Stosowanie leków z pelargonią afrykańską u dzieci z niepowikłaną infekcją górnych dróg oddechowych

i kłącza, a w szczególności ekstrakt z korzenia oznaczony jako EPs 7630, który przeszedł szeroko zakrojone badania kliniczne ¹ . Składnikami odpowiedzialnymi za działanie lecznicze pelargonii afrykańskiej są przede wszystkim kumaryny, ale także glikozydy kumarynowe, fenolokwasy, flawonoidy, kwasy tłuszczowe oraz proantocyjanidyny. Kompleksowe działanie wymienionych substancji biologicznie czynnych stanowi o skutecznym działaniu wyciągu z korzenia pelargonii afrykańskiej ^{2, 3} . W badaniach naukowych potwierdzono działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, a także immunostymulujące ekstraktu z korzenia pelargonii afrykańskiej ^{3, 4} . Pobudzający wpływ na aktywność układu odpornościowego oceniano w kilku modelach in vitro oraz in vivo. Opisane zostały mechanizmy leżące u podstaw korzystnego działania Pelargonium sidoides u pacjentów z infekcjami dróg oddechowych, które obejmują działanie immunomodulujące i cytoochronne, hamowanie replikacji wirusa oraz interakcji między drobnoustrojami a komórkami gospodarza, a także poprawę funkcji aparatu śluzowo-rzęskowego ^{5, 6, 7, 8, 9} . Jak wynika z licznych badań, wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej znajduje uzasadnione zastosowanie w leczeniu infekcji dróg oddechowych, takich jak zapalenie gardła i migdałków podniebiennych oraz zapalenie zatok obocznych nosa ^{10, 11, 12} . W praktyce pelargonia afrykańska znajduje zastosowanie w leczeniu ostrych infekcji górnych dróg oddechowych. W celu ograniczenia nadużywania antybiotyków należy rozważyć leczenie inne niż antybiotykoterapia w sytuacji, w której leki te nie są niezbędne. Takim właśnie postępowaniem może być m.in. włączenie do terapii leków pochodzenia roślinnego. W opublikowanym w Polsce w 2022 roku artykule „Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w kaszlu u dzieci – aktualizacja” opisano wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej, powołując się na jego aktywność przeciwwirusową, przeciwbakteryjną oraz immunomodulującą. Na podstawie cytowanych wyników badań klinicznych stwierdzono, że wyciąg z korzenia pelargonii łagodzi częstość i nasilenie objawów kaszlu oraz skraca czas trwania infekcji układu oddechowego ⁴ .

Omówienie wyników programu edukacyjno-badawczego

Celem przeprowadzonego programu edukacyjno-badawczego była edukacja, a co za tym idzie – wzrost poziomu świadomości opiekunów pacjentów na temat właściwego, skutecznego sposobu radzenia sobie z infekcjami górnych dróg oddechowych u dzieci.

W programie wzięli udział lekarze rodzinni i lekarze pediatrzy pracujący w poradniach POZ, na oddziałach szpitalnych oraz w gabinetach prywatnych, prowadzący terapię pacjentów w zakresie niepowikłanej infekcji górnych dróg oddechowych. Do programu zostali włączeni pacjenci w wieku 6-12 lat z niepowikłaną infekcją górnych dróg oddechowych. Program realizowano od sierpnia do grudnia 2023 roku. W badaniu wzięło udział prawie 15 000 pacjentów i ponad 400 lekarzy.

W niniejszej publikacji zostaną omówione wyniki programu edukacyjno-badawczego „Stosowanie leków z pelargonią afrykańską u dzieci z niepowikłaną infekcją górnych dróg oddechowych” przygotowane przez BRASS Research and Development w 2023 roku.

Zalety leków roślinnych zawierających pelargonię afrykańską

Według lekarzy biorących udział w programie edukacyjno-badawczym leki roślinne zawierające pelargonię afrykańską mają wiele zalet. Ponad połowa (54,2%) badanych z przedłożonej w kwestionariuszu siedmioelementowej listy wybrała nie mniej niż cztery pozytywne cechy przekonujące do stosowania preparatów z pelargonią afrykańską. Najczęściej wskazywano bezpieczeństwo – mniej działań niepożądanych w porównaniu z lekami syntetycznymi (88,6%), a także skuteczność potwierdzoną w badaniach klinicznych (71,4%).

W ocenie lekarzy leki roślinne zawierające pelargonię afrykańską warto stosować u dzieci z objawami infekcji dróg oddechowych przede wszystkim ze względu na potwierdzony w badaniach klinicznych pozytywny wpływ wspomagający terapię infekcji górnych dróg oddechowych – działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne (84,1%), szybsze ustępowanie objawów infekcji górnych dróg oddechowych, np. gorączki czy kaszlu (80,6%), dobrą tolerancję u pacjentów (75,1%) i możliwość zastosowania jako wyboru pierwszego rzutu (71,4%). Opinia lekarzy ma potwierdzenie w licznych badaniach.

Wpływ Pelargonium sidoides na układ odpornościowy został zbadany w różnych modelach in vitro, w których wykazano jego zdolność do stymulacji reakcji immunologicznych. Zaobserwowano, że substancje czynne tej rośliny mogą wpływać na adhezję drobnoustrojów do komórek oraz aktywować elementy odpowiedzi immunologicznej, takie jak fagocytoza, wybuch oksydacyjny i zabijanie drożdży Candida albicans przez fagocyty krwi obwodowej. Do­datkowo udokumentowano, że Pelargonium sidoides może zwiększać produkcję interleukiny 22 (IL22), co prowadzi do wzrostu białek przeciwdrobnoustrojowych w nabłonku dróg oddechowych i w konsekwencji może chronić przed infekcjami dróg oddechowych.

W badaniach laboratoryjnych wykazano również działanie przeciwwirusowe Pelargonium sidoides wobec różnych wirusów, w tym: wirusa grypy, wirusa syncytialnego układu oddechowego, ludzkiego koronawirusa, wirusa paragrypy oraz wirusa Coxsackie.

W badaniach klinicznych stwierdzono, że Pelargonium sidoides może zapobiegać zaostrzeniom astmy oskrzelowej wywołanym przez rynowirusy u dzieci, prawdopodobnie poprzez zmniejszenie stanu zapalnego spowodowanego wzrostem ekspresji pewnych cytokin, takich jak IL6, IL8 i IL16.

Podsumowując, mechanizmy korzystnego działania Pelar­gonium sidoides u pacjentów z infekcjami dróg odde­chowych obejmują modulację układu odpornościowego, hamowanie replikacji wirusów, ograniczanie interakcji między drobnoustrojami a komórkami gospodarza oraz poprawę funkcji rzęskowo-kubkowej w drogach oddechowych ^{5, 6, 12} .

Ponadto w badaniach klinicznych wykazano, że ekstrakt z korzenia pelargonii afrykańskiej może być skutecznym środkiem w łagodzeniu objawów infekcji górnych dróg oddechowych oraz zapalenia zatok. U pacjentów stosujących ten preparat wykazywano statystycznie istotną poprawę w porównaniu z grupą placebo, przy jednoczesnej dobrej tolerancji terapii. Działanie przeciwbakteryjne pelargonii afrykańskiej zostało potwierdzone również w badaniach, w których potwierdzono skuteczność jej działania przeciwko różnym szczepom bakteryjnym, w tym m.in. Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae i Escherichia coli.

Nowoczesne preparaty oparte na ekstraktach z Pelargonium sidoides są szeroko stosowane w leczeniu infekcji dróg oddechowych oraz schorzeń gardła i nosa. Wyniki badań laboratoryjnych sugerują, że składniki czynne Pelargonium sidoides mogą działać nie tylko poprzez bezpośrednie zwalczanie drobnoustrojów, lecz także poprzez zakłócanie ich oddziaływania z komórkami gospodarza oraz hamowanie kluczowych enzymów i procesów immunologicznych, co prowadzi do łagodzenia objawów infekcji ^{13, 14, 15, 16} .

Jekabsone i wsp. również opisali silne właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i cytoprotekcyjne ekstraktu z korzenia Pelargonium sidoides ¹⁷ .

Seifert i wsp. opublikowali wyniki badań, w których wzięło udział ogółem 523 dzieci (lek otrzymało 265, placebo 258) w wieku 6-10 lat, chorych na ostre zapalenie migdałków i gardła wywołane przez paciorkowce nie-β-hemolizujące (grupa A) lub ostre zapalenie oskrzeli (grupa B). Dzieci otrzymywały lek lub placebo przez 6 (grupa A) lub 7 dni (grupa B). W po­równaniu z placebo stosowanie preparatu zawierają­cego Pelargonium sidoides zmniejszało skumulowaną dawkę paracetamolu u niemal wszystkich badanych średnio o 244 mg, a dodatkowo łagodziło objawy i przyspieszało powrót do zdrowia. Chociaż wyciąg z pelargonii afrykańskiej nie ma znanego działania przeciwgorączkowego, jednoczesne stosowanie z nim paracetamolu w przebiegu infekcji zostało ograniczone ¹⁸ .

Zastosowanie leków roślinnych zawierających pelargonię afrykańską

Preparaty roślinne zawierające pelargonię afrykańską mają wielokierunkowe zastosowanie. Przemawia za tym fakt, że aż 73,6% lekarzy z podanej listy wskazało nie mniej niż cztery odpowiedzi. W opinii zdecydowanej większości leki zawierające pelargonię afrykańską przyczyniają się do skrócenia czasu trwania infekcji górnych dróg oddechowych (89,1%), wykazują działanie przeciwwirusowe (78,4%) i immunomodulu-
­jące (77,4%), łagodzą objawy kaszlu (74,4%) oraz poprawiają oczyszczanie śluzowo-rzęskowe (71,4%).

Poszukując wskazań do zastosowania preparatu Pelargonium sidoides, warto poznać wyniki badania opublikowane w 2021 roku. Włączono do niego 164 dzieci w wieku 1-18 lat. Przeprowadzono je z randomizacją, z pojedynczo zaślepioną próbą i grupą kontrolną stosującą placebo. Badanie dotyczyło niepowikłanych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci. Stwierdzono, że wysuszony ekstrakt z korzenia Pelargonium sidoides może stanowić alternatywną opcję terapeutyczną w łagodzeniu tak uciążliwych objawów, jak suchy kaszel i kichanie, oraz zmniejszać częstotliwość kaszlu w porównaniu z placebo ¹¹ .

Autorzy innych publikacji dotyczących wyników przeprowadzonych badań również wskazują na korzystne działanie Pelargonium sidoides w łagodzeniu objawów niepowikłanych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci, takich jak: kaszel, katar, ból głowy i gardła.

Careddu i wsp., poddając szerokiej analizie liczne badania kliniczne, wykazali skuteczność preparatu Pelargonium sidoides w łagodzeniu objawów wynikających z infekcji dróg oddechowych, przede wszystkim popularnego „przeziębienia”. Wczesne podanie preparatu pelargonii nie tylko zmniejsza nasilenie objawów, lecz także przyspiesza początek ich łagodzenia, skracając czas trwania choroby i umożliwiając wcześniejszy powrót do zdrowia ¹⁰ .

Podaż preparatu Pelargonium sidoides i wcześniejszy powrót do pełni zdrowia to również wniosek z publikacji z 2022 roku. Kardos i wsp. poddali metaanalizie badania z podwójnie ślepą próbą, randomizowane i kontrolowane placebo, obejmujące 2195 chorych (dzieci i dorosłych). Jako główny wynik swoich badań przedstawili wcześniejszą remisję kaszlu u osób z infekcją dróg oddechowych leczonych preparatem pelargonii ¹⁹ .

Lam i wsp. w swojej pracy, opartej m.in. na przeglądzie bazy Cochrane, stwierdzili, że ekstrakt z Pelargonium sidoides może być skuteczny w łagodzeniu objawów niebakteryjnych infekcji dróg oddechowych u dzieci, obejmujących takie objawy, jak: ból gardła, kaszel, wytwarzanie plwociny i miejscowy ból. Zauważyli, że preparaty pelargonii mają właściwości antybakteryjne, przeciwzapalne i mukolityczne ²⁰ .

W praktyce pelargonia afrykańska znajduje zastosowanie w leczeniu różnych schorzeń układu oddechowego, w tym ostrego zapalenia oskrzeli. Istnieje wiele publikacji, które potwierdzają skuteczność tego preparatu.

Jedną z nich jest opis badania klinicznego, w którym uczestniczyło 820 pacjentów w wieku od 1 do 18 lat cierpiących na ostre zapalenie oskrzeli, u których objawy pojawiły się w ciągu ostatnich 48 godzin przed przyjęciem do szpitala. Kryterium wyboru uczestników obejmowało również nasilenie objawów wynoszące co najmniej 5 punktów w skali Bronchitis Severity Score (BSS), która jest walidowanym narzędziem do oceny stopnia nasilenia chorób układu oddechowego. W tabeli 1 przedstawiono kryteria oceny oraz interpretację wyniku skali BSS.

Wyniki badania wykazały istotną statystycznie poprawę w zakresie nasilenia objawów u leczonych Pelargonium sidoides w porównaniu z grupą kontrolną. U dzieci i młodzieży dotkniętych astmą zaobserwowano istotne łagodzenie objawów, co prawdopodobnie przyczyniło się do redukcji napadów astmy. U dzieci z obniżoną odpornością, cierpiących na ostre infekcje górnych dróg oddechowych preparat Pelargonium sidoides również wykazał działanie łagodzące. We wszystkich projektach potwierdzono dobre bezpieczeństwo i tolerancję stosowania Pelargonium sidoides. Preparaty z pelargonii afrykańskiej są zatem skuteczne i bezpieczne dla dzieci i stanowią alternatywną opcję postępowania w leczeniu ostrej infekcji dróg oddechowych ¹⁰ .

Schemat stosowania leków roślinnych zawierających pelargonię afrykańską

Niemal wszyscy lekarze stosują leki roślinne zawierające pelargonię afrykańską w politerapii (95,8%), najczęściej w połączeniu z lekiem działającym objawowo (96,1%) – przeciwbólowym i przeciwgorączkowym (88,9%) lub obkurczającym naczynia błony śluzowej nosa podawanym doustnie/miejscowo (77,6%). Warto zwrócić uwagę na fakt, że blisko co trzeci (32,8%) lekarz preparaty zawierające pelargonię afrykańską zaleca w monoterapii, a zatem rolą takich leków nie musi być wyłącznie wspieranie innej farmakoterapii.

Wyniki ankiet wypełnionych przez pacjentów

Dolegliwości występujące u pacjenta

Pacjenci zgłaszali się do lekarza zwykle z powodu występowania wielu dolegliwości. Z podanej w kwestionariuszu listy blisko dwóch na trzech (64,6%) badanych wskazało nie mniej niż trzy objawy choroby. Zdecydowanie najpowszechniejszym problemem był kaszel (70,9%) i występowanie wydzieliny z nosa lub niedrożność nosa (63,7%). U ponad połowy odnotowano ból gardła (57%) i podwyższoną temperaturę ciała (54,8%). Zgłaszana gorączka zwykle (89,5%) mieściła się w przedziale od 37 do 38,9°C.

Postępowanie wdrożone u pacjenta przed wizytą u lekarza

Zdecydowana większość (78,5%) pacjentów biorących udział w programie edukacyjno-badawczym do lekarza trafiła w ciągu trzech dni od wystąpienia objawów. Przed wizytą w ga­binecie lekarskim łagodzono występujące u chorych dolegli­wości. W tym celu najczęściej stosowano leki przeciw­gorączkowe i przeciwbólowe (46,1%) oraz wykorzystywano domowe metody, takie jak herbata z miodem (40,9%). Rzadziej stosowano inne preparaty, wśród których najpopularniejsze były te zmniejszające przekrwienie błony śluzowej nosa (29,3%), przeciwkaszlowe/łagodzące kaszel suchy (23,8%) i naturalne wspomagające odporność (23%).

Samopoczucie pacjenta

Odczuwane przez pacjentów dolegliwości miały w większości przypadków charakter umiarkowany. Przemawia za tym odsetek (60,5%) pacjentów, którzy swoje samopoczucie oceniali w skali od 0 do 10 na wartości z przedziału 4-7. Bardzo dobre samopoczucie (8-10) zadeklarował co czwarty (27,9%) badany. Choroba spowodowała znaczne obniżenie komfortu życia u jedynie 11,6% osób – oceniających samopoczucie bardzo nisko (0-3).

Zalecone postępowanie lecznicze

Zgodnie ze zgłoszonymi objawami lekarze chętnie stosowali u pacjentów preparaty zawierające wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej. Drugie pod względem powszechności było wskazanie leczenia objawowego (66,1%), najczęściej polegało ono na stosowaniu ksylometazoliny (22,2%), oksymetazoliny (17,6%) lub benzydaminy (16,0%). Mniej niż połowa pacjentów (41,3%) przyjmowała leki przeciwgorączkowe – ibuprofen (69,7%) lub paracetamol (32,9%), a jedynie co dziesiąty chory antybiotyki (10,6%). Warto zauważyć, że blisko co trzeci (34,2%) chory otrzymał także inne zalecenie, najczęściej dotyczyło ono wykonywania inhalacji/dbania o higienę nosa.

Bezpieczeństwo

Warto podkreślić, że nawet najbardziej tradycyjne receptury muszą obecnie spełniać wymogi European Medicines Agency (EMA), aby zostały zatwierdzone do powszechnego stosowania. Każda substancja lecznicza, w tym preparaty roślinne, zanim zostanie zarejestrowana na oficjalnej liście leków, musi przejść wiele procedur potwierdzających jej skuteczność i bezpieczeństwo stosowania. Leki roślinne muszą być standaryzowane, trwałe, a ich działanie musi być aktywne i efektywne przy zalecanym dawkowaniu. Preparaty ziołowe są często stosowane u dzieci, a preparaty z pelargonią afrykańską mogą być włączane nawet od 6 r.ż.

Podsumowanie

Dostępne dane dostarczają licznych informacji na temat poprawy wielu funkcji immunologicznych organizmu, tym samym naukowcy potwierdzają działanie przeciwwirusowe, antybakteryjne i immunomodulujące pelargonii afrykańskiej.

W ciągu ostatnich 25 lat (całkowita populacja badana to powyżej 10 500 osób) przeprowadzono ponad 30 badań klinicznych z Pelargonium sidoides oceniających jej zastosowanie w terapii ostrych infekcji dróg oddechowych. Ustalono, że preparat jest dobrze tolerowany: na blisko 304 mln sprzedanych dziennych dawek w latach 1994-2006 zgłoszono tylko 257 drobnych odczynów niepożądanych. Obiecujące efekty przeciwwirusowe i doskonały profil bezpieczeństwa gwarantują dalsze badania kliniczne ¹⁸ .