Zapobieganie ropnemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych

pourazowy, na przykład po złamaniu kości czaszki bądź operacji neurochirurgicznej, lub być przeniesione przez ciągłość z ogniska zakażenia.

Ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest rzadką chorobą zakaźną, stanowi jednak poważny problem diagnostyczny i terapeutyczny ^{1, 2, 3, 4} . Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny (NIZP-PZH) w Polsce zgłaszanych jest rocznie ponad 1000 przypadków ⁵ . Etiologia ostrych bakteryjnych zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych zależy m.in. od wieku chorego, lokalnej epidemiologii oraz współistniejących czynników ryzyka sprzyjających rozwojowi choroby, do których należą np. obniżona odporność, brak lub uszkodzenie śledziony, cukrzyca, niedożywienie czy wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego.

Najczęstszymi czynnikami etiologicznymi ropnych zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych są bakterie otoczkowe, tj. meningokoki Neisseria meningitidis, pneumokoki Streptococcus pneumoniae oraz pałeczka hemofilna typu b Haemophilus influenzae (Hib), a znacznie rzadziej – Listeria monocytogenes. W przypadku zakażeń meningokokami, pneumokokami i pałeczką Hib możliwa jest profilaktyka prowadzona z wykorzystaniem szczepień ochronnych.

W obecnej sytuacji epidemiologicznej najczęstszymi czynnikami etiologicznymi bakteryjnego ropnego zapalenia opon w Polsce są meningokoki i pneumokoki. Wprowadzenie powszechnych, rutynowych szczepień dzieci przeciw Hib znacząco zmniejszyło częstość zakażeń wywołanych przez ten drobnoustrój ⁶ .

Epidemiologia inwazyjnej choroby meningokokowej

Najczęstszą postacią zakażeń meningokokowych jest inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) obejmująca sepsę i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Chorobę poprzedza kolonizacja jamy nosowo-gardłowej.

IChM należy do najcięższych pozaszpitalnych zakażeń bakteryjnych, które mogą wystąpić u człowieka. Cechuje się piorunującym przebiegiem, wysoką śmiertelnością i dużym ryzykiem trwałych powikłań ¹ . Zakażenia meningokokowe wywołują meningokoki 13 grup serologicznych, ale właściwości chorobotwórcze wykazują grupy: A, B, C, X, W-135 oraz Y.

W 2017 r. w krajach UE/EEA odnotowano 3221 potwierdzonych przypadków IChM oraz 282 zgony. Współczynnik zapadalności wynosił 0,6/100 000, był najwyższy w grupie wiekowej 1-4 lat oraz 15-24 lat ⁷ . Według danych NIZP-PZH w 2017 i 2018 r. w Polsce odnotowano odpowiednio 122 i 102 przypadki meningokokowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i/lub mózgu z zapadalnością odpowiednio 0,32/100 000 i 0,27/100 000 ⁵ . Według danych Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN) najwyższa zapadalność na IChM w 2018 r. dotyczyła dzieci do 1 roku życia (10,65/100 000), była również wysoka u dzieci do 5 roku życia ⁶ . Wyższa zapadalność niż średnia występuje także u młodzieży i młodych dorosłych.

W Polsce od wielu lat za większość przypadków IChM odpowiadają meningokoki grupy B. W 2018 r. stanowiły 65,5% wszystkich zakażeń, w grupie dzieci do 2 roku życia ten udział sięgał nawet 75%. Następne w kolejności są meningokoki grupy C (20,7%) i W-135 (9,8%). Meningokoki grupy C dominowały u osób w wieku 25-44 lat. Zachorowania wywołane przez grupy W-135 i Y stwierdzano przede wszystkim u osób starszych (>65 lat) ⁶ . Ciekawym zjawiskiem obserwowanym w krajach EU/EEA, również w Polsce, jest odnotowany w latach 2013-2017 trzykrotny wzrost częstości IChM wywołanej przez meningokoki grupy W-135, natomiast liczba zachorowań spowodowanych przez grupę Y pozostawała na stabilnym poziomie ⁷ .

Profilaktyka zakażeń meningokokowych

Tabela 1. Charakterystyka dostępnych w Polsce szczepionek stosowanych w zapobieganiu ropnemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych (opracowano na podstawie aktualnej ChPL każdej szczepionki)

Dotychczas nie opracowano uniwersalnej szczepionki przeciw wszystkim grupom meningokoków. Na rynku dostępne są białkowe szczepionki przeciw grupie B, szczepionki skoniugowane oraz polisacharydowe (tab. 1). Szczepionki polisacharydowe, ponieważ zawierają oczyszczone polisacharydowe otoczki (dwuwalentne przeciw grupom C i A oraz czterowalentne przeciw grupom A, C, W-135 oraz Y), wykazują słabą immunogenność lub są jej pozbawione w grupie dzieci do 2 lat, nie wywołują też efektu pamięci immunologicznej ^{1, 8} . Zalecane są jako dawki przypominające w sytuacji, kiedy jako pierwsza podawana jest szczepionka skoniugowana. Pobudzają krótki okres ochrony poszczepiennej (średnio 3-5 lat) i nie wzbudzają odporności populacyjnej. Z powyższych powodów mają ograniczone zastosowanie, ponadto w ostatnim czasie zmniejszyła się ich dostępność ⁸ . Stąd też podstawowe znaczenie w profilaktyce IChM mają szczepionki białkowe i skoniugowane. Na rynku dostępne są dwie szczepionki białkowe przeciw grupie B stosowane w zapobieganiu IChM wywołanej przez szczepy tej grupy. Jedna z nich zawiera 3 białka (czynnik H, adhezynę A i antygen wiążący heparynę – NHBA) przygotowane innowacyjną metodą tzw. odwrotnej wakcynologii oraz białko błony zewnętrznej przygotowane metodą konwencjonalną. Szczepionka ta może być podawana dzieciom od 2 miesiąca życia i dorosłym ⁹ . Druga szczepionka białkowa zawiera białko rekombinowane fHbp wiążące czynnik H; może być podawana dzieciom >10 roku życia i dorosłym ¹⁰ .

Z kolei szczepionki skoniugowane dzięki zawartości oczyszczonych polisacharydowych otoczek związanych z nośnikiem białkowym indukują odpowiedź odpornościową u dzieci od 2 miesiąca życia. Dodatkowo eliminują nosicielstwo szczepów meningokoków wchodzących w skład szczepionki. Dostępne są dwa rodzaje szczepionek skoniugowanych, tj. monowalentne przeciw serogrupie C i czterowalentne przeciw serogrupom A, C, W-135 oraz Y. Dodatkowo szczepionki serogrupy C mogą występować w postaci skojarzonej ze składnikiem Hib w celu zapobiegania chorobom inwazyjnym wywoływanym przez meningokoki grupy C oraz Hib (tab. 1).

Szeroka profilaktyka IChM wymaga podania zarówno szczepionki przeciw meningokokom grupy B, jak i skoniugowanej szczepionki czterowalentnej ¹¹ . Wskazanie do rozszerzenia ochrony i zastosowania szczepionki czterowalentnej (skoniugowanej lub polisacharydowej) powinno wynikać również z planowanych podróży do krajów zwiększonego ryzyka zakażenia innymi grupami serologicznymi meningokoków, np. do krajów Bliskiego Wschodu, Afryki, Stanów Zjednoczonych, oraz z wyjazdów studentów/pracowników czy żołnierzy biorących udział w misjach zagranicznych ^{11, 12} . Powszechne szczepienia przeciw meningokokom grupy C wprowadzono po 2000 r. w wielu krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych i Australii, powszechne szczepienia przeciw meningokokom grupy B realizowane są m.in. w Wielkiej Brytanii, Irlandii oraz we Włoszech ^{7, 12, 13, 14} . World Health Organization zaleca, aby szczepienia przeciw meningokokom w krajach, w których istnieje niewielkie ryzyko wystąpienia choroby meningokokowej, obejmowały przede wszystkim grupy ryzyka wystąpienia IChM, a więc niemowlęta, małe dzieci, młodzież i młodych dorosłych, osoby w każdym wieku z niedoborami odporności i bez śledziony oraz grupy zawodowego narażenia, np. osoby bezpośrednio kontaktujące się z chorymi lub materiałem zakaźnym ⁷ .

W krajowym Programie Szczepień Ochronnych (PSO) białkowe i skoniugowane szczepionki przeciw meningokokom są zalecane dzieciom od 2 miesiąca życia, młodzieży i młodym dorosłym ¹¹ . W świetle danych epidemiologicznych wskazujących, że w Polsce najwyższa zapadalność na IChM dotyczy dzieci do ukończenia roku życia, zasadne jest rozpoczynanie szczepienia przeciw grupie B jak najwcześniej, już w 2-3 miesiącu życia, szczególnie w przypadku planów posłania dziecka do żłobka lub w sytuacji, kiedy starsze rodzeństwo uczęszcza do przedszkola bądź szkoły ⁶ . Dodatkowe zaszczepienie starszego rodzeństwa szczepionką skoniugowaną – dzięki zapobieganiu nosicielstwu – zmniejsza ryzyko przeniesienia zakażenia z rodzeństwa na współdomowników, zwłaszcza na niemowlę ^{11, 13} .

W przypadkach występowania ognisk epidemicznych władze sanitarno-epidemiologiczne podejmują decyzję o wprowadzeniu doraźnych bezpłatnych kampanii szczepień poekspozycyjnych w środowiskach największego zagrożenia ¹¹ . Badania wskazują na wyższą immunogenność skoniugowanych szczepionek przeciw meningokokom w porównaniu ze szczepionkami polisacharydowymi ^{14, 15, 16} . Wyniki badań obserwacyjnych w Niemczech, Francji, Holandii, Włoszech, Wielkiej Brytanii oraz Irlandii, gdzie prowadzono powszechne szczepienia niemowląt lub dzieci do 2 roku życia szczepionkami przeciw meningokokom grupy C, potwierdziły ich skuteczność na poziomie 95% oraz redukcję nosicielstwa o 75%. W wielu badaniach potwierdzono skuteczność szczepionki przeciw grupie C w zmniejszeniu częstości IChM o tej etiologii. Przykładem jest ocena wyników programu szczepień skoniugowaną szczepionką przeciw meningokokom grupy C w Kanadzie w latach 2002-2012, gdzie zapadalność na IChM wywołaną meningokokami tej grupy zmniejszyła się o 77%. Znamienne zmniejszenie zapadalności zaobserwowano we wszystkich grupach wiekowych, przy czym największą redukcję (83%) stwierdzono u osób w wieku 15-24 lat. W populacji nieobjętej programem szczepień zapadalność zmniejszyła się w ciągu 10 lat o 46%, co wskazuje na pośredni efekt ochronny szczepienia ^{12, 13, 14, 15, 16} . Efektywność szczepień przeciw meningokokom grupy B przy użyciu szczepionki białkowej pozytywnie oceniono w ramach realizacji programu powszechnych szczepień niemowląt w Wielkiej Brytanii, gdzie po 10 miesiącach obserwowano efektywność na poziomie 82,9% dla IChM, a następnie w badaniach w Kanadzie, gdzie po zaszczepieniu 83% z 59 500 mieszkańców jednej z prowincji w wieku od 2 miesięcy do 20 lat po 4 latach odnotowano 86% redukcję częstości występowania IChM wywołanej meningokokami grupy B ^{17, 18} .

Epidemiologia zakażeń pneumokokowych

Najcięższa postać zakażenia pneumokokowego, tzw. inwazyjna choroba pneumokokowa (IChP), objawia się pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, sepsy lub zapalenia płuc z bakteriemią. Zdecydowaną większość zakażeń inwazyjnych powoduje kilkanaście z 90 opisanych serotypów pneumokoków ³ . W 2017 r. w Europie potwierdzono 23 886 przypadków IChP. Współczynnik zapadalności wynosił 6,2/100 000, odnotowano tendencję wzrostową od 2014 r. Najwyższą zapadalność odnotowano w grupie osób >65 lat (18,9/100 000) oraz niemowląt do ukończenia roku życia (14,5/100 000). Najczęstszą przyczyną zachorowań były pneumokoki serotypów 8, 3, 22F, 19A, 12F, 9N, 15A, 10A, 11A i 23B. Zachorowania u dzieci do 5 roku życia były w 75% wywołane przez typy niewchodzące w skład dostępnych szczepionek skoniugowanych ⁴ .

Dane NIZP-PZH wskazują, że w 2017 r. w Polsce odnotowano 1155 przypadków IChP (zapadalność 3,01/100 000) ⁵ . Wykrywalność IChP w 2018 r. oceniana w KOROUN wynosiła ogółem 2,70/100 000 i była najwyższa w skrajnych grupach wiekowych, czyli u dzieci <2 roku życia (4,11/100 000) i dorosłych >65 lat (7,01/100 000) ⁶ . Cechą polskich danych epidemiologicznych jest niedoszacowanie wynikające m.in. z prowadzonej antybiotykoterapii oraz zbyt rzadko zlecanych badań diagnostycznych. Charakterystyczne jest zróżnicowanie częstości występowania zakażeń pneumokokowych wywoływanych przez określone serotypy w grupach wiekowych. Wśród serotypów, które najczęściej wywoływały IChP w 2018 r. we wszystkich grupach wiekowych, należy wymienić głównie serotyp 3, następnie 4 oraz 14 i dopiero kolejne, ale już w grupie dzieci do 2 roku życia zakażenia pneumokokowe najczęściej wywoływały serotypy 3, 14 i 19 (odpowiednio 5, 4 i 3 izolaty). Najwięcej zgonów w 2018 r. wiązało się z IChP wywołaną serotypem 3 (19% wszystkich zakażeń IChP) ⁶ . Niepokojącym zjawiskiem jest coraz częściej obserwowana niewrażliwość pneumokoków na stosowane antybiotyki, zwłaszcza u najmłodszych dzieci. Wyniki serotypowania wskazują, że w ciągu ostatnich 10 lat zwiększyło się występowanie serotypu 19A, który jest jednym z najbardziej niebezpiecznych; prawie 95% szczepów tego serotypu to szczepy wielolekooporne. Coraz częściej odnotowuje się przypadki chorób wywołanych przez serotyp 3, który należy też do najczęściej izolowanych pneumokoków wielolekoopornych ⁶ .

Profilaktyka zakażeń pneumokokowych

Podobnie jak w przypadku szczepionek przeciw meningokokom głównym immunogenem jest oczyszczona polisacharydowa otoczka, która stanowi bazę dwóch rodzajów szczepionek: skoniugowanych i polisacharydowych (tab. 1). Inwazyjne zakażenia pneumokokowe z objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego są szczególnie niebezpieczne dla dzieci w wieku do 2 lat, które ze względu na niedojrzałość układu immunologicznego nie wytwarzają przeciwciał w odpowiedzi na bakteryjne polisacharydy, oraz osób starszych >65 roku życia, które mają obniżoną odporność ze względu na starzenie się układu immunologicznego ³ . Kolonizacja obok inwazyjności szczepu pneumokoków i predyspozycji gospodarza, np. wieku lub zaburzeń układu odporności, sprzyja rozwinięciu się zakażenia z objawami chorobowymi.

Na rynku dostępne są dwie szczepionki skoniugowane: dziesięciowalentna (PCV10) zawierająca serotypy 1, 4, 5, 6B, 7F, 9V, 14, 18C, 19F, 23F i trzynastowalentna (PCV13), która ma skład rozszerzony o 3 dodatkowe serotypy, tj. 3, 6A oraz 19A. W ostatnich latach to szczepionki skoniugowane odgrywają kluczową rolę w profilaktyce zakażeń pneumokokowych. Jednak dostępna od kilkudziesięciu lat 23-walentna polisacharydowa szczepionka (PPSV23) jest wskazana do stosowania w zapobieganiu IChP i zapaleniu płuc osób starszych w wieku >65 lat oraz >2 lat należących do grupy ryzyka IChP. Wskazania do jej stosowania obejmują chorych z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, takimi jak obturacyjna choroba płuc, rozedma, nowotwory płuc, oraz z przewlekłymi chorobami układu krążenia, marskością wątroby, cukrzycą. Osobom, które mają być poddane chemioterapii, terapii immunosupresyjnej lub usunięciu śledziony, szczepionkę należy podać co najmniej 2 tygodnie przed planowaną interwencją. U chorych zakażonych HIV powinna być podana jak najszybciej po wykryciu zakażenia. Zalecenia jej stosowania obejmują również osoby palące tytoń i chorych na astmę ¹⁹ .

Metaanaliza potwierdza znaczącą skuteczność szczepionek PPSV23 w zapobieganiu IChP u osób ≥50 lat w zakresie 50-80%, wśród starszych bez zaburzeń odporności oraz dorosłych z chorobami przewlekłymi ¹⁹ . Skoniugowane szczepionki pneumokokowe dostępne na rynku mają w składzie polisacharydy większości serotypów pneumokoków będących przyczyną IChP. W badaniach dotyczących oceny skuteczności rzeczywistej u zaszczepionych i oceny wpływu powszechnych programów szczepień u dzieci wykazano, że skuteczność obu dostępnych na rynku szczepionek skoniugowanych w zapobieganiu IChP u dzieci jest podobna. Brakuje badań, w których bezpośrednio porównywano skuteczność obu szczepionek skoniugowanych, a te dostępne nie przesądzają o zdecydowanej wyższości którejkolwiek z nich ³ . Szczepionka PCV13, która w 2010 roku zastąpiła wcześniej stosowaną szczepionkę siedmiowalentną (PCV7), zalecana jest zgodnie z zarejestrowanymi wskazaniami do ochrony przed IChP, zapaleniem płuc i ostrym zapaleniem ucha środkowego u niemowląt, dzieci i młodzieży w wieku od 6 tygodni do 17 lat oraz przed IChP i zapaleniem płuc u dorosłych >18 lat, a także osób w podeszłym wieku. W krótkim czasie po wprowadzeniu po 2000 r. szczepionki PCV7 do masowych programów szczepień dzieci obserwowano ponad 90% spadek częstości występowania IChP. Dodatkowo potwierdzono efekt zmniejszenia zachorowalności na pozaszpitalne zapalenie płuc, ostre zapalenie ucha środkowego oraz redukcję nosicielstwa nosowo-gardłowego serotypów obecnych w szczepionce. Efektem pośrednim było zwiększenie odporności populacyjnej przez ograniczenie zapadalności na IChP i zapalenia płuc u osób, które nie zostały zaszczepione ³ . Po wprowadzeniu PCV7 obserwowano jednak zmiany w dystrybucji serotypów pneumokoków, w tym wzrost częstości zachorowań na IChP wywołaną m.in. serotypem 19A, który nie wchodził w skład szczepionki, a stanowił najpilniejsze wyzwanie terapeutyczne ze względu na wysoką oporność na antybiotyki ^{3, 20} . Między innymi dlatego opracowano rozszerzoną wersję tej szczepionki, dodając do niej 6 kolejnych serotypów, w tym najgroźniejsze 3, 6A i 19A.

Z badań prowadzonych w latach 2009-2013 w USA wynika, że wprowadzenie szczepionki PCV13 przyczyniło się do zmniejszenia częstości występowania IChP wywołanej przez serogrupy o mniejszej wrażliwości na antybiotyki dodane jako uzupełnienie do szczepionki PCV7 w grupie dzieci do 5 lat (o 97%) oraz dorosłych >65 lat (o 64%), odnotowano istotną redukcję występowania sześciu dodatkowych serotypów w niej zawartych, a szczególnie serotypu 19A ^{3, 20, 21} . Obserwowano również istotne ograniczenie liczby izolatów IChP opornych na penicylinę, zmniejszenie zapadalności wywołanej przez pneumokoki wielolekooporne w różnych grupach wiekowych, a dodatkowo istotną redukcję kolonizacji typami szczepionkowymi.

Szczepionka PCV10 jest dostępna na rynku od 2009 r. Wskazania do jej stosowania obejmują profilaktykę IChP, zapalenia płuc i ostrego zapalenia ucha środkowego wywoływanych przez serotypy wchodzące w skład szczepionki oraz reagujący krzyżowo serotyp 19A u dzieci do 5 roku życia ³ . Skuteczność tej szczepionki w ochronie przed IChP wywołaną serotypami wchodzącymi w jej skład i wszystkimi zachorowaniami niezależnie od serotypu oceniano w badaniach prowadzonych w Kanadzie, Finlandii i Brazylii ²⁰ . Wskazania do szczepienia przeciw pneumokokom stanowią dwa kryteria: wiek oraz choroby przewlekłe, które predysponują do ciężkich zakażeń pneumokokowych. Zgodnie z PSO obowiązkowe szczepienia przeciw pneumokokom są od lat wykonywane u dzieci do 5 roku życia w grupach dużego ryzyka zakażenia i od 2017 r. w całej populacji dzieci do 2 lat. Szczepienia dla starszych dzieci i dorosłych z grup ryzyka są zalecane (odpłatne). Profilaktykę zakażeń pneumokokowych bez względu na wiek zaleca się osobom z wrodzonymi i nabytymi niedoborami odporności (takimi jak czynnościowy lub anatomiczny brak śledziony, sferocytoza, hemoglobinopatie, zakażenie HIV, choroby rozrostowe, stan po przeszczepieniu narządu lub przygotowywanie do takiego zabiegu, inne choroby wymagające leczenia immunosupresyjnego), z wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, z wszczepionym implantem ślimakowym, z chorobami układu oddechowego (m.in. POChP, astmą oskrzelową; osobom palącym tytoń), z chorobami układu krążenia (w tym niewydolnością serca, kardiomiopatią), z chorobami nerek (niewydolnością nerek, zespołem nerczycowym), chorym na cukrzycę, pacjentom z chorobami wątroby czy z chorobą alkoholową. Poza tym zaleca się szczepienie pensjonariuszy ośrodków opieki długoterminowej, bezdomnych i narkomanów przyjmujących narkotyki dożylnie ⁶ .

Zgodnie z zaleceniami Advisory Committee on Immunization Practice (ACIP) wszystkie osoby >65 lat i dorośli >19 lat z niedoborami odporności, czynnościowym lub anatomicznym brakiem śledziony, wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego lub ze wszczepionym implantem ślimakowym oraz osoby >2 roku życia z grup ryzyka rozwoju choroby pneumokokowej powinny otrzymać szczepionki PCV13, a następnie dawkę PPSV23 w odstępach uzależnionych od wieku i grupy ryzyka; dorosłych w wieku >65 lat bez niedoborów odporności i immunokompetentnych należy szczepić przeciw pneumokokom, podając szczepionkę PCV13, a następnie po upływie co najmniej roku PPSV23 ^{18, 19} . Obowiązują również zalecenia szczepień dorosłych ≥19 lat z grup ryzyka, z niedoborami odporności, czynnościowym lub anatomicznym brakiem śledziony, wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego lub wszczepionym implantem ślimakowym. Zalecany mieszany schemat szczepień zapewnia istotne korzyści w leczeniu ciężkich i zagrażających życiu chorób ¹⁸ . Z praktyki wynika, że ograniczenia dostępu do szczepionki polisacharydowej PPSV23 wskazują na potrzebę zrewidowania wielu dotychczasowych zaleceń podawania szczepionki PCV13 i polisacharydowej w grupach ryzyka. Badacze podkreślają konieczność ustalenia nowych zaleceń uwzględniających w jak najszerszym aspekcie zastosowanie szczepionek skoniugowanych.

Profilaktyka zakażeń Haemophilus influenzae typu b

Ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest najczęstszą postacią inwazyjnego zakażenia Haemophilus influenzae. Zakażenia te wywoływane są przez bakterie wytwarzające polisacharydową otoczkę i szczepy bezotoczkowe (NTHi – nontypeable Haemophilus influenzae). Wśród otoczkowych szczepów H. influenzae wyróżniono 6 serotypów oznaczanych literami od a do f, w tym szczepy Hib charakteryzujące się największą zjadliwością. Dostępna szczepionka przeciw zakażeniom Hib należy do grupy szczepionek skoniugowanych. Do czasu wprowadzenia w Polsce w 2007 r. powszechnych szczepień niemowląt przeciw Hib izolowano je w ponad 90% przypadków inwazyjnej choroby wywołanej zakażeniem H. influenzae.

Wyniki powszechnych programów szczepień przeciw Hib, w tym zmniejszenie w krótkim czasie zapadalności na inwazyjną chorobę wywołaną przez Hib o ponad 99%, stanowią spektakularny dowód skuteczności szczepień ochronnych. Od lat obserwujemy stabilną sytuację epidemiologiczną związaną z inwazyjną chorobą wywołaną przez Hib. Notuje się najwięcej zakażeń inwazyjnych wywołanych szczepami NTHi, przeciw którym wciąż nie mamy szczepionki.

Od czasu wprowadzenia do PSO powszechnego programu szczepień przeciw Hib zniknął poważny problem kliniczny i terapeutyczny związany z zakażeniami ośrodkowego układu nerwowego oraz innymi chorobami inwazyjnymi wywołanymi przez ten patogen u dzieci. Wraz z wprowadzeniem powszechnych programów szczepień przeciw Hib obserwowana jest zdecydowana dominacja szczepów NTHi (najczęściej w grupach wiekowych <1 miesiąca życia i ≥20 lat), zwiększa się udział zakażeń wywołanych szczepami otoczkowymi Hib (w grupie ≥60 lat) z marginalną obecnością zakażeń wywołanych szczepami Hib we wszystkich grupach wiekowych; większość odnotowywanych nielicznych zakażeń Hib występuje teraz u osób starszych z obciążeniami ²³ . W Polsce w 2018 r. nie odnotowano żadnego przypadku inwazyjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych o etiologii Hib.

Podsumowanie

W profilaktyce ropnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych kluczową rolę odgrywają szczepienia przeciw meningokokom i pneumokokom. Realizowane są one w ramach obowiązkowych szczepień przeciw pneumokokom w populacji dzieci do 2 lat oraz w grupach ryzyka do 5. Szczepienia przeciw pneumokokom u starszych dzieci i osób starszych, a także szczepienia przeciw meningokokom we wszystkich grupach wiekowych i docelowych należą do szczepień zalecanych (odpłatnych). Dlatego niezwykle ważne jest uświadamianie rodziców i pacjentów w kwestiach zagrożeń związanych z inwazyjnymi zakażeniami meningokokowymi i pneumokokowymi oraz przekazywanie informacji na temat możliwych zalecanych szczepień.