenie bloga, wordpress.com, jest niskobudżetowym rozwiązaniem dla praktyk lekarskich, które chcą poszerzyć zakres swojej obecności w sieci.

Narzędzia organizacyjne

Takie narzędzia, jak Seesmic i Hootsuite umożliwiają autorom mediów społecznościowych napisanie jakiegoś tekstu raz, a następnie łatwe umieszczenie go na dowolnej liczbie stron. Za pomocą takiego narzędzia, jak Hootsuite można napisać krótką notatkę edukacyjną, wybrać określone strony internetowe, a następnie zamieścić post na wszystkich z nich jednym kliknięciem.

Narzędzia zwiększające wydajność

Te narzędzia służące poprawie wydajności, w tym Seesmic i Hootsuite, mogą być niezwykle pomocne, stwarzając na przykład możliwość zaplanowania umieszczenia w internecie serii postów w określonych momentach w przyszłości.

Narzędzia do zarządzania własną biblioteką edukacyjną

Kiedy nasza obecność w internecie poszerzy się zarówno pod względem opublikowanych treści, jak i liczby pacjentów, którzy to czytają, użyteczne może stać się umieszczenie całego zbioru w jednym scentralizowanym miejscu. Jedną z najcenniejszych cech technologii internetowych jest możliwość odszukiwania i uzyskania uprzednio zamieszczonych informacji. Niewątpliwie bije to na głowę częstą praktykę powtarzania porad lub ponownego pisania e-maili na ten sam temat do pacjentów. Natomiast w tym przypadku uprzednio opublikowane treści stają się biblioteką zasobów o unikatowym adresie internetowym. Personel opieki zdrowotnej, który chciałby w pełni wykorzystać własne teksty zamieszczone w internecie, może rozważyć stworzenie swojej strony internetowej i kierowanie pacjentów na jej adres (np. http://mypractice.com/guidelines/highbloodsugarchecklist) w celu zwiększenia efektywności i wydajności praktyki klinicznej.

Narzędzia do monitorowania korzystania z oferowanych zasobów internetowych

Jeżeli chcielibyśmy się dowiedzieć, jak często ktoś dociera do naszych postów, można rozważyć posłużenie się takim narzędziem jak Bitly (https://bitly.com), usługą oznaczania (tagowania) stron i śledzenia, która oferuje również statystyki użytkowania. Użytkownicy tego narzędzia mogą skracać swój adres internetowy w celu jego łatwego manualnego wprowadzania (np. adres Bitly http://j.mp/mphbsc kieruje użytkowników do tej samej strony internetowej co http://mypractice.com/guidelines/highbloodsugarchecklist). Narzędzie Bitly śledzi również, jak często i kiedy następują wejścia na daną stronę, co pozwala na uzyskanie szczegółowych statystyk umożliwiających dostarczycielowi treści internetowych skoncentrowanie się na tych zasobach, które są najczęściej wykorzystywane. Za pomocą linków Bitly można również śledzić, jak często pacjenci korzystają z podstawowych zasobów dostępnych w internecie, takich jak strony internetowe American Diabetes Association (http://j.mp/149mQKn) lub Juvenile Diabetes Research Foundation (http://j.mp/ZfBNmm).

Nigdy nie należy się bać: zacznijcie przygodę z mediami społecznościowymi już teraz

Chociaż szczegółowy ekspercki instruktaż w zakresie posługiwania się mediami społecznościowymi wykracza poza zakres niniejszego artykułu, wyżej zamieszczone informacje powinny przekonać personel opieki zdrowotnej, że te potężne narzędzia są tanie, łatwo dostępne i ułatwiają praktykom lekarskim identyfikację, zlikwidowanie i wypełnienie luk w dostępie pacjentów do informacji. Wciąż jesteście nieufni? Poproście znajomego 13-latka o indywidualną lekcję korzystania z mediów społecznościowych. To naprawdę łatwe. 

Przyszłość mediów społecznościowych w leczeniu cukrzycy

W ramach stopniowego wprowadzenia przez administrację federalną wskaźników sensownego wykorzystywania elektronicznej dokumentacji medycznej (patrz szczegółowe omówienie tej kwestii w artykule Teresy L. Pearson w czwartym tegorocznym numerze czasopisma Diabetes Spectrum, str. 221) w 2014 roku od praktyk lekarskich chcących spełnić warunki stadium 2 sensownego wykorzystywania elektronicznej dokumentacji medycznej będzie się wymagać, aby co najmniej 5% pacjentów zgłosiło akces i aktywnie uczestniczyło w bezpiecznym komunikowaniu się drogą elektroniczną (tj. korzystało z portali dla pacjentów). ⁵ Zamiast koncentrowania się na tych 5%, dlaczego nie dążyć do 50%? Jako ogólna strategia umożliwiłoby to praktykom skoncentrowanie się na bardziej czasochłonnych aspektach ich działalności i oferowanie wyspecjalizowanych i użytecznych świadczeń dużej liczbie pacjentów. W przypadku wielu praktyk łączna liczba pacjentów z rozpoznaniem cukrzycy oraz tych zagrożonych rozwojem cukrzycy łatwo przekroczy 5% całej populacji pacjentów.

Rycina 2. Wykres segregujący oryginalnego systemu i raportu „Rzut oka na praktykę”, opracowanego i wdrożonego przez autora.

Wykorzystanie opartej na rywalizacji strony ludzkiej natury w leczeniu cukrzycy może znacznie zwiększyć zainteresowanie ze strony pacjentów. Jako przykład może posłużyć badanie kliniczne prowadzone od grudnia 2002 roku do maja 2003 roku i przedstawione podczas trzeciego dorocznego spotkania dotyczącego technologii wykorzystywanych w leczeniu cukrzycy, zorganizowanego przez Diabetes Technology Society (ryc. 2). ⁶ Zaprezentowany plakat obejmował stratyfikację grupy pacjentów oraz wizualnie przekonującą analizę stężenia glukozy we krwi. Na rycinie 2 przedstawiono wszystkich pacjentów uczestniczących w badaniu, których podzielono w zależności od przeciętnego samodzielnie zmierzonego stężenia glukozy we krwi w ciągu ostatnich 14 dni (na osi pionowej) oraz odpowiadającego tym wartościom odchylenia standardowego (na osi poziomej).

Jak widać na rycinie, pacjent 014 „przewodził grupie” pod względem źle kontrolowanej glikemii. Jeżeli dodamy do tego informację, że był to chory ze świeżo rozpoznaną cukrzycą, to można sobie łatwo wyobrazić stres, którego doświadczała rodzina pacjenta, a także względne ryzyko nocnego przyjęcia chorego na szpitalny oddział ratunkowy z powodu cukrzycowej kwasicy ketonowej. Pamiętając o potencjalnych prawnych konsekwencjach nieograniczonego dostępu do takich danych, praktyka lekarska mogłaby doskonale wykorzystać te informacje, rozpowszechniając je dla celów edukacyjnych za pomocą mediów społecznościowych.

W ramach procesu rekrutacji do badania autorzy ułatwili komunikację między anonimowymi uczestnikami. Wszystkich uczestników zaproszono do obejrzenia tych wykresów danych za pomocą standardowej przeglądarki internetowej.

Ten wykres jest jednym z najwcześniejszych przykładów tego, w jaki sposób internet umożliwił zebranie danych w narzędziu „Rzutu oka na praktykę”, które łatwo można sobie wyobrazić jako element dzisiejszej elektronicznej dokumentacji medycznej. Ale kiedy został on wykorzystany bezpośrednio przez pacjentów jako narzędzie wywierania wpływu społecznego, pacjenci uznali za bardzo satysfakcjonującą wiedzę, że nie są sami w zmaganiach z cukrzycą. Co więcej, pacjenci wymieniali zachęcające słowa wsparcia, do których skłaniały ich czasowe wahania kontroli glikemii u poszczególnych uczestników. Chorzy podkreślali również zadowolenie z potwierdzenia ważności własnych zmagań z kontrolą glikemii, kiedy uczestnik chory na cukrzycę typu MODY, uwidoczniony na rycinie 2 jako jedyny pacjent znajdujący się w lewym dolnym kwadrancie, czyli z najlepszymi wynikami leczenia cukrzycy, sam zmagał się z okresowym pogorszeniem kontroli glikemii w okresie ostrej choroby. Musimy się jeszcze wiele dowiedzieć o społecznych aspektach leczenia cukrzycy katalizowanych przez wizualizację danych w grupach rówieśniczych.

Podsumowanie

Media społecznościowe mogą być ważnymi nowymi kanałami wykorzystywania wpływu rówieśników na samodzielne leczenie cukrzycy. Nawet w krótkoterminowej perspektywie ignorowanie tego bogatego i zróżnicowanego źródła informacji będzie przynosić szkodę pacjentom. Wystarczy poświęcić jedynie minimum czasu, ponosząc przy tym co najwyżej niewielkie lub nawet żadne koszty, aby zapoznać się z wybranymi agendami mediów społecznościowych i zademonstrować pacjentom, że opiekujący się nimi personel opieki zdrowotnej jest aktywnie zainteresowany ich dobrostanem i chce iść z duchem czasu. W dłuższej perspektywie angażowanie pacjentów w leczenie cukrzycy za pośrednictwem mediów społecznościowych zapewni wydajność komunikacji stwarzającą nadzieję na uzyskanie rekompensaty za zainwestowany czas i pieniądze.

Podziękowania

Informacje zawarte w tym artykule są oparte na ponad dziesięcioletnim doświadczeniu autora w tej dziedzinie, jego roli jako głównego badacza w wielu próbach klinicznych z zakresu medycyny translacyjnej, a także na komentarzach członków społeczności internetowej tudiabetes.org, skupiającej chorych na cukrzycę i sponsorowanej przez Diabetes Hands Foundation.

Copyright 2013 American Diabetes Association. From Diabetes Spectrum, Vol. 26, No. 4, 2013, p. 232. Power and pitfalls of social media in diabetes care. Reprinted with permission from The American Diabetes Association.