Natura kontra życie w matrix

nasilona tendencja do uzależnienia od krótkich filmów mobilnych może negatywnie wpływać na samokontrolę oraz osłabiać funkcje wykonawcze związane z uwagą ² .

Yousef i wsp. ³ wskazują, że 2 grudnia 2024 r. termin „brain rot” (gnicie mózgu) został wybrany słowem roku Uniwersytetu Oxfordzkiego (Oxford’s Word of the Year). Pojęcie to odnosi się do „przypuszczalnego pogorszenia stanu psychicznego lub intelektualnego, zwłaszcza w wyniku nadmiernego użytkowania treści (obecnie głównie internetowych) uznawanych za błahe lub niewymagające podjęcia wysiłku poznawczego. Określenie to stosuje się również wobec zjawisk, które mogą prowadzić do takiego pogorszenia” ¹ . Do objawów brain rot zalicza się m.in. spędzanie wielu godzin przed ekranem urządzenia elektronicznego, niepokój w sytuacji braku dostępu do urządzeń mobilnych oraz osłabioną zdolność skupiania uwagi na aktywnościach wartościowych. Autorzy cytują publikację Saticiego i wsp. ⁴ , w której podkreślono, że chociaż brain rot nie stanowi jednostki nozologicznej, to zjawisko to jest realne, szczególnie wśród młodszych pokoleń – Generacji Z (urodzeni w latach1995-2009) oraz Generacji Alfa (urodzeni po 2010 r.) – funkcjonujących w coraz bardziej połączonym, ekranocentrycznym świecie i podatnych na zjawisko polegające na przeglądaniu w internecie negatywnych, niepokojących i przygnębiających wiadomości (doomscrolling).

Autorzy cytowanej pracy ³ wskazują m.in. na następujące, opisane w literaturze naukowej, konsekwencje wymienionych wyżej zachowań:

• trudności w odbiorze dłuższych, nieskróconych materiałów oraz ograniczenie znaczącego zaangażowania w doświadczenia życia codziennego
• problemy zdrowia psychicznego, w tym:
  • wycofanie społeczne
  • zniekształcone postrzeganie rzeczywistości
  • nasilone objawy lękowe i depresyjne
• zagrożenia dla zdrowia poznawczego, zwłaszcza u młodzieży i młodych dorosłych, obejmujące:
  • zaburzenia rozwoju mózgu
  • zwiększone ryzyko zaburzeń poznawczych, behawioralnych i emocjonalnych
  • potencjalnie wcześniejszy początek otępienia w późniejszej dorosłości
• inne negatywne skutki nadmiernego korzystania z ekranów, takie jak:
  • obniżenie samooceny
  • większa częstość i nasilenie problemów psychicznych oraz uzależnień
  • spowolnione tempo uczenia się i nabywania wiedzy
  • zaburzenia koncentracji i pamięci
  • zwiększone ryzyko przedwczesnego pogorszenia funkcji poznawczych.

Bazując na powyższych danych, chcemy zwrócić uwagę, że wpływ używania narzędzi technologicznych, komunikatorów, AI jest często rozumiany bardziej konwencjonalnie w aspekcie występowania zaburzeń psychicznych, np. wzrostu ryzyka pojawiania się zaburzeń depresyjnych lub lękowych. Jednak, w naszym przekonaniu, wpływ ten ma charakter głębszy i dotyczy samego sposobu funkcjonowania osób intensywnie ich używających. A więc nie tylko obecności lub braku objawów psychopatologicznych, ale głębszych poziomów samego sposobu istnienia jednostki w relacji ze światem. Jeśli przywołać tylko kilka elementów opartych na powyższym zestawieniu, takich jak trudności w odbiorze dłuższych materiałów i budowaniu refleksji, zniekształcone spostrzeganie rzeczywistości, zaburzenia kontroli emocji, rozumienia sytuacji społecznych, rozumienia innych osób oraz własnych stanów emocjonalnych i poznawczych, to można wskazać, że mamy do czynienia ze zjawiskiem głębszym niż tylko występowanie objawów psychopatologicznych zaburzeń psychicznych.

Warto dodać do listy wymienionych obciążających czynników także dobrze znane klasyczne czynniki związane ze stresem cywilizacyjnym, urbanizacją, przewlekłością stresu w miejscu pracy, niepewnością co do przyszłości, nieprawidłowym odżywianiem i stylem życia. Ich omówienie przekracza zakres i cel prezentowanej pracy, stanowią jednak one tło, na które nakładają się nowe zjawiska związane z rozwojem technologii.

W szczególności chcielibyśmy zarysować dwa stany:

• poczucie ciągłości własnego istnienia – integracja doświadczeń w spójną narrację biograficzną, obejmującą stabilne poczucie tożsamości, ciągłość emocji („wiem, co przeżywam i są to moje przeżycia”) i myśli („moim zdaniem…”), a także zdolność refleksyjnego odnoszenia się do własnych przeżyć i wydarzeń zewnętrznych. Jednostka pozostaje w kontakcie z własnym wnętrzem, jest w stanie rozpoznawać i rozumieć swoje stany psychiczne oraz włączać je w procesy interpretacji i budowania znaczeń w relacji ze światem, utożsamia się z własnym myśleniem i przeżyciami
• fragmentaryzacja doświadczenia – jednostka przeżywa oderwane od siebie stany „ja”, pozbawione wewnętrznej spójności i niepoddane swojej refleksji. Zamiast własnej interpretacji świata, korzysta z gotowych schematów i narracji dostarczanych przez technologie cyfrowe (media społecznościowe, algorytmy rekomendacyjne, sztuczną inteligencję). Prowadzi to do osłabienia poczucia tożsamości, braku spójnej historii osobistej oraz trudności w samodzielnym rozumieniu własnych przeżyć i doświadczeń.

Metodologia

Zadano dwa pytania (prompty) Chatowi GPT (28.08.2025). Bazowały one na wybranych przez autora omawianej pracy refleksjach zawartych w książce Christophera Bollasa „Znaczenie i melancholia” ⁵ dotyczących powiązania pomiędzy zmiennymi w czasie warunkami społeczno-kulturowymi a rodzajem dominujących zaburzeń psychicznych w tych okresach. Nie obejmowały całej treści rozdziałów książki (nie wprowadzano treści książki do Chat GPT, ale notatki własne jednego z autorów tej pracy (Sławomira Murawca) powstałe na podstawie lektury książki). W notatkach tych, oprócz poglądów samego Christophera Bollasa, znalazły się także obecne we wskazanej książce w formie cytowań spostrzeżenia Alberta Camusa.

Pierwsze pytanie: „Jakie zmiany przyniesie dla psychiki ludzkiej masowe stosowanie AI?”.

Drugie pytanie: „Jakie zaburzenia psychiczne powstaną?”.

Zmiany dla psychiki ludzkiej, które będą skutkiem masowego stosowania AI

Zgodnie z tezą zaprezentowaną we wstępie tej pracy Chat GPT podał informację, że „AI nie tylko będzie narzędziem technologicznym, ale także czynnikiem formującym nową strukturę psychiki zbiorowej, analogiczną do tego jak industrializacja i wojny formowały borderline i normopatię”.

Możemy wiec mieć do czynienia z nową strukturą psychiczną, która została scharakteryzowana następująco:

• fragmentacja doświadczenia – AI (wyszukiwarki, asystenci, media generatywne) sprzyja życiu w świecie „odprysków informacji” – pofragmentowanych danych, krótkich impulsów, szybkich odpowiedzi. To pogłębia zjawisko opisane przez Bollasa: trudność w budowaniu ciągłego, refleksyjnego doświadczenia „ja” (self)
• rozdzielenie myśli i uczuć – skoro AI dostarcza gotowych narracji, interpretacji i nawet tekstów emocjonalnych, człowiek coraz mniej konfrontuje się z własnym lękiem, złością bądź melancholią. Pojawia się ryzyko dalszego odcinania emocji od myśli – podobnie jak w borderline, tylko w wersji zautomatyzowanej i uspołecznionej
• nowa normopatia technologiczna – tak jak po II wojnie światowej pojawiła się normopatia, a jej przedstawiciel to osobowość patologicznie normalna, zanurzona w materialnym komforcie, tak w erze AI może narodzić się „technopatia”: przejawiająca jej cechy osoba utożsamia się z maszynową racjonalnością, gromadzeniem danych i natychmiastowym rozwiązywaniem problemów. Zyskuje poczucie bezpieczeństwa, ale traci głębię przeżywania i zdolność do introspekcji
• redukcja podmiotowości – człowiek w coraz większym stopniu może doświadczać siebie jako przedmiotu w świecie przedmiotów, zredukowanego do węzła danych i preferencji, które AI odczytuje, przewiduje i odtwarza. To może pogłębiać wrażenie utraty autentycznego „ja” (self) i prowadzić do dezintegracji tożsamości
• nowa forma rozszczepienia – w XX w. rozszczepienie dotyczyło optymizmu/pesymizmu, idealizacji/dewaluacji. W epoce AI rozszczepienie może przyjąć formę: świat wirtualny vs. doświadczenie cielesne, algorytmiczne „ja” vs. przeżywające „ja”. Obie części mogą istnieć równolegle, nie spotykając się ze sobą
• konsekwencja kulturowa – tak jak Camus pisał o martwym charakterze, a Bollas o normopatii, AI może stać się wehikułem kulturowej osobowości opartej na wydajności, symulacji i odcięciu od głębokiej subiektywności.

Nowe zaburzenia psychiczne

Odpowiedź na pytanie drugie: można wskazać kilka możliwych „nowych” zaburzeń psychicznych albo transformacji już istniejących:

• zaburzenia tożsamości i podmiotowości – ludzie coraz częściej będą doświadczali rozdźwięku między „ja realnym” a „ja cyfrowym” (avatar, profil, feed). Pojawi się coś w rodzaju „rozszczepienia tożsamości technologicznej” – nie schizofrenia, ale chroniczny rozdźwięk między tym, kim się jest w świecie przeżyć a tym, kim się jest w oczach algorytmów
• zaburzenia relacyjne – uzależnienie od sztucznej intymności (AI-terapeuci, partnerzy konwersacyjni, awatary). Zanik głębokich więzi międzyludzkich, nasilenie samotności egzystencjalnej przy jednoczesnym złudzeniu ciągłej obecności. Możliwe rozpowszechnienie zaburzeń więzi o charakterze unikającym – łatwiej będzie zwrócić się ku AI niż ku realnemu człowiekowi
• nowa normopatia cyfrowa (technopatia) – jej przedstawiciel to osobowość nadmiernie racjonalna, pozornie stabilna, ale odcięta od życia wewnętrznego. Podobnie jak normopata kocha fakty, technopata kocha dane, algorytmy i przewidywalność. Ryzyko pustki wewnętrznej, depresji maskowanej wydajnością i pozorną dobrą adaptacją
• zaburzenia lękowe i paranoidalne – lęki związane z utratą kontroli nad technologią, śledzeniem, manipulacją algorytmiczną. Może powstać nowa odmiana paranoi technologicznej – przekonania, że AI bądź algorytmy personalnie ingerują w myśli, decyzje albo losy jednostki
• nowe formy depresji – w przeciwieństwie do depresji melancholijnej XIX w. lub pustej depresji XX w., może to być depresja symulacyjna: poczucie bycia zastąpionym przez AI, własnej zbędności, bycia nieautentycznym. Poczucie, że wszystko można wygenerować, utrata sensu twórczości i wysiłku
• zaburzenia związane z percepcją i uwagą – rozszczepienie uwagi: życie w nieustannym przepływie mikrosygnałów, powiadomień, fragmentów treści. Chroniczne trudności z koncentracją i pamięcią mogą przekształcić się w poznawcze borderline – oscylacja między pobudzeniem informacyjnym a pustką poznawczą
• zaburzenia psychosomatyczne – nadmierne zanurzenie w świecie sztucznej predykcji (AI, big data) może osłabić kontakt z własnym ciałem. Możemy obserwować nową formę somatycznej alienacji – człowiek nie ufa sygnałom własnego organizmu, ale temu, co podaje mu aplikacja/AI.

Podsumowując: AI nie tyle wytworzy zupełnie nowe jednostki nozologiczne, ile przekształci znane zaburzenia (depresję, borderline, paranoję, uzależnienia) w nowe, kulturowo zakorzenione formy. Tak jak borderline stało się diagnozą epoki powojennej, a normopatia – epoki konsumpcji, tak w epoce AI możemy spodziewać się technopatii i zaburzeń związanych z tożsamością cyfrową.

Powyższe opisy wskazują na zmiany, które nie dotyczą powstania nowych jednostek nozologicznych, lecz raczej głębokiej transformacji sposobu istnienia, doświadczania samych siebie i relacji z otoczeniem. Mogą mieć miejsce: fragmentacja doświadczenia (zamiast ciągłości), rozszczepienie myśli i uczuć, wytwarzanie pseudonormalności, redukcja podmiotowości, rozszczepienie na część zanurzoną w internecie i część istniejącą w realności analogowej, wytworzenie tożsamości bazujących nie na subiektywnym przeżywaniu, ale na realizacji cudzych potrzeb, wydajności oraz symulowanie życia.

Interwencje bazujące na kontakcie z naturą

W tym kontekście interwencje wykorzystujące kontakt ze środowiskiem naturalnym mogą stanowić sposób interwencji o znaczeniu terapeutycznym, odwracającym wyżej wymienione procesy. W literaturze dotyczącej wspomnianej tematyki często można spotkać następujące jej ujęcia ^{6, 7} :

• podejścia oparte na kontakcie z naturą (NBAs – nature-based approaches) – termin parasolowy, który odnosi się do działań promujących bezpośredni kontakt ze środowiskiem naturalnym, zwiększających styczność lub więź z przyrodą zarówno poprzez przebywanie na zewnątrz, np. w miejskiej zieleni, lasach lub nad wodą, jak i poprzez wprowadzanie elementów natury do wnętrz
• interwencje bazujące na naturze (NBIs – nature-based interventions) – w kontekście zdrowia odnoszą się do interwencji wykorzystujących kontakt ze środowiskiem naturalnym realizowany z myślą o konkretnym celu zdrowotnym. Przykładem są interwencje pod postacią terapii leśnych
• więź z naturą (nature connectedness) – subiektywne poczucie jednostki dotyczące jej relacji z przyrodą. To pojęcie jest silniej powiązane z dobrostanem niż sam fakt przebywania w środowisku naturalnym
• zielone recepty (GRx – green prescribing) – szeroko rozumiana forma interwencji zdrowotnej bazującej na kontakcie z naturą. Zazwyczaj są one przeznaczone dla pacjentów z określonymi potrzebami zdrowotnymi i mogą stanowić uzupełnienie tradycyjnych metod leczenia, szczególnie w przypadku chorób przewlekłych.

Nie jest celem tej pracy dokonywanie przeglądu efektów prezentowanych podjeść i interwencji, zostały one wyczerpująco przedstawione w języku polskim w publikacji „Ekopsychiatria” ⁸ . Natomiast intencją prezentacji tego artykułu jest zestawienie przedstawionych wyżej informacji na temat wpływu aktualnych procesów cywilizacyjnych i technologicznych z efektami możliwymi do osiągniecia w ramach interwencji bazujących na kontakcie z naturą. Opisy te zostały sformułowane zarówno na podstawie własnego doświadczenia ^{9, 10} , jak i piśmiennictwa naukowego ^{8, 11, 12, 13, 14, 15, 16} (tab. 1).

Tabela 1. Zestawienie głównych zjawisk psychicznych związanych z intensywną ekspozycją na technologie cyfrowe/AI oraz przewidywanych efektów interwencji bazujących na kontakcie z naturą (NBIs/GRx). Propozycja mechanizmów i punktów uchwytu

Podsumowanie

Rozwój technologii, powszechność używania mediów społecznościowych, komunikatorów internetowych oraz dostępność sztucznej inteligencji przynoszą ze sobą nie tylko zmiany w zachowaniach, ale też w samym sposobie doświadczania własnego istnienia przez ludzi. Zjawiska takie jak fragmentacja doświadczenia, rozdzielenie myśli i uczuć, technopatia bądź nowa forma rozszczepienia wskazują na potencjalne zagrożenia dla budowania spójnej tożsamości jednostki, refleksyjnego myślenia oraz integracji tożsamości, a także wzajemnej integracji myślenia, emocji, percepcji i kontaktów z otoczeniem. Interwencje bazujące na kontakcie ze środowiskiem naturalnym oferują uzasadnioną naukowo i przynoszącą konkretne rozwiązania praktyczne możliwość przeciwdziałania tym negatywnym skutkom: wspierają ciągłość doświadczania samego siebie i bycia w relacji z otoczeniem, integrują aspekty poznawcze, emocjonalne i cielesne, wzmacniają poczucie podmiotowości oraz umożliwiają zachodzenie procesów refleksji nad własnym życiem i relacją ze światem.

Kontakt ze środowiskiem naturalnym i interwencje bazujące na takim kontakcie, poprzez angażowanie zmysłów, emocji i myśli w sposób bezpośredni i wielomodalny umożliwiają (czasowe lub trwałe) przeżycie przez jednostkę spójnego, całościowego doświadczenia. Takie podejście wywiera działanie odwrotne od technologicznej fragmentacji i normopatii cyfrowej i może pozwolić jednostce odzyskać głębszy kontakt z samym sobą oraz otaczającym światem. W obliczu rosnącej ekspozycji na media cyfrowe i AI, uwzględnienie środowiska naturalnego w praktykach edukacyjnych, terapeutycznych i rekreacyjnych może stanowić skuteczny element wspierający zdrowie psychiczne i dostarczający bazującego na realnym doświadczeniu poczucia istnienia w sposób pełny, a nie pofragmentowany.

Jednocześnie nie sugerujemy, że interwencje z wykorzystaniem kontaktu z naturą (w tym korzystanie z tzw. zielonych recept) stanowią uniwersalne panaceum na wszystkie zagrożenia współczesności. Traktujemy je raczej jako jedną z potencjalnie dostępnych opcji, która może zostać włączona do katalogu interwencji prozdrowotnych. Naszym zdaniem warto rozważać ich wdrażanie w praktyce, szczególnie w obszarze wspierania zdrowia psychicznego. Zgodnie z przedstawioną wcześniej koncepcją budowania spójnej tożsamości jednostki i integracji jej funkcjonowania, podobne efekty mogą być osiągane także poprzez inne formy oddziaływań – psychoterapeutyczne, społeczne bądź bazujące na twórczości oraz kontakcie z kulturą i sztuką.

Zdjęcia: archiwa prywatne, Angel_nt/iStock/Getty Images Plus/Getty Images, Primipil/iStock/Getty Images Plus/Getty Images