Stan zdrowia jamy ustnej seniorów − wpływ na zdrowie ogólne i jakość życia

psychicznych, a także dysfunkcji społecznych, będzie stale rosło ³ .

Jednym z powszechnych i najważniejszych problemów osób starszych jest zły stan zdrowia jamy ustnej, który − o ile nie zostanie w porę rozwiązany − w sposób znaczący wpływa na zdrowie ogólne ⁴ . W ostatnich latach coraz większa liczba badań skupia się na analizowaniu związku między stanem jamy ustnej a różnymi chorobami często obecnymi u osób starszych ³ . Wykazano m.in., że 15% przypadków pozaszpitalnego zapalenia płuc lub innych chorób układu oddechowego, które są uważane za jedne z najpowszechniejszych chorób przewlekłych wśród seniorów, jest w znacznym stopniu zależnych od obecności bakterii w jamie ustnej ⁵ . Jednocześnie osoby starsze ze słabą świadomością znaczenia dbałości o jamę ustną i zęby są nie tylko bardziej narażone na ryzyko zapalenia przyzębia bądź próchnicy zębów, lecz także innych chorób przewlekłych nie tylko jamy ustnej, ale i całego organizmu, ze względu na obciążenie obecnością licznych bakterii ^{6, 7, 8} .

Zły stan zdrowia jamy ustnej wiąże się u wielu pacjentów z utratą zębów i osłabieniem zdolności żucia, czemu towarzyszą niedożywienie oraz niska jakość życia ⁹ , które dodatkowo prowadzą do pogorszenia zdrowia psychicznego, w tym funkcji poznawczych, a także depresji ^{10, 11} . Mimo że liczba badań na temat wpływu zdrowia jamy ustnej na różne aspekty zdrowotne rośnie ¹² , znalezienie, zinterpretowanie i wykorzystanie ważnych wyników badań oraz przełożenie ich na codzienne procesy pielęgniarskie i medyczne nadal stanowi wyzwanie dla lekarzy.

Niedawny przegląd systematyczny 35 artykułów dostarczył dowodów potwierdzających wpływ zdrowia jamy ustnej na zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne osób starszych, w tym choroby układu oddechowego, niedożywienie, zmiany w jamie ustnej związane z wiekiem, ogólne osłabienie, zaburzenia funkcji poznawczych, upośledzenie, depresję i niską jakość życia.

Ogólny stan zdrowia a ryzyko chorób

Zdrowie jamy ustnej jest, jak wspomniano, nierozerwalnie związane ze zdrowiem ogólnym w ujęciu holistycznym oraz z dobrym samopoczuciem, a także z chorobami powszechnie występującymi, co obniża jakość życia ludzi na całym świecie ¹³ . Wraz z wiekiem pogarsza się fizjologia osób starszych, czemu towarzyszy osłabienie funkcji jamy ustnej. Bakterie próchnicotwórcze i patogeny przyzębia, kolonizowane w ślinie oraz płytce nazębnej, są głównymi potencjalnymi czynnikami ryzyka hospitalizacji z powodu chorób układu oddechowego, a także znacząco zwiększają częstość występowania zachłystowego zapalenia płuc ¹⁴ .

Zmiany w stanie zdrowia jamy ustnej związane z wiekiem

Zły stan zdrowia jamy ustnej wpływa na mikrobiotę, co ma bezpośrednie konsekwencje w postaci pogłębiania się zmian próchnicowych zębów/korzeni i zapalenia przyzębia u osób starszych przebywających w placówkach opiekuńczych ¹⁵ . Częstość występowania nadmiernego wydzielania śliny u osób starszych jest większa niż w innych grupach wiekowych, jednak nie ma jednoznacznych dowodów potwierdzających związek pomiędzy ilością wytwarzania śliny a jej funkcjonowaniem u osób starszych ¹⁶ . Prawdopodobnie jedną z przyczyn zmian w jamie ustnej u osób >65 r.ż. są długie pobyty w szpitalu lub przebywanie w opiekuńczym ośrodku stacjonarnym ¹⁷ . W związku z tym niezbędne jest opracowanie protokołów dbania o jamę ustną w omawianej populacji oraz zapewnienie bardziej profesjonalnych szkoleń dla opiekunów osób starszych.

Niedożywienie i niedobory pokarmowe

Uważa się, że niedożywienie jest ściśle powiązane ze złym stanem jamy ustnej. Odżywienie seniorów z dobrym uzębieniem bądź użytkujących protezy jest znacznie lepsze niż u osób z mniejszą liczbą funkcjonalnych zębów lub anodoncją ¹² . Ponadto problemy z żuciem, które uznano za niezależne czynniki prognostyczne niskiego wskaźnika masy ciała (BMI – body mass index) i stężenia albumin w surowicy krwi, utraty masy ciała oraz niedożywienia białkowo-energetycznego, również są kluczowe dla niedożywienia ^{12, 17} . U osób mających trudności z żuciem ryzyko niedożywienia było prawie dwukrotnie wyższe, a brak higieny zębów/protez u osób starszych, autonomii w zakresie pielęgnacji jamy ustnej, dostępu do dentysty i bezzębie narażały seniorów na większe ryzyko niedożywienia ¹² . Z drugiej strony problemy związane z tkankami miękkimi (np. pęcherze na języku, suche lub popękane usta) mogą utrudniać wchłanianie składników odżywczych, co również często skutkuje niedożywieniem ludzi w wieku podeszłym ¹⁷ .

Całkowity brak funkcjonalnego uzębienia i zmniejszona zdolność żucia mogą w szczególności wpływać na wybór oraz spożycie pokarmu, np. rezygnację z owoców i warzyw zawierających błonnik pokarmowy oraz witaminy, a to w naturalny sposób skutkuje niedożywieniem ¹² . Zły stan zdrowia jamy ustnej oraz jej choroby mogą bezpośrednio lub pośrednio wpływać na ogólny stan zdrowia, osłabiać go i przyczyniać się do rozwoju kolejnych schorzeń przewlekłych ¹⁷ .

Choroby układu oddechowego

Wedle dotychczasowych badań stan jamy ustnej jest w istotny sposób powiązany z częstością występowania zachłystowego zapalenia płuc, a niewłaściwa jej higiena uważana jest za istotny czynnik ryzyka różnych chorób układu oddechowego. Obecność patogenów próchnicotwórczych i przyzębia w ślinie oraz płytce nazębnej, a także próchnicę zębów wynikającą z niewłaściwej dbałości o jamę ustną uznaje się za potencjalne czynniki ryzyka zapalenia płuc i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc ^{18, 19} . Co ciekawe, wyższy stopień oceniający obecność płytki nazębnej był silnie powiązany z przebytą w przeszłości infekcją dróg oddechowych ¹⁹ .

Regularne zabiegi pielęgnacyjne i czyszczenie jamy ustnej, w tym mechaniczna i/lub miejscowa dezynfekcja chemiczna oraz stosowanie antybiotyków (np. powidonu jodowego), mogą pomóc zmniejszyć ryzyko zachłystowego zapalenia płuc u seniorów ¹⁸ . Ponadto szczotkowanie zębów, czyszczenie protez i regularna profesjonalna kontrola higieny jamy ustnej to najlepsze interwencje zmniejszające częstość występowania zachłystowego zapalenia płuc u omawianych pacjentów ²⁰ .

Zdrowie psychiczne

Istnieją dowody sugerujące, że zdrowie jamy ustnej może być powiązane z zaburzeniami funkcji poznawczych i depresją u osób starszych. Gorszy stan zdrowia jamy ustnej:

• upośledza funkcje poznawcze, w tym zdolność uczenia się, pamięć złożoną, uwagę ²¹
• zwiększa ryzyko demencji
• powoduje częstsze występowanie bólu ustno-twarzowego, krwawienia lub zapalenia dziąseł oraz próchnicy zębów u osób z demencją ²² .

Udowodniono zależność pomiędzy zdrowiem jamy ustnej a występowaniem depresji, która jest główną niepełnosprawnością poznawczą u osób starszych na całym świecie ²³ . Związek ten powinien zostać dodatkowo potwierdzony w badaniach podłużnych w celu sprawdzenia powiązania przyczynowego i czasowego.

Zdolność do pełnienia funkcji społecznych

Stan jamy ustnej może znacząco wpływać na aspekty społeczne oceniane wg skali jakości życia związanej z jej zdrowiem (OHRQoL − oral helath-related quality of life) lub na podstawie wskaźnika ogólnej oceny zdrowia jamy ustnej (GOHAI – general oral health assessment index).

W przeglądach badań skupiających się na zaburzeniach funkcji poznawczych analizowano wpływ zdrowia jamy ustnej na osoby starsze z demencją ²² . Częstość występowania chorób tkanek twardych jamy ustnej (próchnicy, zapalenia przyzębia oraz bólu twarzoczaszki) i tkanek miękkich (krwawień dziąseł, kieszonek przyzębnych, zapalenia jamy ustnej, zmian na błonach śluzowych, zmniejszonego wydzielania śliny) jest istotnie większa u osób starszych z demencją niż u osób bez demencji ²² . Dodatnią korelację między chorobami jamy ustnej a depresją wśród osób >65 r.ż. można wytłumaczyć m.in. faktem, że braki w uzębieniu utrudniają uśmiechanie się oraz pokazywanie zębów bez zażenowania ²² , mając na uwadze, że ból i trudności z mówieniem prowadzą również do zawstydzenia i utraty poczucia własnej wartości, co przyczynia się do samotności i izolacji społecznej ²⁴ .

Jakość życia

Lepszy stan zdrowia jamy ustnej, oceniany na podstawie większej liczby zębów, użytkowania protez typu overdenture osadzanych na implantach oraz skrócenia łuków zębowych, był w badaniach dodatnio powiązany z lepszą jakością życia mierzoną w skali OHRQoL. Natomiast kserostomia i ból ustno-twarzowy miały korelację negatywą ²⁵ . Ponadto stwierdzono, że żucie ma istotny wpływ na mowę, zapamiętywanie i estetykę, które są znaczącymi czynnikami poprawy jakości życia ²⁵ . Za główne kwestie pozytywnie związane z jakością życia uznano w szczególności liczbę zębów i funkcję żucia.

Wnioski

Zły stan zdrowia jamy ustnej nie tylko bezpośrednio wpływa na samopoczucie fizyczne, ale także przyczynia się do obciążeń psychicznych i upośledzenia funkcji poznawczych wśród osób starszych, co ostatecznie wpływa na jakość ich życia. Pomimo ogromnego oddziaływania zdrowia jamy ustnej na ogólny stan zdrowia, ta kwestia pozostaje w cieniu innych problemów zdrowotnych ludzi na całym świecie. Jest to szczególnie niepokojące, biorąc pod uwagę przewlekły charakter chorób jamy ustnej, które w nieproporcjonalnie dużym stopniu dotyczą populacji ludzi starszych. Aby stawić czoła wyzwaniom związanym z poprawą stanu zdrowia jamy ustnej u osób ze specjalnymi potrzebami zdrowotnymi, niezbędne jest opracowanie właściwych strategii i wytycznych. Wczesne korzystanie z usług stomatologicznych, ocena ryzyka, regularne kontrole i kompleksowy program profilaktyki zdrowia jamy ustnej mają kluczowe znaczenie dla utrzymania dobrego stanu zdrowia w tym obszarze. Zachęcanie do regularnej higieny i pielęgnacji jamy ustnej oraz użytkowania protez może znacznie poprawić jakość życia osób starszych. Konieczne są dalsze badania, aby przełożyć ustalenia teoretyczne na skuteczną praktykę kliniczną.

Proponowane zalecenia dotyczące profilaktyki jamy ustnej i zdrowia u osób starszych

• Opracowanie i wdrożenie skal do oceny uzębienia. Tworzenie powszechnie akceptowanych skal pomiarowych umożliwiających precyzyjną ocenę związku pomiędzy zdrowiem jamy ustnej a zdrowiem ogólnym.
• Promowanie higieny jamy ustnej i opieki dentystycznej:
  • podkreślenie znaczenia regularnej higieny jamy ustnej dla utrzymania jej zdrowia, w tym uznanie profesjonalnej higieny jamy ustnej za skuteczny środek zmniejszający ryzyko wystąpienia drobnoustrojów chorobotwórczych i zachłystowego zapalenia płuc
  • zachęcanie do interwencji w zakresie zdrowia jamy ustnej, zwłaszcza u osób starszych o ograniczonej sprawności ruchowej, w celu poprawienia ich jakości życia i zmniejszenia kosztów hospitalizacji.
• Budowanie samoświadomości dotyczącej pielęgnacji jamy ustnej:
  • podnoszenie świadomości osób starszych na temat znaczenia higieny jamy ustnej w zapobieganiu infekcjom i powikłaniom zębów; zachęcanie ich do regularnego czyszczenia zębów i gdy jest to konieczne − stosowania protez dentystycznych.