Cyfrowe zmęczenie wzroku a najnowsze wytyczne dotyczące suchego oka TFOS DEWS III

Society (TFOS) Dry Eye Work­shop (DEWS) II suche oko można rozpoznać u 5,4-44,2% chorych, a dysfunkcję gruczołów Meiboma nawet u 66,3% pacjentów, z czego klinicznie istotne jest 1,8-23,3% przy­padków.

Rosnąca liczba przypadków wynika zarówno ze starzenia się populacji, jak i ze zmian środowiskowych; szczególnie ważną rolę odgrywają: zanieczyszczenia powietrza, ultraprzetworzona żywność oraz cyfrowy styl życia.

Leczenie suchego oka poprawia jakość życia pacjentów, pozwala na stabilne widzenie oraz lepsze wyniki korekcji wad wzroku i operacji. Krople nawilżające oraz higiena brzegów powiek to podstawa postępowania. Nieinwazyjne terapie, ze wskazaniem na światło laserowe o niskiej intensywności (LLLT – low-level light therapy) i intensywne światło pulsacyjne (IPL – intense pulsed light), to z kolei nowoczesne, bezpieczne i wysoce skuteczne rozwiązania.

DEWS III: redefinicja suchego oka

Suche oko to wieloczynnikowa, objawowa choroba charakteryzująca się utratą homeostazy filmu łzowego i/lub powierzchni oka, której czynnikami etiologicznymi są niestabilność i hiper­osmolarność filmu łzowego, stan zapalny i uszkodzenie powierzchni oka oraz nieprawidłowości neurosensoryczne.

TFOS DEWS III: algorytm diagnostyczny suchego oka

Suche oko można rozpoznać, gdy:

• w kwestionariuszu Ocular Surface Disease Index 6 (OSDI-6) pacjent uzyska ≥4 pkt
• nieinwazyjny czas przerwania filmu łzowego (NIBUT – non-invasive breakup time) wynosi <10 s lub osmolarność łez w przynajmniej jednym oku ≥308 mOsm/l
• w barwieniu powierzchni oka stwierdza się: rogówka >5 pkt i/lub spojówka >9 pkt, i/lub brzeg powieki ≥2 mm długości i ≥25% szerokości.

Obecnie oko funkcjonuje w warunkach odbioru i przetwarzania wielu różnorodnych bodźców i informacji, pracuje w różnych odległościach, głównie w bliży, w środowisku wielu rozpraszaczy i mnogości elementów, w wymagającym wzrokowo i psychicznie świecie.

Świat 2025 roku zgubił się w procesach ewolucyjnych i inwolucyjnych, a nasz narząd wzroku nadal chciałby funkcjonować w naturalnym oświetleniu oraz w maksymalnie rozluźnionej akomodacji, czyli patrząc w dal.

Według różnych danych już w latach 2020-2022 ponad 90% dorosłych spędzało przed ekranami przynajmniej 2 godziny dziennie, 60% – powyżej 5 godzin, a blisko 30% badanych – aż do 9 godzin; średnio w populacji czas ten wynosił 6 godzin 17 minut. Zakładając stuletnią długość życia, okazuje się, że przed monitorami urządzeń cyfrowych spędzimy łącznie 25 lat.

Ostatnie 5 lat zmieniło wszystko, człowiek znalazł się w innym miejscu i obecnie nie pytamy już, czy cyfrowy świat zacznie kształtować mózg i emocje dziecka, tylko kiedy to się stanie.

Ryzyko krótkowzroczności wzrasta gwałtownie wraz z czasem spędzanym z urządzeniami cyfrowymi, szczególnie w odległości poniżej 40 cm, przy czym każda dodatkowa godzina to o 21% wyższe ryzyko. Zgodnie z wytycznymi dzieci do 4 roku życia w ogóle nie powinny korzystać z urządzeń cyfrowych, między 2 a 4 rokiem życia powinno być to maksymalnie 20 minut oglądania kontrolowanych treści. Dla dzieci między 4 a 6 rokiem życia bezpieczny czas to poniżej godziny, maksymalnie do 2 godzin.

Wyniki badań pokazują, że u dzieci narażonych na świat cyfrowy:

• zanika substancja szara w obszarach odpowiedzialnych za uwagę i samoregulację
• spada aktywność kory przedczołowej, co utrudnia podejmowanie decyzji i hamowanie impulsów
• zaburzony zostaje rytm dopaminowy, co sprzyja uzależnieniom i szukaniu natychmiastowej gratyfikacji
• pojawiają się trudności w skupieniu, rozdrażnienie, a nawet objawy depresyjne i lękowe
• relacje z rówieśnikami schodzą na dalszy plan – dziecko częściej sięga po telefon, niż szuka kontaktu z drugim człowiekiem.

Korzystanie z każdego urządzenia cyfrowego z ekranem/wyświetlaczem wizualnym jest konsekwentnie wiązane z DED. Nawet 1 do 2 godzin korzystania z ekranu dziennie może się wiązać z niekorzystnym wpływem na powierzchnię oka. Do ważnych mechanizmów rozwoju zaburzeń należą zmniejszona częstotliwość mrugania i niepełne mruganie, co prowadzi do zwiększonego parowania i w konsekwencji zredukowanego uwalniania lipidów z gruczołów Meiboma. Niezależnie od DED ważne jest także uwzględnienie cyfrowego zmęczenia oczu (DES – digital eye strain) w diagnostyce różnicowej osób, które są intensywnie narażone na środowisko cyfrowe – łączny czas użytkowania urządzeń z ekranem/wyświetlaczem wśród młodych osób to często ponad 14 godzin na dobę. Wymaga to pełnej korekcji refrakcji w celu ustalenia wymaganych odległości i oceny widzenia obuocznego, by upewnić się, że przyczyną zmian nie jest suboptymalny bodziec wizualny.

Cyfrowe zmęczenie wzroku

Cyfrowe zmęczenie wzroku to zespół objawów ocznych i pozazmysłowych wynikających z długotrwałego korzystania z urządzeń cyfrowych, takich jak komputery, smartfony, tablety bądź telewizory.

Obecnie główną przyczyną suchego oka nazywanego zaburzeniami powierzchni oka w przebiegu cyfrowego zmęczenia wzroku jest nieadekwatne mruganie. Zmniejsza się zarówno liczba mrugnięć, jak i ich jakość. Mrugnięcia są niekompletne, co indukuje odparowywanie filmu łzowego oraz zaburzenia homeostazy, zmiana osmolarności na powierzchni oka inicjuje tym samym lub zaostrza procesy prozapalne.

Kluczowym elementem patomechanizmu zaburzeń powierzchni oka w przebiegu DES jest odparowywanie łez. Prawidłowe pełne mrugnięcia zapewniają odbudowę filmu łzowego, połączenie frakcji mucynowo-wodnej filmu łzowego z jego frakcją lipidową oraz nabłonkiem rogówki. Mrugnięcia rozprowadzają łzy po powierzchni oka. Prawidłowa liczba mrugnięć to 12/min, czyli nawet 15 000 mrugnięć dziennie. Stabilność filmu łzowego, a tym samym stabilność naszego widzenia i dobrostan na powierzchni oka zależą od liczby pełnych mrugnięć. Czytanie zmniejsza liczbę mrugnięć. Czytanie z urządzeń cyfrowych, szczególnie tych z małym ekranem ustawionym w bliskiej bliży pod nieprawidłowym kątem spojrzenia, istotnie redukuje ilość optymalnych, kompletnych mrugnięć. Prawidłowo przy każdym pełnowartościowym mrugnięciu następuje rozprowadzenie filmu łzowego, co zapewnia odpowiednie nawilżenie. W sytuacji długotrwałej i intensywnej pracy przed ekranem cyfrowym częstotliwość mrugnięć znacząco spada, prowadząc do wysychania powierzchni oka i objawów suchego oka w przebiegu cyfrowego zmęczenia oczu.

Definicja

Cyfrowe zmęczenie wzroku to zespół objawów związanych z przeciążeniem narządu wzroku na skutek długotrwałej ekspozycji na ekrany urządzeń cyfrowych. Objawy pojawiają się zazwyczaj po minimum 2 godzinach ciągłej pracy z ekranem i mają początkowo charakter przemijający, choć mogą się nasilać i kumulować w przypadku braku przerw lub odpowiednich warunków.

Kryteria rozpoznania

Nie istnieje jedno uniwersalne kryterium diagnostyczne, ale rozpoznanie opiera się na ocenie objawów, czasie ekspozycji na ekran oraz wykluczeniu innych chorób oczu.

Najczęściej stosowane kryteria obejmują:

• objawy oczne i wzrokowe
  • pieczenie oczu
  • uczucie suchości lub paradoksalnie łzawienie (płaczące suche oko)
  • czerwone oko (przekrwienie powierzchowne spojów­kowe)
  • niewyraźne, niestabilne widzenie (szczególnie do bliży)
  • zaburzenia widzenia obuocznego
  • zaburzenia akomodacji (zmiana mocy optycznej zależnie od odległości)
  • bóle oczu, dyskomfort, astenopia
• objawy ogólne (pozaoczne)
  • bóle głowy, ból karku i barków
  • trudności z koncentracją
  • uczucie zmęczenia
• czas ekspozycji
  • objawy pojawiają się lub nasilają po ≥2 godzinach ciąg­łej pracy z ekranem dziennie
• związek czasowy z używaniem urządzeń cyfrowych
  • w początkowym etapie objawy ustępują lub zmniejszają się po zaprzestaniu korzystania z ekranów. Dys­funkcja gruczołów Meiboma może przebiegać bezobjawowo nawet 10 lat, u dzieci w wieku 3-18 lat atrofię gruczołów Meiboma w stopniu pierwszym stwierdzono w 42% przypadków, w większości była ona bezobjawowa
• wykluczenie innych przyczyn
  • np. niedokorygowanie/brak korekcji, nieleczenie istniejących zaburzeń widzenia obuocznego, inne choroby powierzchni oka (suche oko pogarsza objawy cyfrowego zmęczenia wzroku, cyfrowe zmęczenie wzroku może zarówno wywołać objawy suchego oka, jak i je zaostrzyć), schorzenia neurologiczne.

W tabeli 1 przedstawiono wyniki badania przeprowadzonego w 2025 roku na reprezentatywnej ogólnopolskiej próbie, która objęła 1172 osoby w wieku ≥18 lat.

Tabela 1. Wyniki badania z 2025 roku reprezentatywnej ogólnopolskiej próby obejmującej 1172 osoby w wieku ≥18 lat

Zalecenia

W przeciwdziałaniu cyfrowemu zmęczeniu wzroku istotne są takie działania, jak:

• mruganie – podczas pracy przy monitorze liczba mrugnięć znacząco spada (z 15 do 5-7 razy na minutę), dlatego ważne jest, by utrzymywać ją na odpowiednim poziomie; mruganie jest ważne w procesie rozprowadzania filmu łzowego na rogówce, który istotnie wpływa na ostrość wzroku i stabilność widzenia
• reedukacja mrugania – czyli działania prowadzące do przywrócenia prawidłowego wzorca mrugania; ćwiczenia polegają na sekwencji działań (zamknięcie oczu na 3 sekundy, ściśnięcie powiek na 3 sekundy i otwarcie oczu na 3 sekundy) powtarzanej 5 razy z rzędu kilka razy dziennie
• stosowanie nowoczesnych terapii suchego oka (IPL, LLLT) zgodnie z wytycznymi DEWS III
• stosowanie reguły 20/20/20 – co 20 minut należy patrzeć na przedmiot oddalony o 20 stóp (6 metrów) przez 20 sekund
• dbanie o higienę brzegów powiek – polega ona na regularnym oczyszczaniu i pielęgnacji powiek, by przeciwdziałać podrażnieniom, stanom zapalnym i gromadzeniu się wydzieliny w gruczołach Meiboma; składają się na nią trzy kroki: ogrzewanie, dzięki któremu wydzielina w gruczołach Meiboma rozrzedza się, co uławia jej wydostawanie się na zewnątrz; mocne mruganie usuwające wydzielinę; oczyszczenie powiek, np. chusteczkami nawilżającymi
• stosowanie pełnej korekcji wzroku
• dbanie o właściwą odległość pracy wzrokowej (40-75 cm od ekranu), odpowiednią postawę i kąt spojrzenia; ekran powinien być czysty, ponadto należy dostosować jego kontrast i jasność
• praca najlepiej w pomieszczeniach dobrze doświetlonych naturalnym światłem; w razie konieczności należy stosować światło sztuczne, ale optymalnie o parametrach zbliżonych do naturalnego.