Co znajdziesz w artykule?
  • Obraz kliniczny wirusowych zakażeń dróg oddechowych oraz alergicznego nieżytu nosa
  • Czynniki ryzyka nawrotowych zakażeń dróg oddechowych u dzieci
  • Rola szybkich testów antygenowych w ocenie etiologii zakażeń dróg oddechowych
Spis treści

Niniejszy artykuł o charakterze przeglądowym składa się z dwóch części. W części pierwszej omówiono etiologię i diagnostykę różnicową zakażeń górnych dróg oddechowych, w tym nawrotowych. Wymieniono czynniki ryzyka nawrotowych zakażeń dróg oddechowych u dzieci. Zwrócono uwagę na możliwości szybkiej diagnostyki mikrobiologicznej zakażeń dróg oddechowych opartej na testach antygenowych. Przypomniano podstawy rozpoznawania alergicznego nieżytu nosa, w tym lokalnego. Przedstawiono również

zależności między zakażeniami górnych dróg oddechowych a alergicznym nieżytem nosa u dzieci. Część druga dotyczy prewencji zakażeń dróg oddechowych, ze szczególnym uwzględnieniem roli lizatów bakteryjnych.

Wprowadzenie

Zakażenia górnych dróg oddechowych (ZGDO) stanowią częsty problem w praktyce ambulatoryjnej lekarza rodzinnego/pediatry. Najczęściej jest to ostre zapalenie błony śluzowej nosa i gardła (rhinopharyngitis) przebiegające zazwyczaj z nieżytem błony śluzowej zatok przynosowych (rhinosinusitis). Nawrotowe zakażenia dróg oddechowych (NZDO) wymagają szczegółowej diagnostyki różnicowej. Alergia zwiększa ryzyko infekcji dróg oddechowych u dzieci, a niektóre zakażenia wirusowe dróg oddechowych (rynowirusami, syncytialnym wirusem oddechowym [RSV – respiratory syncytial virus]) zwiększają ryzyko ekspresji klinicznej alergii wziewnej. Wirusowe ZGDO może być trudne do odróżnienia od zaostrzenia alergicznego nieżytu nosa (ANN), w tym lokalnego, szczególnie u małych dzieci. W rozpoznaniu etiologii zakażeń dróg oddechowych pomocne są szybkie testy antygenowe.

Zakażenia górnych dróg oddechowych

Okres jesienno-zimowo-wiosenny w naszej strefie klimatycznej sprzyja częstszym ostrym zakażeniom dróg oddechowych. W typowym sezonie jesienno-zimowym ZGDO występujące zazwyczaj o tej porze u dzieci są związane z rynowirusami, adenowirusami, wirusami grypy, paragrypy, koronawirusami, enterowirusami czy też z metapneumowirusami 1 . W ciągu ostatnich 2-3 lat obserwujemy w wielu krajach na świecie, także w Polsce, znaczny wzrost liczby ZGDO i zakażeń dolnych dróg oddechowych (ZDDO) wywoływanych przez Mycoplasma pneumoniae, w tym tych wymagających hospitalizacji 2 . Do tego dochodzą sezonowe zakażenia związane z RSV, które są szczególnie groźne u dzieci w pierwszych latach życia 3, 4 . ZGDO i ZDDO tym ostatnim wirusem, szczególnie we wczesnym dzieciństwie, łączą się z długoterminowymi następstwami w drogach oddechowych u dzieci w postaci: nawrotowych zakażeń dróg oddechowych (NZDO), nawrotowych świstów, astmy, zaburzonej funkcji płuc oraz przewlekłych chorób płuc u dorosłych (astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc) 5 . Najczęstszą postacią ostrego ZGDO jest ostre zapalenie błony śluzowej nosa i gardła (rhinopharyngitis), w praktyce przebiegające często z nieżytem błony śluzowej zatok przynosowych (rhinosinusitis) 6 . Ostre ZGDO występują zazwyczaj u dzieci w wieku 1-5 lat, ze szczytem zachorowań w 2 roku życia, i w ponad 80% przypadków są to infekcje o etiologii wirusowej 7 .

Trudną grupę chorych w praktyce lekarza rodzinnego/ pediatry czy laryngologa stanowią dzieci z NZDO. Szacuje się, że NZDO dotyczą 5-15% dzieci w pierwszych 5 latach życia i są to głównie samoograniczające się zakażenia wirusowe 8, 9, 10 . Warto tutaj przypomnieć, że NZDO można rozpoznać u dziecka po wykluczeniu patologii sprzyjających zakażeniom dróg oddechowych, takich jak: mukowiscydoza, niedobory immunologiczne, zespoły nieruchomych rzęsek, wady dróg oddechowych, oraz gdy spełniony jest co najmniej jeden warunek z poniższych 11 :

  • ≥6 zakażeń dróg oddechowych rocznie
  • jeden epizod ZGDO miesięcznie w okresie od września do kwietnia (w Europie)
  • 3 epizody ZDDO w ciągu roku.

Istnieje wiele czynników sprzyjających NZDO u dzieci (modyfikowalnych i niemodyfikowalnych), które można zidentyfikować podczas zbierania wywiadu (tab. 1).

Tabela 1. Czynniki ryzyka nawrotowych zakażeń dróg oddechowych u dzieci7,11-13

Tabela 1. Czynniki ryzyka nawrotowych zakażeń dróg oddechowych u dzieci7,11-13

Spośród nich astma wydaje się jednym z najsilniejszych, co potwierdziły wyniki najnowszej metaanalizy 29 badań obejmujących łącznie 639 078 dzieci 14 . Iloraz szans (OR – odds ratio) dla astmy wynosił aż 3,08 (2,06-4,62), podczas gdy dla uczęszczania do żłobka/przedszkola tylko 1,50 (1,16-1,93), a dla karmienia piersią krócej niż 6 miesięcy jedynie 1,26 (1,04-1,52).

Lekarz rodzinny/pediatra oceniający dziecko z objawami zakażenia dróg oddechowych stoi przed niełatwym zadaniem rozpoznania rodzaju infekcji. Powinien odpowiedzieć sobie i opiekunom pacjenta na następujące pytania:

  • Czy jest to ZGDO, ZDDO czy ZGDO i ZDDO?
  • Czy to jest zakażenie wirusowe, bakteryjne, mykoplazmatyczne czy mieszane?
  • Jeśli jest to zakażenie wirusowe, to jakie?
  • Jeśli to jest zakażenie bakteryjne, to jakie?
  • Czy pacjent spełnia kryteria NZDO?

W świetle dzisiejszej wiedzy opieranie się jedynie na wywiadzie (w tym na danych epidemiologicznych dotyczących etiologii aktualnych zakażeń dróg oddechowych w kraju/regionie) oraz na badaniu przedmiotowym wydaje się niewystarczające, aby odpowiedzieć na powyższe pytania (tab. 2).

Tabela 2. Obraz kliniczny infekcji dróg oddechowych o etiologii wirusowej oraz alergicznego nieżytu nosa15 (modyfikacja własna)

Tabela 2. Obraz kliniczny infekcji dróg oddechowych o etiologii wirusowej oraz alergicznego nieżytu nosa15 (modyfikacja własna)

Potrzebne są dodatkowe badania (przynajmniej w części przypadków) wykonywane ad hoc w POZ 15 . Lekarz POZ powinien mieć zatem dostęp do diagnostyki wirusologiczno-bakteriologicznej opartej na szybkich testach antygenowych typu combo, obejmujących jak największą liczbę antygenów wirusowych i bakteryjnych. Obecnie dostępne na rynku testy tego typu (metodą immunochromatograficzną) umożliwiają wykrycie w ciągu kilkunastu minut nawet do 10 patogenów oddechowych (SARS-CoV-2, wirus grypy typu A, wirus grypy typu B, wirus paragrypy typu 2, wirus paragrypy typu 1 + typu 3, adenowirus, metapneumowirus, RSV, Mycoplasma pneumoniae oraz Streptococcus pneumoniae) 16 . Choć są zastrzeżenia co do czułości tych testów, to jednak ich specyficzność jest wysoka, koszt stosunkowo niski, a ponadto są proste do wykonania w POZ 17, 18 . Takie badanie pozwala szybko ustalić rozpoznanie etiologiczne, wdrożyć dostępną farmakoterapię antywirusową (np. leki przeciw grypie) lub celowaną antybiotykoterapię (np. w zakażeniu Mycoplasma pneumoniae) oraz uniknąć zbędnej antybiotykoterapii (w zakażeniach wirusowych) 19 . Należy przy tym pamiętać, że złotym standardem diagnostycznym pozostają testy molekularne, które obecnie są wykonywane jedynie w szpitalach w wybranych sytuacjach klinicznych 20 .

Jednakże w ramach diagnostyki różnicowej trzeba rozważyć, zwłaszcza u dzieci aktualnie niegorączkujących, inną bardzo częstą przyczynę takich objawów nosowych, jak: wodnisty wyciek z nosa, zatkanie nosa czy kichanie. Jest nią zaostrzenie alergicznego nieżytu nosa.

Alergiczny nieżyt nosa

Alergiczny nieżyt nosa może się wydawać dość prostą, łatwą do rozpoznania i leczenia chorobą alergiczną, zwłaszcza jego postać sezonowa związana z pyłkami roślin wiatropylnych (traw/zbóż, drzew, chwastów/krzewów). Od wielu lat jest to najczęstsza choroba alergiczna dróg oddechowych u dzieci. Dane z badania Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce (ECAP) dowiodły, że na ANN choruje 24% dzieci w wieku 6-7 lat oraz 30% dzieci w wieku 13-14 lat 21 .

U podłoża ANN leży proces zapalny błony śluzowej nosa, najczęściej IgE-zależny (ponad 90% przypadków), wywołany działaniem alergenów środowiskowych, takich jak: pyłki roślin wiatropylnych, odchody roztoczy kurzu domowego, zarodniki pleśni, sierść/naskórek zwierząt domowych. W przebiegu tej choroby pojawia się co najmniej jeden z 4 niżej wymienionych objawów, które ustępują samoistnie lub w wyniku zastosowanego leczenia 22, 23 :

  • wyciek wodnistej wydzieliny z nosa
  • zatkanie nosa
  • świąd nosa
  • kichanie (seriami).

U znacznej części dzieci symptomom ANN towarzyszą objawy zapalenia spojówek (zaczerwienienie spojówek, świąd oczu i inne). U dzieci poniżej 3 roku życia z reguły przebieg ANN jest skąpoobjawowy, a najczęstszym objawem w tej grupie wiekowej jest wyciek z nosa (około 70% przypadków). Większość dzieci po 3 roku życia prezentuje co najmniej 2 z 4 typowych objawów choroby. Najrzadziej spotykanym symptomem w tej grupie wiekowej jest napadowe kichanie, które jest natomiast znamienne dla młodzieży i dorosłych 24, 25 . Te odrębności w symptomatologii ANN u małych dzieci są jedną z przyczyn trudności diagnostycznych w gabinetach lekarzy POZ (zaostrzenie ANN czy ZGDO?), szczególnie u pacjentów z całorocznym ANN. Do ustalenia pełnego rozpoznania ANN wskazane jest przeprowadzenie badań alergologicznych, takich jak alergiczne punktowe testy skórne i/lub ocena stężeń alergenowo swoistych IgE (asIgE) w surowicy. Dodatni wynik jednego z wyżej wymienionych testów zgodny z wywiadem pozwala ustalić alergen przyczynowy ANN 23 .

Problemy diagnostyczne wynikają też z możliwości występowania lokalnego ANN, choć u dzieci stwierdza się go rzadziej niż u dorosłych 26 . Klinicznie ten rodzaj ANN przebiega jak klasyczny ANN, lecz z ujemnymi wynikami alergicznych punktowych testów skórnych i z ujemnym wynikiem badania stężenia asIgE w surowicy 27 . Rozpoznanie lokalnego ANN można potwierdzić za pomocą jednego z 3 testów wykonywanych z reguły w pracowniach/laboratoriach związanych z poradnią/kliniką alergologiczną, takich jak:

  • test prowokacji donosowej z alergenem (złoty standard diagnostyczny każdego rodzaju ANN)
  • test aktywacji bazofilów (BAT – basophil activation test)
  • ocena stężenia asIgE w wydzielinie nosowej 28 (tab. 3).
    Tabela 3. Różnicowanie nieżytów nosa z pomocą badań alergologicznych

    Tabela 3. Różnicowanie nieżytów nosa z pomocą badań alergologicznych

Wydaje się, że ten rodzaj ANN jest rozpoznawany zbyt rzadko (także w poradniach specjalistycznych), a dzieci są leczone na infekcyjne nieżyty nosa i/lub zatok przynosowych.

Między zakażeniem dróg oddechowych a alergią

W przypadku dziecka z chorobą alergiczną dróg oddechowych (ANN, astma) diagnostyka i terapia zakażeń dróg oddechowych dodatkowo są skomplikowane. Trzeba pamiętać, że alergicy częściej chorują na zakażenia dróg oddechowych, a epizod zakażenia dróg oddechowych trwa u nich blisko dwukrotnie dłużej niż u dzieci bez alergii 29 . Także u dzieci z NZDO często występuje ANN (iloraz częstości [PR – prevalence ratio] 1,61) 30 .

Najwięcej badań na temat związków między wirusowymi zakażeniami dróg oddechowych a chorobami alergicznymi dróg oddechowych dotyczy RSV oraz rynowirusów (HRV – human rhinovirus). Przykładowo wiadomo, że zakażenie HRV może łączyć się z rozwojem atopii, indukcją świszczącego oddechu, szczególnie u dzieci z atopowym zapaleniem skóry, czy z zaostrzeniami astmy 31 . W badaniu przeprowadzonym w Chinach wykazano dużą wykrywalność (około 40%) HRV w grupie 362 dzieci z objawowym ANN obserwowanych przez 12 miesięcy 32 .

Rycina 1. Zależności między alergią a zakażeniami dróg oddechowych36,37

Rycina 1. Zależności między alergią a zakażeniami dróg oddechowych36,37

Okazało się także, że zakażenie HRV (głównie typu A i typu B) koreluje dodatnio z nasileniem objawów ANN. Podwyższone stężenia asIgE, interleukin (IL) 25 i 4 oraz chemokiny CXCL13 sugerują potencjalny mechanizm patogenny, dzięki któremu zakażenie HRV indukuje odpowiedź immunologiczno-zapalną nosa typu 2 i lokalną produkcję IgE u pacjentów z ANN 33 . Ponadto wykazano, że u pacjentów z ANN objawy przeziębienia związane z HRV są cięższe niż u chorych bez ANN. Wyniki te potwierdzają hipotezę, według której obecność choroby alergicznej dróg oddechowych jest związana ze zmniejszoną wrodzoną odpowiedzią immunologiczną na infekcję HRV 34 . Choć cytowane wyżej badania podobnie jak inne publikacje potwierdzają wzajemne związki między wirusowymi ZGDO a alergią, to nie odpowiadają jednak jednoznacznie na pytanie, czy to alergia predysponuje do infekcji, czy też ZGDO kreują i nasilają alergię 12, 35 . Zależności między alergią a zakażeniami dróg oddechowych przedstawiono schematycznie na rycinie 1.

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania pojawia się kilka kolejnych pytań, na które powinien odpowiedzieć lekarz:

  • Czy w danym przypadku jest to kolejne ZGDO? Jeśli tak, to jakie? (patrz wyżej)
  • Czy w danym przypadku jest to zaostrzenie ANN?
  • Czy jest to ZGDO u dziecka z zaostrzeniem ANN (mieszany nieżyt nosa)?
  • Czy w danym przypadku jest to zaostrzenie przewlekłego zapalenia zatok obocznych nosa?

Kliniczne różnicowanie objawów infekcji górnych dróg oddechowych spowodowanej przez RSV, wirus grypy, COVID-19 z symptomami ANN przedstawiono w tabeli 2. Jak pokazano w tabeli 3, różnicowanie ANN (zwłaszcza całorocznego) z ZGDO o etiologii wirusowej na podstawie objawów klinicznych nie jest proste, a wręcz czasami bywa niemożliwe. Konieczne są zatem dodatkowe badania, znajomość okresów występowania alergenów wewnątrz- i zewnątrzdomowych oraz aktualnej sytuacji epidemiologicznej zakażeń dróg oddechowych. Pewnych wskazówek mogą dostarczyć też obraz błony śluzowej nosa w rynoskopii przedniej oraz ocena obecności eozynofilów w wydzielinie z nosa 23 .

Podsumowanie

  • Nawrotowe zakażenia dróg oddechowych wymagają szczegółowej diagnostyki różnicowej.
  • W rozpoznaniu etiologii zakażeń dróg oddechowych pomocne są szybkie testy antygenowe.
  • Wirusowe zakażenie górnych dróg oddechowych może być trudne do odróżnienia od zaostrzenia alergicznego nieżytu nosa, szczególnie u małych dzieci.
  • Alergia zwiększa ryzyko zakażeń dróg oddechowych u dzieci, a niektóre zakażenia wirusowe dróg oddechowych zwiększają ryzyko ekspresji klinicznej alergii wziewnej.
Abstract
Upper respiratory tract infection or allergy? Part 1: respiratory tract infection and allergic rhinitis – symptomatology and diagnosis

Upper respiratory tract infections are a common problem in the outpatient practice of family physicians/pediatricians. The most common is acute inflammation of the mucous membrane of the nose and throat (rhinopharyngitis), in practice often accompanied by catarrhal inflammation of the mucous membrane of the paranasal sinuses (rhinosinusitis). Recurrent respiratory infections require a detailed differential diagnosis. Allergy increases the risk of respiratory infections in children, and some viral infections (rhinoviruses, RSV) of the respiratory tract increase the risk of clinical expression of inhalant allergy. A viral infection of the upper respiratory tract may be difficult to distinguish from an exacerbation of allergic rhinitis (including local allergic rhinitis), especially in young children. Rapid antigen tests are helpful in diagnosing the etiology of upper respiratory tract infections.

Piśmiennictwo
  1. 1. Mazurek H, Mazurek-Durlak Z. Zakażenia układu oddechowego. Zagadnienia ogólne i czynniki przyczynowe. W: Mazurek H (red.). Zakażenia układu oddechowego u dzieci. Warszawa: Medical Tribune, 2015:9-62
  2. 2. Dungu KHS, Holm M, Hartling U, et al. Mycoplasma pneumoniae incidence, phenotype, and severity in children and adolescents in Denmark before, during and after the COVID-19 pandemic: a nationwide multicentre population-based cohort study. Lancet Reg Health Eur 2024;47:101103
  3. 3. Bulata-Pop I, Simionescu B, Bulata B, et al. Epidemiology and diagnostic accuracy of respiratory pathogens in pediatric populations: insights from global studies. Cureus 2024;16(9):e68652
  4. 4. Mazur NI, Caballero MT, Nunes MC. Severe respiratory syncytial virus infection in children: burden, management and emerging therapies. Lancet 2024;404(10458):1143-56
  5. 5. Zar HJ, Cacho F, Kootbodien T, et al. Early-life respiratory syncytial virus disease and long-term respiratory health. Lancet Respir Med 2024;12(10):810-21
  6. 6. Zieliński R, Zakrzewska A. Ostre infekcje górnych dróg oddechowych u dzieci. Forum Med Rodz 2010;4(5):366-371
  7. 7. Klee B, Diexer S, Langer S, et al. Acute respiratory tract infections during the first 6 years of life – results from the German birth cohort study LoewenKIDS. Int J Infect Dis 2025;153:107802
  8. 8. Toivonen L, Karppinen S, Schuez-Havupalo L, et al. Burden of recurrent respiratory tract infections in children: a prospective cohort study. Pediatr Infect Dis J 2016;35(12):e362-9
  9. 9. Cardinale F, La Torre F, Tricarico LG, et al. Why do some children get sick with recurrent respiratory infections? Curr Pediatr Rev 2024;20(3):203-15
  10. 10. Corsello A, Milani GP, Picca M, et al. Recurrent upper respiratory tract infections in early childhood: a newly defined clinical condition. Ital J Pediatr 2024;50(1):30
  11. 11. Ameli F, Brocchetti F, Mignosi S, et al. Recurrent respiratory infections in children: a study in clinical practice. Acta Biomed 2020 Nov;91(4):e2020179
  12. 12. Cuppari C, Colavita L, Miraglia Del Giudice M, et al. Recurrent respiratory infections between immunity and atopy. Pediatr Allergy Immunol 2020;31(Suppl 24):19-21
  13. 13. Ghezzi M, Garancini N, De Santis R et al. Recurrent respiratory infections in children with Down syndrome: a review. Children (Basel) 2024;11(2):246
  14. 14. Wang X, Zheng K, Zhang Q. Asthma identified as a major risk factor for recurrent respiratory tract infections in children: a meta-analysis of 29 studies. J Asthma 2025;62(3):386-403
  15. 15. Wawryk-Gawda E, Emeryk A, Chojęta A. Differential diagnosis of respiratory viral infections in children during the COVID-19 pandemic. Fam Med Prim Care Rev 2021;23(4):501-7
  16. 16. Certest Rapid Test. https://www.certest.es/rapid-test/. Dostęp 25.02.2025
  17. 17. Bruning AHL, Leeflang MMG, Vos JMBW, et al. Rapid tests for influenza, respiratory syncytial virus and other respiratory viruses: a systematic review and meta-analysis. Clin Infect Dis 2017;65(6):1026-32
  18. 18. Garcia-Rodriguez J, Janvier F, Kill C. Key insights into respiratory virus testing: sensitivity and clinical implications. Microorganisms 2025;13(1):63
  19. 19. Lakshmanan K, Liu BM. Impact of point-of-care testing on diagnosis, treatment and surveillance of vaccine-preventable viral infections. Diagnostics (Basel) 2025;15(2):123
  20. 20. Hanson KE, Azar MM, Banerjee R, et al. Molecular testing for acute respiratory tract infections: clinical and diagnostic recommendations from the IDSA's Diagnostics Committee. Clin Infect Dis 2020;71(10):2744-51
  21. 21. Samoliński B, Raciborski R, Lipiec A i wsp. Epidemiologia chorób alergicznych w Polsce ECAP. Alergol Pol 2014;1:10-8
  22. 22. Samoliński B, Arcimowicz M (red.). Polskie standardy leczenia nieżytów nosa (PoSLeNN). Alergol Pol 2013;S1:1-167
  23. 23. Emeryk A, Krępa M, Rogala B i wsp. Alergiczny nieżyt nosa. W: Lis G (red.). Pulmonologia dziecięca w praktyce (od A do Z). Kraków: Medycyna Praktyczna, 2024;257-64
  24. 24. Canonica GW, Bousquet J, Mullol J, et al. A survey of the burden of allergic rhinitis in Europe. Allergy 2007;62(Suppl 85):17-25
  25. 25. Rotiroti G, Roberts G, Scadding GK. Rhinitis in children: common clinical presentations and differential diagnoses. Pediatr Allergy Immunol 2015;26(2):103-10
  26. 26. Bożek A, Kozłowska R, Sybila P, et al. The aspects of local allergic rhinitis in Polish children and adolescents. Postepy Dermatol Alergol 2023;40(2):321-5
  27. 27. Campo P, Canonica GW. Local allergic rhinitis. J Allergy Clin Immunol Pract 2024;12(6):1430-3
  28. 28. Emeryk A, Emeryk-Maksymiuk J, Jędrzejewski A. Nawrotowe zakażenia dróg oddechowych czy alergiczny nieżyt nosa? Alergoprofil 2019;15(1):3-10
  29. 29. Ciprandi G, Tosca MA, Fasce L. Allergic children have more numerous and severe respiratory infections than non-allergic children. Pediatr Allergy Immunol 2006;17(5):389-91
  30. 30. De Oliveira TB, Klering EA, da Veiga ABG. Is recurrent respiratory infection associated with allergic respiratory disease? J Asthma 2019;56(2):160-6
  31. 31. Gavala ML, Bertics PJ, Gern JE. Rhinoviruses, allergic inflammation and asthma. Immunol Rev 2011;242(1):69-90
  32. 32. Gao Y, Zhou J, Wang M, et al. Characteristics of upper respiratory tract rhinovirus in children with allergic rhinitis and its role in disease severity. Microbiol Spectr 2024;12(7):e0385323
  33. 33. Hamed A, Preston DC, Eschenbacher W, et al. Nasal IgE production in allergic rhinitis: impact of rhinovirus infection. Clin Exp Allergy 2019;49(6):847-52
  34. 34. Feng X, Lawrence MG, Payne SC, et al. Lower viral loads in subjects with rhinovirus-challenged allergy despite reduced innate immunity. Ann Allergy Asthma Immunol 2022;128(4):414-22
  35. 35. Edwards MR, Strong K, Cameron A, et al. Viral infections in allergy and immunology: how allergic inflammation influences viral infections and illness. J Allergy Clin Immunol 2017;140(4):909-20
  36. 36. Nanda A, Mustafa SS, Castillo M, et al. Air pollution effects in allergies and asthma. Immunol Allergy Clin North Am 2022;42(4):801-15
  37. 37. Saulyte J, Regueira C, Montes-Martínez A, et al. Active or passive exposure to tobacco smoking and allergic rhinitis, allergic dermatitis, and food allergy in adults and children: a systematic review and meta-analysis. PLoS Med 2014;11(3):e1001611

Następny artykuł:

Zespół jelita drażliwego u dzieci Część 1: Czy to na pewno IBS? O różnicowaniu biegunkowej postaci IBS u dzieci i młodzieży

prof. dr hab. n. med. Andrzej Emeryk
prof. dr hab. n. med. Andrzej Emeryk
lek. Magdalena Kowalska
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych