Baby handling w gabinecie lekarskim

wczesnym rozwoju dziecka. Badania potwierdzają, że zdolności psychoruchowe niemowląt nie rozwijają się de novo, a na ich kształtowanie wpływają codzienna eksploracja otoczenia oraz interakcje z opiekunami i środowiskiem zewnętrznym. ^{1, 2} Kontakt niemowląt z innymi ludźmi istotnie oddziałuje na ich rozwój, dlatego wszystkie doświadczenia i interakcje z otoczeniem powinny im dostarczać jak najkorzystniejszych bodźców. Należy dążyć do tego, by każdy zabieg wykonywany przy dziecku stwarzał jak najlepsze warunki do jego rozwoju psychoruchowego.

Opieka nad dziećmi na oddziałach intensywnej terapii neonatologicznej jest przedmiotem licznych badań, które potwierdzają pozytywny wpływ prawidłowej pielęgnacji i pozycjonowania (czyli ułożenia na czas spoczynku, snu i zabawy) na ogólny stan zdrowia małych pacjentów oraz ich rozwój psychomotoryczny. ^{3, 4} Opierając się na wnioskach wyciągniętych z badań prowadzonych na oddziałach szpitalnych, możemy opracować standardy postępowania pielęgnacyjnego, które stworzą optymalne warunki dla rozwoju niemowląt.

Jedną z najczęściej stosowanych metod rehabilitacji niemowląt jest NDT-Bobath. Podstawę wspierania rozwoju stanowi w niej tzw. baby handling, czyli wszystkie zachowania opiekuńczo-pielęgnacyjne, podczas których dziecko ma fizyczny kontakt z opiekunem. ⁵ Każda czynność wykonywana przy niemowlęciu powinna mieć zatem na celu zminimalizowanie interwencji sensorycznych oraz być przeprowadzana w sposób sprzyjający prawidłowemu rozwojowi motorycznemu (świadoma pielęgnacja pozwala na eliminację nieprawidłowych bodźców sensomotorycznych).

Ponadto niemowlęta w pierwszych miesiącach życia, nim osiągną możliwość samodzielnej zmiany pozycji, spędzają czas pozostawione przez opiekunów w jednym położeniu. Z tego powodu na ich bezpośredni rozwój wpływa również wspomniane wyżej pozycjonowanie. Badania przeprowadzone przez Fetters i Huang sugerują, że częste zmienianie ułożenia niemowląt stymuluje ich rozwój w pierwszym roku życia. ⁶

Doświadczenia zdobywane przez noworodki są istotne już od momentu urodzenia, ponieważ stanowią podstawę do dalszego rozwoju. Wszystkie wczesne czynności ruchowe i posturalne to fundament dla innych, bardziej złożonych funkcji. Z tego powodu jeszcze w szpitalu, w pierwszych dniach po przyjściu dziecka na świat należy zadbać o odpowiednią opiekę nad nim i jego właściwe pozycjonowanie. Powinno to być demonstrowane i przestrzegane przez wszystkich pracowników medycznych mających kontakt z niemowlęciem. Wczesna interwencja daje bowiem dziecku możliwość zdobywania prawidłowych doświadczeń już na początkowym etapie życia. ⁷ Ponadto rodzice obserwujący czynności wykonywane w gabinecie lekarskim będą brali przykład ze specjalisty zajmującego się ich dzieckiem, dzięki czemu wdrożą właściwe czynności pielęgnacyjne w codziennej opiece nad niemowlęciem, wspierając tym samym jego optymalny rozwój. ⁴

Na oddziałach szpitalnych i w gabinetach, w których przebywają niemowlęta, powinno się przestrzegać zasad tzw. minimal handling. Chodzi o ograniczanie agresywnych bodźców i interwencji do minimum, tak by nie narażać dzieci na stres. Standardy minimal handling są bardzo istotne przede wszystkim na oddziałach intensywnej terapii, gdzie bodźców, takich jak: hałas, światło, ból i interakcje z innymi ludźmi, jest bardzo dużo. ⁴ Zadbanie o prawidłowe otoczenie pozwala na zmniejszenie w dziecku lęku, co nie tylko pozytywnie na nie wpłynie, ale również ułatwi badanie i wykonywanie zabiegów leczniczych. Zapewnienie poczucia bezpieczeństwa stanowi istotny element stymulacji rozwoju oraz badania i terapii niemowląt.

Kształtowanie rozwoju dziecka jest w istotny sposób regulowane przez kontakt z innymi ludźmi. Z tego względu powinniśmy pamiętać, że każda interakcja z niemowlęciem stymuluje jego rozwój, i zadbać o to, by każdy dotyk oraz każda wykonywana przy nim czynność były proste i dające mu poczucie bezpieczeństwa. ⁸

Aranżacja gabinetu lekarskiego

Zgodnie ze standardami minimal handling w gabinecie lekarskim nie powinno być silnego, rażącego źródła światła. Należy również ograniczyć jaskrawe kolory na ozdobach ścian i zabawkach. Powinno się też zadbać o ciszę w pomieszczeniu i nie wykonywać czynności związanych z nagłym hałasem (takich jak: głośne otwieranie szuflad i szafek, odsuwanie krzesła czy trzaskanie drzwiami). Zaleca się także ograniczenie grających, głośnych zabawek i wyciszenie telefonów. Ponadto ważne jest kontrolowanie liczby osób przebywających w gabinecie. Najlepiej, żeby byli to tylko rodzice i lekarz oraz ewentualnie pielęgniarka.

Stół do badania powinien być stabilny, po to by zminimalizować wstrząsy, których może zaznać dziecko podczas badania. Oprócz zachowania zasad higieny istotne znaczenie ma również przygotowanie jego powierzchni – musi być ciepła i przyjemna w dotyku dla dziecka.

Stetoskop i inne przyrządy do badania oraz ręce badającego powinny być ciepłe. Pozwala to ograniczyć nieprzyjemne bodźce czuciowe.

Zaleca się też przestrzeganie zasady, że jeżeli jakaś czynność nie jest konieczna do przeprowadzenia badania lub utrzymania zdrowia dziecka, nie powinno się jej wykonywać. ⁴ Wszystkie niezbędne czynności należy natomiast wykonywać spokojnie, powoli i z zachowaniem zasad baby handling.

Baby handling

Baby handling dotyczy pielęgnacji i obsługi niemowlęcia, czyli obejmuje sposoby jego podnoszenia, trzymania na rękach, zmieniania ubranek oraz układania w pozycji leżącej. Techniki te mają na celu wspieranie jego optymalnej stymulacji rozwojowej. ⁵ Dzięki powtarzaniu tych czynności przez każdego dorosłego z otoczenia dziecka przyzwyczaja się ono do nich, zaczyna je spokojnie akceptować i pozwala na wszystkie zabiegi pielęgnacyjne.

Zmieniając pozycję dziecka, biorąc je na ręce lub przenosząc w inne miejsce, powinniśmy utrzymywać stabilizację całego jego ciała, tak by równocześnie miało możliwość wykonywania swobodnych ruchów. Dzięki stabilizacji ciała przenoszone niemowlę będzie odczuwało tylko ruch swojej głowy w przestrzeni, bez zbędnych, gwałtownych ruchów pozostałych części ciała. Prawidłowe techniki pielęgnacyjne uczą dziecko pracy przeciwko sile grawitacji, co wspiera jego funkcje posturalne i prowadzi do rozwoju wyższych czynności motorycznych. Pierwsze doświadczenia czuciowe i ruchowe stymulowane przez zabiegi pielęgnacyjne pozwalają na kształtowanie naturalnych kierunków rozwoju motorycznego: orientację aktywności wokół linii środkowej ciała, osiągnięcie równowagi między zginaczami i prostownikami, prawidłową dystrybucję napięcia mięśniowego, kontrolę głowy oraz stopniową pionizację. ^{9, 10} Świadoma pielęgnacja dziecka zapobiega również zaburzeniom wzorców postawy, takim jak nadmierny wyprost w odcinku szyjnym kręgosłupa czy asymetria, oraz zaburzeniom napięcia mięśniowego. ¹¹

Noszenie i trzymanie niemowląt

Poniżej omówiono podstawowe pozycje i sposoby trzymania oraz przenoszenia niemowląt.

Pozycja fasolki

1. Jedną ręką trzymamy niemowlę na wysokości pośladków. Kciuk jest wsunięty między jego biodra, a przedramię wspiera od spodu nogi dziecka na wysokości stawów kolanowych. Nogi niemowlęcia powinny swobodnie zwisać oraz być łagodnie zgięte w stawach kolanowych i biodrowych.
2. Tułów dziecka z jednej strony spoczywa na przedramieniu naszej drugiej ręki, na której opiera się główka, a z drugiej opiera się na naszym brzuchu.
3. Główka niemowlęcia musi się opierać o nasz dół łokciowy potylicą (a nie na wysokości szyi). Nie powinna być ustawiona w zgięciu, tylko w przedłużeniu kręgosłupa.
4. Im mniejsze dziecko, tym pozycja jego ciała powinna być bardziej pozioma. W miarę wzrostu niemowlęcia można je ustawiać w coraz wyższych pozycjach, bardziej zbliżonych do siedzenia.
5. Powinniśmy trzymać dziecko na tyle luźno, by miało ono swobodę ruchów rąk i nóg.
6. W miarę możliwości starajmy się, by niemowlę było ułożone symetrycznie (ryc. 1).

   

   Rycina 1. Pozycja fasolki

Pozycja tyłem

1. Trzymamy dziecko plecami do naszego brzucha. Ważne, by zachować odpowiedni kąt odchylenia naszego tułowia, tak by pozycja niemowlęcia była dostosowana do jego wieku rozwojowego (patrz pkt 4 w opisie pozycji fasolki). Nasza jedna dłoń jest ułożona pod pośladkami dziecka.
2. W tej pozycji istotne znaczenie ma symetria ciała niemowlęcia, którą można kontrolować w lustrze. Jego plecy powinny być również delikatnie zaokrąglone.
3. Nóżki dziecka wiszą swobodnie w lekkim zgięciu i odwiedzeniu w stawach biodrowych (ryc. 2).

   

   Rycina 2. Pozycja tyłem

Podnoszenie niemowlęcia

1. Kładziemy rękę wzdłuż ciała dziecka, tak by nasz łokieć był między jego nóżkami, a dłoń – pod jego pachą (ryc. 3).

   

   Rycina 3. Pozycja wyjściowa do podnoszenia niemowląt

   Przetaczamy niemowlę z pleców na bok, żeby znalazło się na naszej ręce. U większych dzieci obrót zaczynamy przez staw biodrowy przeciwległy do trzymanej pachy. U noworodków obrót wykonujemy przez całe jego ciało (ryc. 4).

   

   Rycina 4. Przetoczenie dziecka na bok

2. Drugą rękę kładziemy pod główką dziecka, po to by ją przytrzymywać w trakcie podnoszenia.
3. Zachowując powyższą pozycję, spokojnie unosimy niemowlę. Pamiętajmy, by cały czas podtrzymywać główkę (ryc. 5).

   

   Rycina 5. Podnoszenie główki dziecka w trakcie unoszenia ciała

4. Dziecko podnosimy bokiem do podłoża i zbliżamy do naszego brzucha.
5. Płynnym ruchem ustawiamy główkę dziecka w naszym dole łokciowym i ręką, która była pod główką, łapiemy je za tożstronną nóżkę na wysokości stawu biodrowego.
6. Docelowo dziecko powinno być ustawione w pozycji fasolki (ryc. 6).

   

   Rycina 6. Końcowy manewr podnoszenia niemowlęcia

Obrót z pleców na brzuch

1. Ustawiamy rączkę dziecka wzdłuż jego ciała. Wybieramy tę, przez którą będzie wykonywany obrót (ryc. 7).

   

   Rycina 7. Pozycja wyjściowa do wykonania obrotu na brzuch

2. Lekko unosimy pośladki niemowlęcia. Łapiemy z nim kontakt wzrokowy i wykonujemy obrót na bok, podążając za dzieckiem.
3. Przekręcamy niemowlę powoli na brzuch. W przypadku gdy dziecko jest za małe, by samodzielnie wyciągnąć rączki spod brzucha, delikatnie mu w tym pomagamy przez uniesienie jego ramienia.
4. Obrót na plecy wykonujemy w odwrotnej kolejności.

Rozbieranie i ubieranie dziecka

1. Aby rozebrać i ubrać niemowlę, będziemy używać chwytu za jego udo. Pozwala on na nieinwazyjne unoszenie pośladków i bioder dziecka oraz obroty na boki. Chwyt ten zaleca się w większości zabiegów pielęgnacyjnych wykonywanych u niemowląt (ryc. 8).

   

   Rycina 8. Chwyt za udo dziecka

2. Wykorzystując chwyt za udo, przekręcamy dziecko na bok. W tej pozycji możemy ściągnąć śpioszki z jednej nóżki.
3. Zmieniamy rękę i przekręcamy niemowlę na drugi bok, by zdjąć śpioszki z drugiej nóżki (ryc. 9).

   

   Rycina 9. Obroty przydatne przy rozbieraniu dziecka

4. Uniesienie pośladków dziecka chwytem podstawowym może ułatwić całkowite ściągnięcie śpioszków.
5. Zdjęcie bluzeczki rozpoczynamy w pozycji na plecach. Jedną ręką przytrzymujemy wyprostowany łokieć dziecka, a drugą zsuwamy rękaw.
6. Przetaczamy dziecko na bok i zdejmujemy drugi rękaw. Następnie możemy ściągnąć bluzeczkę przez główkę.

Podsumowanie

Powyżej przedstawiono techniki obchodzenia się z niemowlęciem będące podstawowym elementem wspierania jego rozwoju. Manewry te mogą być przydatne w trakcie badania dziecka w gabinecie lekarskim. Wczesna interwencja oparta na standardach minimal handling oraz baby handling powinna stanowić podstawę w opiece medycznej. Zasady te należy przekazywać rodzicom na każdym etapie rozwoju ich dziecka w okresie niemowlęcym. Skoordynowana praca zespołu medycznego i rodziny dziecka pozwoli zachować powtarzalność procedur pielęgnacyjnych, która sprzyja prawidłowemu rozwojowi sensomotorycznemu niemowlęcia.