Miejsce kinesiology tapingu w fizjoterapii stawu skroniowo-żuchwowego

usunięcia wad zgryzu, ubytków, a także zaopatrzenie pacjenta w ewentualne prace protetyczne. Istotne jest również uświadomienie pacjentowi szkodliwego działania stresu. Bez wykluczenia problemów stomatologicznych czynności fizjoterapeutyczne będą miały charakter jedynie objawowy. Pacjenci w pierwszej kolejności potrzebują działania przeciwbólowego, by prawidłowo zdiagnozować problem, a następnie wszczęcia skutecznej terapii. ^{1, 6}

Zabiegi fizjoterapeutyczne wykorzystywane w celu ograniczenia bólu w stawie możemy podzielić na dwie grupy:

• kinezyterapia, masaż, leczenie wad postawy,
• zabiegi fizykalne, takie jak TENS (przezskórna elektryczna stymulacja nerwów), laseroterapia, ciepłolecznictwo, krioterapia. ^{1, 2, 3}

Już w czasach starożytnych Hipokrates podkreślał, że pacjenta należy diagnozować całościowo. Zaczęto wówczas podejmować pierwsze próby leczenia fizykalnego z zastosowaniem ciepła i zimna. Obecnie wraca się do podobnego podejścia do chorych, zatem lecząc SSŻ, należy uwzględnić potencjalnie występujące dolegliwości w całym narządzie ruchu. Prawidłowo postawioną diagnozę będzie poprzedzać przeanalizowanie wszystkich dysfunkcji rzutujących na SSŻ, a mianowicie wad postawy, które obejmują ustawienie głowy, kręgosłupa oraz miednicy. ⁷

Kinesiology taping w medycynie

Kinesiology taping jest nową i coraz bardziej popularną metodą fizjoterapii, która wykorzystuje wiedzę na temat ruchu ciała człowieka. Jest ona stosowana wraz z innymi metodami w celu uzyskania lepszego efektu terapii lub indywidualnie, jednak często bywa to niewystarczające do uzyskania pożądanego efektu. Nie wykorzystuje żadnych chemicznych ani farmakologicznych substancji, a zastosowanie znajduje w różnych dziedzinach medycyny (tab. 2). ^{8, 9}

Tabela 2. Zastosowanie kinesiology tapingu w medycynie

W medycynie sportowej, ortopedii i traumatologii ma na celu głównie ograniczenie zakresu ruchu w stawach po urazie. Terapię cechuje wysoka skuteczność, a plastrowanie jest integralną częścią rehabilitacji. Niweluje skutki złych nawyków ruchowych, które prowadzą do wystąpienia u pacjenta schorzeń układu kostnego oraz bólu. W neurologii natomiast przyczynia się do poprawy poruszania się pacjenta oraz funkcjonowania jego kończyn górnych i dolnych. Z kolei w ginekologii i położnictwie jest stosowany jako jedna z metod zmniejszających ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego u ciężarnych oraz ułatwiających pracę mięśni brzucha, a także w celu profilaktyki rozstępów oraz przeciwdziałania powstawaniu obrzęków. Pediatrzy mogą zastosować kinesiology taping równolegle z metodą NDT-Bobath, by wspomagać rozwój psychoruchowy, ale również celem korekty skoliozy, leczenia schorzeń reumatycznych, stanów zapalnych oraz bólu. ^{10, 11}

W stomatologii kinesiology taping ma zastosowanie m.in. w leczeniu bólu i dysfunkcji w okolicy czaszkowo-żuchwowej oraz w obrębie kręgosłupa szyjnego. Również w przypadku wzmożonego napięcia lub przeciążenia mięśni żwaczy, a także w neuralgii nerwu trójdzielnego oraz przy porażeniach nerwu twarzowego. Coraz częściej jest stosowany w przygotowywaniu przedoperacyjnym przed operacją plastyczną rozszczepu wargi, a także w przypadku bardziej rozległych zabiegów ortognatycznych celem zmniejszenia obrzęku pozabiegowego. W leczeniu zachowawczym taśm używa się w przypadkach zmniejszonego napięcia mięśniowego, zwłaszcza mięśnia okrężnego ust, aby uzyskać domknięcie i kompensację warg oraz poprawić drożność oddechową. ^{12, 13}

Poprzez leczenie możemy osiągnąć wiele korzystnych efektów, takich jak: zmniejszenie obrzęku i uczucia bólu, relaksację mięśniową, poprawę funkcjonowania stawów, uśmierzenie nerwobólu, szybszy powrót do zdrowia po urazie. Nie należy również zapominać o funkcji profilaktycznej, jaką jest obklejanie stawów u sportowców celem uniknięcia np. skręcenia stawu. ⁹

Zasady kinesiology tapingu

Autorem omawianej terapii jest japoński fizjoterapeuta dr Kenzo Kase, który już ponad 40 lat temu opatentował metodę używania plastrów. Z biegiem czasu uzyskała ona nazwę kinesiology taping jako metoda znajdująca odniesienie do funkcjonowania układu mięśniowo-powięziowego i teorii tensegracji (wzajemnego oddziaływania części złożonego układu). Ma ona charakter zarówno terapeutyczny, jak i diagnostyczny.

Kinesiology taping polega na naklejeniu plastrów na wybranych partiach ciała (ryc. 1-5). Specjalne taśmy, wykonane z bawełny z dodatkiem kleju akrylowego, mają elastyczność nieograniczającą ruchów. Rozciągają się na długość, a ich grubość i ciężar odpowiadają parametrom skóry. Materiał nie zawiera leków i jest wodoodporny, ale przepuszcza powietrze. ^{5, 7, 8, 9, 10, 11, 14}

Ryc. 1. Technika powięziowa stosowana w neuralgii nerwu trójdzielnego.

Ryc. 2. Technika limfatyczna stosowana w porażeniu nerwu trójdzielnego.

Ryc. 3. Technika powięziowo-korekcyjna stosowana w porażeniu nerwu twarzowego.

Ryc. 4. Technika stosowana w przypadku trzasków i bólu SSŻ.

Ryc. 5. Technika mięśniowa stosowana w bruksizmie.

Wyróżnia się następujące barwy taśm: czerwoną, magentę, popielatą, czarną, niebieską, białą, beżową, pomarańczową, brązową, cyjan, zieloną, o szerokościach 2,5 cm, 5 cm i 7,5 cm. Obecnie produkowane są również plastry do stosowania u dzieci. Aplikacja utrzymuje się od kilku dni do nawet kilku tygodni, jednak działanie nałożonego na nią kleju jest skuteczne przez 4-5 dni.

Taśmy zawsze nakłada się na osuszoną, odtłuszczoną oraz ogoloną skórę. Aby umożliwić odpowiednią aktywność warstwy kleju, plaster wstępnie ogrzewa się w dłoniach. Warto zaokrąglić wszystkie brzegi, dzięki czemu taśma nie będzie się odklejała. Należy również pamiętać, aby go przedwcześnie nie rozciągać i unikać zbyt dużego napinania. Korzystne jest polecenie pacjentowi odpowiedniego nawodnienia przed zabiegiem, by zapobiec reakcji gromadzenia się metabolitów tkankowych pod warstwą naklejonego plastra. W przypadku zamoczenia oklejonego miejsca, np. podczas kąpieli, należy je delikatnie osuszyć. Przeciwwskazaniami do kinesiology tapingu są: otwarte rany, świeże blizny, cienka, wrażliwa skóra, choroby skórne (egzema, łuszczyca), ciąża (I trymestr oraz w nieprawidłowej ciąży), alergia na klej akrylowy lub nietolerancja zastosowanej terapii. Stosując dynamiczne plastrowanie, nadajemy plastrom różne kształty, w zależności od efektu, jaki chcemy osiągnąć (tab. 3). Najczęściej taśmy naklejamy w formie litery X lub Y. ^{5, 9, 15}

Tabela 3. Sposoby naklejania plastrów

Techniki plastrowania

Wyróżnia się następujące techniki plastrowania: mięśniową, powięziową, więzadłową, limfatyczną, korekcyjną i funkcjonalną. Każda jest stosowana w innym celu. Różnią je sposoby naklejania, partie ciała, na których są umieszczane, pozycja wyjściowa pacjenta oraz stopnień rozciągnięcia skóry. Decyzja o zastosowaniu odpowiedniej techniki oklejania danego fragmentu ciała powoduje zwiększenie lub zmniejszenie napięcia mięśni. ^{8, 11}

W technice mięśniowej taśmę, którą należy rozciągnąć, umieszcza się na ciele równolegle do położenia włókien mięśniowych w fizjologicznej pozycji ciała na maksymalnie rozciągnięte mięśnie. W momencie przyjęcia przez pacjenta pozycji spoczynkowej obserwuje się pofałdowanie taśmy. Stosuje się ją u pacjentów z hiper- lub hipotonią mięśniową i jest ona najczęściej wybieraną techniką. ^{5, 8, 10, 17}

Technika powięziowa wymaga rozciągnięcia taśmy od 25 proc. w stanach ostrych do nawet 75 proc. w stanach przewlekłych. Nakleja się ją w formie litery V. Ma za zadanie działać przeciwbólowo oraz zmniejszać napięcie powięzi. ^{8, 17}

Podczas działania techniką więzadłową rozciąga się o 100 proc. tylko środkową część taśmy, bez końców, a jej krawędzie umieszcza się na elementach kostnych leżących tuż pod skórą. Stosuje się ją w przypadku stanów pourazowych więzadeł, obecności punktów spustowych oraz w zespołach przeciążeniowych. Wspomaga ona stabilizację stawu. ^{8, 16}

Stosując technikę limfatyczną, taśmę rozciętą na cztery części (tzw. ogony) rozciąga się maksymalnie o 15 proc. Poprawia ona funkcjonowanie układu krążenia i układu limfatycznego, redukuje stany zapalne, likwiduje obrzęki. Ma również zastosowanie w profilaktyce. ⁸

Wzmocnienie obniżonego napięcia mięśni poprzez ograniczenie ruchomości stawu osiąga się dzięki zastosowaniu techniki funkcjonalnej. Taśmę w tej metodzie rozciąga się w zależności od maksymalnego zakresu ruchu w stawie, w pewnych przypadkach nawet o 100 proc. ^{8, 12}

Technika korekcyjna poprawia niewłaściwe ustawienie stawu poprzez stymulację mechanoreceptorów. Końce taśmy w formie V rozciągamy o 25-50 proc. ^{12, 16}

Kinesiology taping a SSŻ

Omawianą metodę leczenia stosuje się najczęściej przeciwbólowo, ale również w celu przywrócenia prawidłowej funkcji SSŻ. Zastosowanie taśm w hipermobilności SSŻ zmniejsza zakres ruchomości w stawie przez ograniczenie zwiększonego zakresu ruchu żuchwy oraz obniżenie napięcia mięśni nad- i podgnykowych. ^{1, 16} Samo umieszczenie plastra na powierzchni skóry oddziałuje na jej receptory, dzięki czemu niweluje ból i poprawia odczucia pacjenta. Wdrożenie odpowiedniej techniki kinesiology tapingu pomaga zlikwidować lub zmniejszyć obrzęk, a także zwiększyć lub ograniczyć napięcie mięśni. Plastrowanie może być stosowane jako środek zastępczy dla farmaceutyków zwiotczających mięśnie szkieletowe w hipertonii, a zatem w polepszeniu propriocepcji i wzajemnej relacji powierzchni stawu skroniowo-żuchwowego. ^{5, 11} W literaturze można znaleźć doniesienia opisujące uzyskanie symetrii w zakresie ruchów żuchwy po zastosowaniu kinesiology tapingu w nadmiernej ruchliwości SSŻ. Efekt taśmowania wpływa również na poprawę samooceny pacjenta poprzez przywrócenie symetrii jego twarzy. ^{5, 8}

Inne metody rehabilitacji SSŻ

Aby móc się odnieść do efektów stosowania kinesiology tapingu, należy się zapoznać z innymi metodami stosowanymi w leczeniu schorzeń SSŻ.

Szczególne zastosowanie w leczeniu bólu ma kinezyterapia, czyli leczenie ruchem. Najczęściej stosowany jest masaż wykonywany przez specjalistę lub samodzielnie przez chorego. Pacjentowi powinno się zaprezentować istotę autoterapii, w tym automobilizacji. Odpowiednio wyedukowany przez terapeutę, świadomy pacjent powinien stosować automasaż lub autorelaksację oraz indywidualnie dostosowane ćwiczenia. Jednak skuteczność autoterapii ze względu na brak możliwości kontroli efektywności ćwiczeń wykonywanych przez chorego nie jest potwierdzona. ^{1, 17}

Ćwiczenia służące zwiększeniu mobilności SSŻ to funkcjonalne otwieranie ust, kontrolowany ruch odwiedzenia bocznego, odwiedzenie boczne i funkcjonalne otwieranie oraz zakres ruchomości dla ruchu protruzyjnego. Wśród ćwiczeń, które mają na celu zwiększenie zakresu ruchu w stawie, wyróżnia się: ćwiczenia wspomagane, ćwiczenia czynne oraz ćwiczenia czynne z oporem. Są one stosowane w przypadku szczękościsku. Nie należy zapominać o korzystnym wpływie ćwiczeń oddechowych, które ułatwiają rozluźnienie zbyt napiętych mięśni badanego stawu. ^{1, 4, 7, 18}

Terapia manualna ma na celu uzyskanie prawidłowego zakresu ruchu w stawie, obniżenie napięcia mięśniowego, działa również przeciwbólowo. Podczas prowadzenia terapii manualnej powinno się unikać powstawania trzasków oraz pojawiania się bólu. Zbyt intensywne ćwiczenia mogą uszkodzić błonę bębenkową, kosteczki słuchowe oraz więzadło krążkowo-młoteczkowe. ¹

Do zabiegów ręcznych włączają się również: rolowanie skóry (masaż żwacza, mięśni skrzydłowych przyśrodkowych i bocznych, mięśnia dwubrzuścowego, mostkowo-obojczykowo-sutkowego oraz mięśni pochyłych), bierne rozciąganie mięśni (umieszczając kilka szpatułek w jamie ustnej na wysokości zębów trzonowych), rozluźnianie mięśniowo-powięziowe (powolne rozciąganie tkanek mięśnia skroniowego i żwacza, które zmienia pozycję stawu), aktywne rozluźnianie (tu dodatkowo terapeuta stosuje ucisk). Często stosowana jest terapia punktów spustowych. Są one miejscami hiperwrażliwymi w obrębie mięśni szkieletowych, a urazy lub nadmierne przeciążenia prowadzą do ich powstania. Pojawienie się bólu w SSŻ może być spowodowane występowaniem punktów spustowych w obszarze mięśnia skroniowego, żwacza, mięśnia skrzydłowego bocznego i skrzydłowego przyśrodkowego. Technika ta wykorzystuje różne rodzaje ucisku i ruchu we wrażliwych miejscach mięśni. ^{1, 7}

Pozytywny wpływ kąpieli słonecznych i ciepłych okładów jest doceniany od dawna. Czynniki fizykalne przyczyniają się do niwelowania bólu, poprawy funkcjonowania narządów oraz całych układów i likwidowania patologii. W Polsce stosuje się metody z zakresu fizykoterapii i balneoklimatologii. Zabiegi z zakresu termoterapii wykorzystując niskie i wysokie temperatury, działają przeciwbólowo, rozluźniają mięśnie, zwiększając tym samym zakres ruchu w stawie. Do leczenia można używać promieniowania podczerwonego i nadfioletowego. Zabieg z wykorzystaniem promieni lampy Sollux przyspiesza przemianę materii, a stosowanie odpowiednich filtrów pomaga w niwelowaniu stanów zapalnych (filtr czerwony) oraz działa przeciwbólowo (filtr niebieski). SSŻ naświetla się codziennie w seriach 8/10 zabiegów przez 15 min. Do nagrzewania stawu można zastosować także peloidy torfowe na 30 minut, uprzednio ogrzane w kąpieli wodnej o temperaturze 37°C. ^{4, 15}

Terapia zimnem stosowana w obrębie SSŻ ogranicza powstający w nim stan zapalny. Najczęściej stosowane są woreczki z lodem, które przykłada się na skórę uprzednio zabezpieczoną kremem. Takie okłady można wykonywać nawet osiem razy dziennie przez 2-3 godziny. ¹⁵

Do metod wymagających zastosowania prądu elektrycznego, czyli elektroterapii, zaliczamy jonoforezę. Ma ona na celu przezskórne wprowadzenie jonów leku, wykorzystując działanie prądu elektrycznego stałego, o natężeniu nie większym niż 4 mA. Można ją wykorzystywać w ostrych i przewlekłych neuralgiach, w przewlekłych stanach zapalnych oraz szczękościsku. Dzięki tej metodzie możliwe jest działanie na tkanki o słabszym ukrwieniu oraz unikanie działania ubocznego leków, które występują przy doustnym podaniu. ¹⁵

Wśród elektroterapii najlepsze działanie przeciwbólowe przynosi zastosowanie prądów TENS. Podkreśla się również duże znaczenie laseroterapii i ultradźwięków. Przezskórna stymulacja nerwów, czyli TENS, wykorzystuje działanie prądu impulsowego o małej częstotliwości. Stosowana jest w przypadku ostrego i przewlekłego bólu okolicy stawu skroniowo-żuchwowego oraz stymulacji mięśni, co zapobiega ich osłabieniu i zanikom w przypadku odnerwienia. Skuteczność działania TENS jest jednak przez niektórych podważana. ^{1, 2}

Przeciwobrzękowo, przeciwzapalnie i przeciwbólowo działa laser biostymulacyjny. Naświetlanie kilku punktów okalających staw skroniowo-żuchwowy, a także miejsc o zwiększonej bolesności przyczynia się do poprawy zakresu ruchu. Laser skutecznie aktywizuje regenerację komórek, ale również zmniejsza obrzęki oraz przyspiesza leczenie stanów zapalnych. Wskazaniami do jego zastosowania są: ostre i przewlekłe stany bólowe, przewlekłe stany zapalne, zmniejszenie zakresu ruchu stawu, nerwobóle oraz utrudniony zrost kostny. ^{2, 4, 15}

Metodą od niedawna stosowaną w stomatologii jest magnetostymulacja. Podczas zabiegu wykorzystywane jest słabe, wolnozmienne pole magnetyczne. Przeprowadzenie terapii ma na celu regenerację i pobudzenie układu nerwowego. Na rynku w naszym kraju obecne jest urządzenie Viofor JPS. Zabieg jest nieinwazyjny, łatwy oraz bezbolesny. ¹⁵

Funkcjonowanie SSŻ poprawiają również ultradźwięki. Stosowane fale ultradźwiękowe powodują wzrost ciepłoty tkanek, poprawiają krążenie i zapobiegają powstawaniu zrostów. Dzięki tej metodzie uzyskujemy efekt przeciwbólowy oraz zmniejszamy napięcie mięśniowe. Zabiegi możemy wykonywać codziennie, maksymalnie przez 6-12 dni. Podczas stosowania ultradźwięków możemy dodatkowo wprowadzić do organizmu lek z grupy NLPZ (fonoforeza). Warstwę leku rozprowadza się na powierzchni skóry poddanej zabiegowi. Naczynia krwionośne rozszerzając się, stają się dla niego przepuszczalne, ułatwiając penetrację w głąb tkanek. ^{2, 15}

Większość zabiegów z zakresu fizjoterapii mimo dość niskich kosztów i korzyści terapeutycznych nie jest powszechnie stosowana podczas leczenia stomatologicznego ze względu na konieczność posiadania specjalistycznych urządzeń. ¹⁵ Problematyka nie jest stomatologom obca, jednak by uzyskać pożądane efekty leczenia, należałoby podjąć współpracę z doświadczonym fizjoterapeutą.

Podsumowanie

Ze względu na działanie przeciwbólowe, poprawę pracy mięśni i zakresu ruchu w stawie, a także pomoc w postawieniu diagnozy i skuteczności samego leczenia postępowanie fizjoterapeutyczne uznawane jest już nie tylko jako zachowawcze, ale również jako integralne leczenie stomatologiczne. Wykorzystanie kinesiology tapingu w stomatologii jest polecane ze względu na łatwość stosowania, bezinwazyjne i skuteczne działanie przeciwbólowe, brak efektów ubocznych oraz niski koszt. Chociaż w leczeniu schorzeń narządu żucia stosowanych jest wiele metod z zakresu fizjoterapii, nie potwierdzono istnienia takiej, której działanie byłoby najskuteczniejsze, dlatego też dąży się do takiego połączenia zabiegów, by uzyskać najlepszy efekt leczenia u konkretnego pacjenta.