Powikłania endokrynologiczne leczenia przeciwnowotworowego

niedoczynnością. Radioterapia również może bezpośrednio uszkodzić ten narząd, pogorszyć ukrwienie i spowodować jego niedoczynność, która może się ujawnić nawet po wielu tygodniach lub latach od leczenia. Natomiast chemioterapia i leczenie biologiczne zaburzają funkcję narządów dokrewnych poprzez uszkodzenia DNA, niedokrwienie, zapalenie (głównie leki biologiczne) itp. w krótszym czasie i mogą prowadzić zarówno do niedoczynności, jak i nadczynności np. tarczycy ^{1, 2, 3} .

Zaburzenia układu podwzgórzowo-przysadkowego

Leczenie operacyjne okolicy siodła tureckiego i radioterapia obejmująca tę lokalizację oraz obszar całego mózgowia z powodu guzów mózgu i innych nowotworów głowy i szyi, a także radioterapia całego ciała mogą uszkadzać podwzgórze i/lub przysadkę.

Skutkiem uszkodzenia tylnego płata przysadki, szypuły i/lub podwzgórza może być moczówka prosta centralna, która jest spowodowana niedoborem hormonu antydiuretycznego (ADH – antidiuretic hormone). U chorych obserwujemy wówczas takie objawy, jak: poliurię, polidypsję i nykturię, a badania potwierdzają upośledzenie zdolności zagęszczania moczu. Leczenie polega na stosowaniu analogu wazopresyny – desmopresyny, która ma podobne do niej działanie ^{2, 3} .

Uszkodzenie i niedoczynność przedniego płata przysadki powodują niedobór hormonów tropowych i wtórną niewydolność wielu narządów. Niedobór kortykotropiny (ACTH – adrenocorticotropic hormone) skutkuje niewydolnością nadnerczy, tyreotropiny (TSH – thyroid stimulating hormone) – niedoczynnością tarczycy, hormonu wzrostu (GH – growth hormone) – zahamowaniem wzrostu u dzieci, a u dorosłych zaburzeniami metabolicznymi, natomiast niedobory gonadotropin, hormonu folikulotropowego (FSH – follicle stimulating hormone) i luteinizującego (LH – luteinizing hormone) prowadzą do niewydolności gonad. W takiej sytua­cji klinicznej można również stwierdzić niedobór prolaktyny (PRL) skutkujący u kobiet niewystępowaniem laktacji ^{1, 2, 3, 4} .

Radioterapia okolicy podwzgórza, które jest bardzo wrażliwe na napromienianie, może powodować hiperprolaktynemię, przedwczesne dojrzewanie płciowe, otyłość podwzgórzową oraz niedoczynność przysadki. Hiperprolaktynemia może powodować zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, mlekotok oraz hipogonadyzm. Zazwyczaj jest leczona bromokryptyną lub kabergoliną. Otyłość podwzgórzowa występuje częściej u kobiet, u których naświetlano mózg przed 10 r.ż. dawkami powyżej 20 Gy. Przedwczesne dojrzewanie płciowe (chłopcy przed 9 r.ż., dziewczęta przed 8 r.ż.) jest obserwowane u około 15% dzieci leczonych z powodu guzów mózgu zarówno operacyjnie, jak i za pomocą radioterapii, nawet średnimi dawkami, takimi jak 24 Gy.

Niedoczynność przysadki może być spowodowana przez uszkodzenie podwzgórza lub przede wszystkim przedniego płata przysadki, ponieważ jej tylny płat nie jest tak wrażliwy na napromienianie. Najbardziej wrażliwa na napromienianie jest oś somatotropowa wpływająca na niedobór hormonu wzrostu. Zahamowanie wzrostu może się ujawniać już po małych dawkach napromieniania, takich jak 10-12 Gy, a po dawkach wyższych niż 40 Gy jest obserwowane u prawie wszystkich dzieci w ciągu 5 lat od zakończenia terapii.

W tej grupie chorych w badaniu mózgu metodą rezonansu magnetycznego często obserwuje się obraz pustego siodła z atroficzną przysadką. Najczęściej niedobór hormonu wzrostu jest leczony rekombinowanym ludzkim czynnikiem wzrostu ^{2, 3} .

Chemioterapia dość rzadko powoduje niedoczynność przedniego płata przysadki. Czasami są to objawy związane z niewydolnością osi somatotropowej i tyreotropowej. Natomiast częściej stwierdza się zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny (SIADH – syndrome of inappropriate antidiuretic hormone secretion), którego podstawowym objawem jest izowolemiczna, hipoosmolarna hiponatremia. Obserwuje się wówczas nieadekwatne zagęszczenie moczu, wysokie stężenie sodu w wydalanym moczu, niskie stężenie sodu w surowicy i najczęściej klinicznie cechy normowolemii. Przyczyny tego zespołu mogą być bardzo różne. Niektóre nowotwory, na przykład rak drobnokomórkowy płuca, rzadziej raki trzustki, nowotwory gruczołu krokowego, układu krwiotwórczego, mogą ektopowo produkować hormon antydiuretyczny. SIADH mogą również powodować różne cytostatyki, przykładowo cyklofosfamid, alkaloidy Vinca (częściej winkrystyna), melfalan i cysplatyna, chociaż po podaniu tego ostatniego leku przeważnie obserwujemy hiponatremię jako skutek uszkodzenia nerek. Zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny może także występować przy wzroście ciśnienia śródczaszkowego, w zapaleniu opon mózgowych w guzach mózgu oraz przy bólu lub lęku spowodowanym na przykład chorobą nowotworową. Terapia SIADH polega przede wszystkim na leczeniu choroby podstawowej i eliminacji czynników wywołujących ten zespół. Najprostszą i najstarszą metodą postępowania u chorych bez objawowej hiponatremii jest ograniczenie podaży płynów. U innych pacjentów, zwłaszcza z objawową hiponatremią, stosujemy diuretyki pętlowe (furosemid, torasemid) lub osmotyczne (mannitol), a czasami leki wywołujące moczówkę prostą, np. demeklocyklinę i sole litu oraz antagonistów receptora V2 dla wazopresyny. Rzadziej natomiast stosuje się mineralokortykosteroidy jako leczenie wspomagające.

Po rozpoznaniu niedoczynności przysadki mózgowej należy jak najszybciej rozpocząć leczenie substytucyjne. Bardzo ważne jest zwłaszcza wczesne rozpoczęcie terapii wtórnej niedoczynności kory nadnerczy ^{1, 2, 3, 4, 5, 6} .

W czasie leczenia przeciwciałami anty-CTLA4 i anty-PD1 oraz anty-PD-L1 może dojść do immunologicznego zapalenia przysadki. W przypadku stosowania przeciwciał anty-CTLA4 objaw ten jest obserwowany u 5,6% chorych. Natomiast ryzyko jego wystąpienia rośnie, jeśli jednocześnie są stosowane obydwa przeciwciała, niemniej podanie cząsteczki anty-PD1/PD-L1 w monoterapii zwiększa ryzyko zapalenia przysadki tylko do około 1%. Czynnikami ryzyka rozwoju zapalenia przysadki są płeć męska i starszy wiek. Objawy tego zaburzenia są niecharakterystyczne i dlatego mogą powodować trudności diagnostyczne. Najczęściej obserwuje się: bóle głowy, zaburzenia widzenia związane z uciskiem w okolicy skrzyżowania nerwów wzrokowych, osłabienie, zmniejszenie apetytu, nudności i utratę masy ciała, a także nietolerancję zimna. Zapalenie przysadki jest rozpoznawane na podstawie obrazu klinicznego i oznaczeń stężeń hormonów wskazujących na niedoczynność przede wszystkim przedniego płata przysadki. W obrazie MR mózgu obserwuje się symetrycznie powiększoną przysadkę i wzmocnienie sygnału po podaniu środka kontrastowego. Niskie stężenie porannego kortyzolu (<5 mg/l) oraz niskie lub prawidłowe stężenie ACTH potwierdzają wtórną niedoczynność kory nadnerczy z powodu zapalenia przysadki. W takiej sytuacji klinicznej wystarcza zastosowanie substytucyjnych dawek hydrokortyzonu (20-30 mg/24 h p.o.), natomiast w ciężkiej niedoczynności kory nadnerczy należy chorych hospitalizować, nawadniać i leczyć dożylnie na przykład hydrokortyzonem w dawce 50-100 mg co 6 godzin. Często zapalenie przysadki powoduje trwałą niedoczynność kory nadnerczy, która wymaga stosowania substytucji do końca życia. U chorych z zapaleniem przysadki należy również oznaczyć następujące hormony: TSH, wolną tyroksynę (fT4), FSH, LH, estradiol (E2) i/lub testosteron, w celu oceny wydolności przedniego płata przysadki i wtórnych zaburzeń innych gruczołów dokrewnych.

W przypadku wtórnej niedoczynności tarczycy substytucję lewotyroksyną wprowadzamy po wyrównaniu czynności nadnerczy i potwierdzeniu stężenia fT4 poniżej normy. Niedoczynność tarczycy wywołana wtórnie przez zapalenie przysadki może być przejściowa ^{4, 7, 8, 9} .

Substytucyjne leczenie wtórnego hipogonadyzmu zarówno u mężczyzn, jak i kobiet należy rozważać przy niewystępowaniu przeciwwskazań.

Zaburzenia czynności nadnerczy

Niedoczynność kory nadnerczy może wynikać z samej choroby nowotworowej lub z jej leczenia albo być niezależnym schorzeniem. Może być pierwotna lub wtórna. Postać pierwotna charakteryzuje się wysokim stężeniem ACTH w surowicy oraz niedoborami glikokortykosteroidów i mineralokortykosteroidów, głównie aldosteronu. Natomiast we wtórnej niedoczynności kory nadnerczy obserwujemy niskie stężenie ACTH w surowicy i głównie niedobór glikokortykosteroidów, przede wszystkim kortyzolu (wydzielanie aldosteronu jest mniej uzależnione od ACTH) ^{5, 6} .

Przyczynami pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy są: autoimmunologiczne zapalenie nadnerczy jako rzadkie powikłanie immunoterapii nowotworów i choroba Addisona, gruźlica, przerzuty nowotworowe do nadnerczy, głównie raków płuca, piersi, jelita, nerki i czerniaka, terapia lekami hamującymi steroidogenezę, np. ketokonazolem, mitotanem, aminoglutetymidem, octanem megestrolu i heparyną, oraz bardzo rzadko obustronny chłoniak, a także usunięcie jednostronnego guza nadnercza bez okołooperacyjnej osłony hydrokortyzonem. Natomiast główne przyczyny wtórnej niedoczynności kory nadnerczy to niedoczynność przysadki i leczenie glikokortykosteroidami w nieadekwatnych dawkach lub nagłe ich odstawienie ^{1, 2, 3, 7, 8, 9} .

Objawy kliniczne niedoczynności kory nadnerczy wynikają z niedoborów hormonalnych, przede wszystkim glikokortykosteroidów w niedoczynności wtórnej i glikokortykosteroidów oraz mineralokortykosteroidów w postaci pierwotnej. Najczęściej obserwujemy: osłabienie z obniżoną tolerancją wysiłku, zmęczenie, brak apetytu, utratę masy ciała, niskie ciśnienie tętnicze, nudności i bóle brzucha, także hiponatremię oraz hiperkaliemię.

Z uwagi na podobieństwo powyższych objawów do tych występujących u chorych na nowotwory niewydolność kory nadnerczy może być przeoczona, zwłaszcza w początkowym okresie, lub rozpoznana z opóźnieniem, czasami nawet dopiero w sytuacji zagrożenia życia, czyli w ostrej niewydolności nadnerczy (w przełomie nadnerczowym). Ostrą niewydolność nadnerczy charakteryzują: hipotonia, odwodnienie, oliguria, biegunka, wymioty, wstrząs, objawy rzekomego zapalenia otrzewnej, majaczenie i śpiączka. Na podstawie wyników badań laboratoryjnych można natomiast stwierdzić: hiponatremię, hiperkaliemię, hipoglikemię, podwyższone stężenie mocznika, kwasicę metaboliczną oraz czasami hiperkalcemię, niedokrwistość, limfocytozę i eozynofilię.

Najczęściej niedoczynność kory nadnerczy leczy się substytucyjnie glikokortykosteroidami – hydrokortyzonem 20-30 mg/24 h p.o. w dwóch lub trzech dawkach podzielonych. W sytuacjach stresu lub bólu dawkę należy zwiększyć o 10-30 mg, a w zagrażającym przełomie nadnerczowym podać dożylnie 100 mg. Dodatkowo stosujemy mineralokortykosteroidy – fludrokortyzon 0,05-0,2 mg/24 h, zwłaszcza w niedoczynności nadnerczy pochodzenia pierwotnego. W ostrej niewydolności nadnerczy chorych nawadniamy 0,9% NaCl i 5% glukozą oraz podajemy im 100 mg hydrokortyzonu dożylnie co 6 godzin ^{3, 5, 6} .

Zaburzenia czynności tarczycy

Po zabiegach operacyjnych polegających na całkowitym usunięciu tarczycy dochodzi do jatrogennej niedoczynności tego gruczołu. Leczenie polega na substytucji lewotyroksyny do końca życia. U pacjentów po operacji zróżnicowanego raka tarczycy należy dążyć do supresji TSH jako czynnika ryzyka wystąpienia tego nowotworu.

Po radioterapii nowotworów głowy i szyi może dojść do różnych zaburzeń czynności tarczycy. Bezpośrednio po radioterapii może się rozwinąć popromienne zapalenie tarczycy. Najczęściej występuje wtedy ból szyi, czasami zaczerwienienie w okolicy tarczycy oraz objawy jej nadczynności, które na ogół są przejściowe. Do objawów nadczynności tarczycy zaliczamy: drażliwość, niepokój, pobudzenie, zaburzenia snu, uczucie gorąca, wzmożoną potliwość, wilgotną skórę, osłabienie, tachykardię, biegunkę, wzmożony apetyt, ale również utratę masy ciała. Występuje wówczas obniżone stężenie TSH, zwiększone fT4 oraz w mniejszym stopniu trijodotyroniny (fT3). Natomiast w scyntygrafii tarczycy obserwuje się obniżoną jodochwytność.

Jeśli jednak badania wskazują na wyraźnie wyższe stężenie fT3 przy zwiększonej jodochwytności, to rozpoznajemy rzadziej występującą chorobę Gravesa-Basedowa. Powyższe objawy obserwowano również po podaniu indukcyjnych dawek arabinozydu cytozyny z daunorubicyną u chorych leczonych z powodu ostrej białaczki oraz u pacjentów stosujących interferon α i interleukinę 2. Objawy choroby Gravesa-Basedowa związane z podaniem cytostatyków często są przejściowe.

W terapii popromiennego zapalenia tarczycy stosuje się β-adrenolityki (np. propranolol 3 × 40 mg/24 h) oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne, a w cięższych przypadkach glikokortykosteroidy. Chorobę Gravesa-Basedowa leczymy natomiast długotrwale (jeśli objawy utrzymują się przez dłuższy czas) tyreostatykami albo operacyjnie lub jodem radioaktywnym.

Inne, rzadsze przypadki nadczynności tarczycy obserwowane w onkologii mogą być spowodowane gruczolakami przysadki, kosmówczakiem, potworniakiem jajnika zawierającym tkankę tarczycową i przedawkowaniem tyroksyny ^{1, 2, 3} .

W trakcie immunoterapii inhibitorami punktów kontrolnych (checkpoints inhibitors) również mogą wystąpić objawy zapalenia tarczycy spowodowane reakcją immunologiczną, których patomechanizm nie jest do końca wyjaśniony. Najczęściej (u 28-50%) obserwuje się je po podaniu łącznie leków z grupy anty-CTLA4 i anty-PD1. Objawy te mogą się rozwijać skrycie. Zazwyczaj w początkowym okresie terapii występuje tyreotoksykoza z obniżonym stężeniem TSH i podwyższonymi poziomami fT3 i fT4. Zaburzenie to może przebiegać bez objawów lub z ich miernym nasileniem. Objawy ciężkiej tyreotoksykozy występują bardzo rzadko (0,1%). Po kilku tygodniach (4-7) tyreoksykoza przechodzi w fazę eutyreozy lub częściej w fazę niedoczynności (u 80% chorych). U znacznie mniejszej części pacjentów od początku obserwuje się objawy niedoczynności tarczycy. W badaniu USG tego gruczołu stwierdza się natomiast pola o obniżonej echogeniczności, a czasami wole.

Zapalenie tarczycy z bezobjawową tyreotoksykozą nie wymaga leczenia, jedynie stałego monitorowania stężenia hormonów tarczycy. W przypadku występowania objawów tachykardii stosuje się β-adrenolityk. Jeśli natomiast stwierdza się objawy niedoczynności tarczycy, należy wdrożyć leczenie substytucyjne lewotyroksyną, najczęściej zaczynając od dawki 25-50 µg, i monitorować stężenie TSH co 4-6 tygodni ^{7, 8, 9} .

Wśród zaburzeń tarczycy występujących w trakcie leczenia onkologicznego najczęściej jednak obserwuje się objawy niedoczynności. Radioterapia związana z nowotworami okolicy głowy i szyi powoduje niedoczynność tarczycy u 20-30% chorych po podaniu dawek konwencjonalnych. Natomiast po podaniu wysokich dawek promieniowania na okolice szyi liczba pacjentów z niedoczynnością tarczycy wzrasta nawet do 50%. Niedoczynność tarczycy może również spowodować stosowanie jodu radioaktywnego, tyreostatyków, terapia inhibitorami kinaz tyrozynowych, zwłaszcza sunitynibem (30-85% chorych) oraz sorafenibem, a także lekami cytostatycznymi, takimi jak cysplatyna, winkrystyna, i lekami z grupy alkilujących. Ponadto objawy niedoczynności tarczycy mogą wystąpić wtórnie jako efekt uszkodzenia przysadki i podwzgórza (patrz wyżej).

Do objawów niedoczynności tarczycy zaliczamy: osłabienie, spowolnienie, depresję, senność, utrudnienie koncentracji, zmęczenie, uczucie zimna, obrzęki, zwiększenie masy ciała, suchość i nadmierne rogowacenie skóry oraz bradykardię. W badaniach krwi obserwuje się zwykle wzrost stężenia TSH i obniżenie fT4.

Niedoczynność tarczycy w chorobach nowotworowych zwykle, poza terapią przyczynową, leczy się substytucyjnie lewotyroksyną, zaczynając od dawki 25-50 µg/24 h i dochodząc zwykle do 100-150 µg/24 h ^{1, 2, 3, 7, 8, 9} .

Zaburzenia czynności przytarczyc

Jednym z częstszych powikłań całkowitej strumektomii przeprowadzonej na przykład z powodów onkologicznych jest niedoczynność przytarczyc na skutek przypadkowego usunięcia lub uszkodzenia gruczołów przytarczowych albo podwiązania naczyń krwionośnych w trakcie operacji. Pooperacyjna niedoczynność przytarczyc może być przejściowa (9,1-21,6% chorych operowanych) lub trwała (0,9-15% operowanych). Również radioterapia okolicy szyi i klatki piersiowej może powodować zaburzenia czynności przytarczyc. Po podaniu małych dawek promieniowania najczęściej występuje nadczynność przytarczyc z hiperkalcemią, hiperkalciurią, niskim stężeniem fosforanów i podwyższonym stężeniem parathormonu, ale po wyższych dawkach dochodzi do niedoczynności tego narządu. Nadczynność przytarczyc może skutkować osteoporozą, kamicą nerkową i pogorszeniem funkcji nerek. Najczęstszy objaw kliniczny niedoczynności przytarczyc to hipokalcemia z tężyczką. W terapii stosuje się uzupełniające dawki wapnia, magnezu oraz aktywnej witaminy D.

Czasami radioterapia może być powodem wyindukowanych gruczolaków lub nawet raków przytarczyc, które mogą się objawiać również nadczynnością tego narządu. Nadczynność przytarczyc może być leczona operacyjnie, zwłaszcza u osób z objawami klinicznymi tego zaburzenia ^{1, 3} .

Zaburzenia hormonalne związane z uszkodzeniem gonad

Choroba nowotworowa, jak również jej leczenie chirurgiczne, za pomocą radioterapii oraz leczenie systemowe mogą uszkadzać gonady i negatywnie wpływać na płodność, zaburzać funkcje seksualne, prowadzić do zaburzeń metabolicznych, a także psychicznych.

Leczenie chirurgiczne polegające na całkowitym usunięciu gonad oraz radioterapia wysokimi, radykalnymi dawkami zawsze powodują niepłodność oraz poważne zaburzenia metaboliczne i psychiczne. Chemioterapia natomiast w różnym stopniu uszkadza gonady zarówno męskie, jak i żeńskie, w związku z czym obserwujemy różnego rodzaju zaburzenia endokrynologiczne. Stopień uszkodzenia spowodowany leczeniem systemowym zależy od rodzaju zastosowanego leku, jego dawki, a także od wieku biologicznego pacjenta.

U wielu chorych na raka gruczołu krokowego wykonuje się chirurgiczną bądź farmakologiczną kastrację, która prowadzi do zaburzeń gospodarki lipidowej, gospodarki glukozą oraz utraty masy kostnej. Skutkuje to wzrostem ryzyka wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych i patologicznych złamań kości. W grupie chorych po kastracji z powodu obustronnego raka jądra zazwyczaj stosuje się leczenie substytucyjne testosteronem, dzięki czemu obserwuje się u nich mniej zaburzeń metabolicznych. Natomiast podawanie tym pacjentom testosteronu nie zwiększa ryzyka rozwoju raka gruczołu krokowego.

U mężczyzn, u których prowadzona jest hormonoterapia kastracyjna, wskazane są: konsultacje internistyczne, monitorowanie gęstości tkanki kostnej, stosowanie suplementacji wapnia i witaminy D, a także włączenie leków zapobiegających osteoporozie, np. bisfosfonianów lub denosumabu. Tacy chorzy często również wymagają wsparcia psychologa lub psychiatry.

U kobiet po obustronnym usunięciu jajników i po radykalnej radioterapii na okolicę miednicy w niehormonozależnych nowotworach też można stosować hormonalne leczenie substytucyjne. Natomiast w nowotworach hormonozależnych podobnie jak u mężczyzn należy przeprowadzać konsultacje internistyczne, monitorować gęstość tkanki kostnej i stosować suplementację wapnia, witaminy D oraz włączyć bisfosfoniany lub denosumab. U pacjentek z tej grupy także często konieczne jest wsparcie psychiczne.

Do cytostatyków, które w największym stopniu uszkadzają gonady, zaliczamy przede wszystkim leki alkilujące (cyklofosfamid, ifosfamid, melfalan i chlorambucyl), pochodne platyny, zwłaszcza cysplatynę i karboplatynę, oraz pochodne nitrozomocznika (karmustynę [BCNU] i lomustynę [CCNU]). Natomiast znacznie mniejszym ryzykiem uszkodzenia gonad charakteryzują się: terapie z zastosowaniem alkaloidów Vinca, części antybiotyków przeciwnowotworowych oraz większości antymetabolitów, jak metotreksat, fludarabina i merkaptopuryna u mężczyzn oraz 5-fluorouracyl u kobiet. Nie jest do końca poznane ryzyko uszkodzeń gonad spowodowane lekami biologicznymi oraz taksanami ^{1, 3, 4} .

Chorym, którzy chcą zachować płodność, należy przed leczeniem onkologicznym proponować różne techniki i zabiegi pozwalające po skutecznej terapii stać się rodzicami. U mężczyzn najczęstszą metodą zachowania nasienia jest krioprezerwacja. Metoda ta jest skuteczna w 49% przypadków. Zabieg oczywiście musi być wykonany przed planowaną chemioterapią lub innym leczeniem miejscowym albo systemowym. W przyszłości zachowane w ten sposób nasienie może być wykorzystane w procedurze in vitro. W niektórych sytuacjach napromieniania na miednicę można stosować osłony na jądra w celu zmniejszenia ryzyka uszkodzenia plemników.

U kobiet zaś w celu zachowania płodności najczęściej stosuje się zamrożenie oocytów lub embrionów (bardziej kontrowersyjna procedura i niezbędny jest dawca nasienia). Obecnie krioprezerwacja oocytów jest stosowana coraz szerzej i z dużymi sukcesami, zwłaszcza u kobiet poniżej 40 r.ż. Przy 12 zamrożonych oocytach szansa na ciążę wynosi nawet 61,9%. Alternatywną metodę stanowi zamrażanie fragmentu jajnika, jednak w wielu krajach jest ona uznawana za eksperymentalną i nie powinna być stosowana u kobiet po 36 r.ż. Niemniej na świecie tę procedurę zastosowano u ponad 300 kobiet i uzyskano 95% odnowienie funkcji jajnika w ciągu 4-9 miesięcy. Dzięki tej metodzie urodziło się 180 dzieci.

Przed radioterapią, zwłaszcza u kobiet poniżej 40 r.ż., można ewentualnie wykonać operacyjnie (laparoskopowo) transpozycję jajników w celu usunięcia ich z pola napromieniania.

Ponadto kobietom w wieku przedmenopauzalnym leczonym indukcyjnie lub uzupełniająco z powodu raka piersi w celu ochrony funkcji jajników można zaproponować, niezależnie od rozpoznania mikroskopowego nowotworu, ich okresową supresję za pomocą agonistów gonadoliberyny ^{3, 10} .