Spis treści

Wprowadzenie

Zaburzenia neurologiczne często powodują czasowe lub stałe upośledzenie funkcji, które przeszkadza nie tylko w prostych czynnościach dnia codziennego, ale także w bardziej złożonych aktywnościach psychicznych czy fizycznych. Właściwy dobór rodzaju rehabilitacji oraz czasu jej przeprowadzenia stanowi istotny element w optymalizacji jakości życia pacjentów z trwałymi deficytami neurologicznymi i ich rodzin. 1 Zaproponowana przez Światową Organizację Zdrowia definicja rehabilitacji

mówi, że jest to kompleksowe postępowanie w stosunku do osób niepełnosprawnych fizycznie lub psychicznie, mające na celu przywrócenie pełnej lub możliwej do osiągnięcia sprawności fizycznej i psychicznej, zdolności do pracy, zarobkowania i brania czynnego udziału w życiu społecznym. 2

Rehabilitacja odgrywa szczególną rolę w utrzymaniu sprawności fizycznej i niezależności funkcjonalnej pacjentów z chorobą Parkinsona. Jako terapia uzupełniająca do leczenia farmakologicznego staje się często jedną z najbardziej korzystnych dla chorego form aktywności. 3 Ruch, oddziaływując na cały organizm, wpływa na prawidłowe jego funkcjonowanie. Regularne i odpowiednio dobrane ćwiczenia fizyczne mogą mieć korzystny wpływ na ogólny stan zdrowia zarówno chorych we wczesnym, jak i zaawansowanym stadium choroby. Rehabilitacja ruchowa może opóźniać pojawienie się lub zmniejszyć nasilenie już istniejących objawów choroby, takich jak spowolnienie ruchowe, zaburzenia postawy i chodu, hipokinezja, akinezja i zastygnięcia, zaburzenia mowy i zaburzenia stanu psychicznego. 4, 5, 6, 7 Rehabilitacja w chorobie Parkinsona obejmuje różne terapie: kinezyterapię, terapię logopedyczną, terapię zajęciową, pływanie. 8, 9, 10

Cele rehabilitacji w chorobie Parkinsona

Celem terapii zajęciowej jest rozwiązywanie praktycznych problemów powstających w codziennych czynnościach, na przykład w pracy, w realizacji hobby, w podróżowaniu i komunikacji. Dzięki współpracy z terapeutą zajęciowym możliwe jest przystosowanie środowiska domowego w taki sposób, aby czynności życia codziennego mogły być planowane i wykonywane przez osobę z chorobą Parkinsona w możliwe jak najbardziej ergonomiczny sposób. Ponadto terapeuta zajęciowy przekazuje wskazówki opiekunom. Niemniej w ostatnim przeglądzie piśmiennictwa wykazano, że brakuje wystarczających dowodów na skuteczność terapii zajęciowej. 11

Terapia logopedyczna służy nauczeniu pacjenta radzenia sobie i/lub zmniejszenia ograniczeń i problemów w codziennym funkcjonowaniu w społeczeństwie wynikających z zaburzeń komunikacji, jedzenia i picia. Terapia skupia się na: motoryce jamy ustnej, połykaniu, oddychaniu, mimice, artykulacji, a także intonacji, tempie i rytmie mowy. Ponadto istnieje możliwość wykorzystania alternatywnych metod komunikacji, takich jak komputer czy komunikator. Jednak w ostatnich dwóch przeglądach piśmiennictwa wykazano, że mimo opisywanej poprawy zaburzeń mowy brakuje wystarczających dowodów świadczących o skuteczności terapii logopedycznej lub preferencji danej metody terapii. 12

Narzędzia stosowane w rehabilitacji pacjentów z chorobą Parkinsona

Następstwa problemów zdrowotnych istotne dla rehabilitacji ruchowej obejmują zaburzenia występujące w obrębie: przenoszenia ciężaru ciała, postawy, sięgania i chwytania, równowagi, a także chodu. Jeżeli kontakt z pacjentem umożliwia efektywną pracę, fizjoterapeuta będzie wykorzystywał w terapii poznawcze strategie ruchowe i strategie wskazówek. W poznawczych strategiach ruchowych kompleksowa (automatyczna) aktywność ruchowa (np. przenoszenie ciężaru ciała) jest przekształcana w wiele oddzielnych stosunkowo łatwych elementów ruchowych wykonywanych w określonej kolejności. Dzięki temu złożone zadanie ruchowe organizowane jest w taki sposób, że aktywność jest wykonywana świadomie. 13 Dodatkowo zadanie może być prowadzone z wykorzystaniem wskazówek w celu inicjacji ruchu. Realizacja automatycznych i powtarzalnych ruchów jest zakłócana jako wynik podstawowych problemów kontroli wewnętrznej. Tzw. wskazówki służą do uzupełnienia lub zastąpienia tej zmniejszonej lub nawet nieobecnej kontroli wewnętrznej. Wskazówki są bodźcami ze środowiska lub bodźcami generowanymi przez pacjenta zwiększającymi uwagę i ułatwiającymi (automatyzującymi) ruchy. Sugeruje się, że wskazówki umożliwiają kontrolowanie ruchów bezpośrednio przez korę z niewielkim udziałem jąder podstawy lub bez ich udziału. Wskazówki mogą być generowane przez ciało (np. rozciągnięcie, skłon, skinienie) lub przez środowisko jako bodziec ruchowy (np. upadające klucze) lub bodziec inny niż ruchowy (np. dźwięk metronomu). Wyróżniane są następujące typy wskazówek: słuchowe, wzrokowe, dotykowe, poznawcze, z wykorzystaniem lustra, z wykorzystaniem koncentrowania się na przedmiocie oraz wizualizacji ruchu. 14, 15

Ponadto pacjenci z chorobą Parkinsona mają tendencję do pozostawania biernymi ruchowo, czego przyczyną może być strach przed upadkami. 16 W konsekwencji może dojść do rozwoju wtórnych ograniczeń, takich jak: obniżenie wydolności aerobowej, upośledzenie funkcji mięśni, zmniejszenie ruchomości stawów czy osteoporoza. Upadki są bardzo istotną kwestią w chorobie Parkinsona, ponieważ w porównaniu z osobami bez choroby Parkinsona u pacjentów z tym schorzeniem ryzyko pojedynczego upadku (częściej w kierunku do przodu) jest od 2 do 6 razy większe, a prawdopodobieństwo nawracających upadków jest nawet 9-krotnie większe. 17, 18 Przyczyny tak wysokiego ryzyka upadków można szukać w zaburzeniach postawy i równowagi (zaburzeniach odruchów posturalnych), zwłaszcza podczas zmian pozycji ciała, zwrotów podczas chodzenia, wykonywania zadań podwójnych, w zamrożeniach, hipotonii ortostatycznej czy występowaniu innych zaburzeń neurologicznych i kardiologicznych. 18, 19

Skuteczność rehabilitacji w badaniach klinicznych

W jednym z pierwszych doniesień dotyczących zastosowania kinezyterapii u osób z chorobą Parkinsona Doshay porównał grupę 100 osób nie korzystających z żadnych metod terapii ruchem z grupą 100 osób biorącą udział w terapii ruchem. 20 W grupie osób ćwiczących stwierdził lżejszy przebieg choroby zarówno w obserwacji krótko-, jak i długoterminowej. Mimo niedoskonałości metodologicznych i braku pomiarów obiektywnych parametrów praca wydaje się cenna, zwłaszcza ze względu na obserwację długoterminową i wykluczenie wpływu farmakoterapii na wynik końcowy (w 1962 roku niewiele było dostępnych leków przeciwparkinsonowskich). W późniejszych latach skuteczność kinezyterapii oceniano na podstawie obserwacji starannie dobranych pacjentów. Tylko niektóre badania miały odpowiednie grupy kontrolne i wykorzystywały ocenę zaburzeń motorycznych w trakcie obserwacji. Comella i wsp. przeprowadzili randomizowaną skrzyżowaną pojedynczo próbę z udziałem 16 pacjentów w 2 i 3 stadium choroby Parkinsona według Hoehna i Yahra. 21 Średnia wieku wynosiła 66 lat, a średni czas trwania choroby – 10 lat. Autorzy wykazali, że 4-tygodniowy program ćwiczeń wykonywanych 3 razy w tygodniu przez godzinę doprowadził do poprawy ocenianej według części ruchowej skali UPDRS (Unifited Parkinson’s Disability Rating Scale), części dotyczącej czynności życia codziennego i punktacji oceniającej funkcje motoryczne. Jednak po 6 miesiącach od zakończenia ćwiczeń stan pacjentów powracał do stanu wyjściowego.

Wyniki badań dotyczących oceny sprawności ruchowej pacjentów z chorobą Parkinsona nie są jednoznaczne, chociaż większość badających uzyskała pozytywne wyniki oceny terapii dysfunkcji ruchowej. Schenkman i wsp. stwierdzili, że ćwiczenia wzmacniające odpowiednie mięśnie synergistyczne oraz ćwiczenia relaksacji w celu zwiększenia długości mięśni i koordynacji wpłynęły korzystnie na funkcjonowanie 46 osób z chorobą Parkinsona. 22 Część badaczy podkreśla istotność aktywności fizycznej niezależnie od sposobu. 23 Formisano i wsp. obserwowali poprawę sprawności ruchowej u 33 pacjentów po 4-miesięcznej intensywnej terapii ruchem, na którą składały się 3 jednogodzinne sesje tygodniowo. 23 Program obejmował wykonywanie ćwiczeń biernych i czynnych kończyn, ćwiczenia równowagi i koordynacji w pozycjach leżącej i klęku podpartego.

Reuter i wsp. w trakcie 14-tygodniowej obserwacji pacjentów ćwiczących 2 razy w tygodniu po godzinie (jedna terapia odbywała się na basenie, a druga na sali gimnastycznej) stwierdzili poprawę w zakresie ogólnej siły mięśniowej, gibkości i koordynacji. 10 Chorzy uzyskali istotną poprawę w punktacji UPDRS, w skali depresji i jakości życia. Niespodziewanym efektem, który autorzy uzyskali była poprawa w zakresie ruchów mimowolnych (dyskinez), będących działaniami niepożądanymi lewodopy. Efekty utrzymywały się przez 6 tygodni po zakończeniu programu.

Inne publikacje donoszą o korzystnym wpływie leczenia ruchem takich objawów, jak hipokinezja i sztywność w chorobie Parkinsona. Schenkman i wsp. wykazali, że w trakcie 10-tygodniowego cyklu ćwiczeń zmniejsza się sztywność osiowa u chorych, 22 a Viliani i wsp. dzięki leczeniu ruchem przez 5 tygodni uzyskali poprawę w zakresie wyprostowanej postawy. 9 Odwracanie się podczas chodzenia stwarza wiele problemów chorym z epizodami zamrożeń lub niestabilności ruchowej. Yekutiel i wsp. zaobserwowali u 12 osób z chorobą Parkinsona zmniejszenie czasu odwracania się średnio o 40%, a więcej niż 50% uzyskało poprawę w zakresie wstawania z pozycji siedzącej po 3-miesięcznej terapii prowadzonej 2 razy w tygodniu. 24 Autorzy kładli nacisk na poruszanie całym ciałem podczas wykonywania tych czynności. Uczyli chorych koncentracji na odwracaniu się ruchem o dużym łuku, który obejmował całe ciało, a nie koncentrowali się na szybkiej zmianie ruchu. Kamsma i wsp. zaobserwowali wpływ 4 sesji treningowych, które pozwoliły na skrócenie czasu planowania i wykonywania czynności wstawania u 10 osób z chorobą Parkinsona. 25 Dodatkowo nie wykazano pogorszenia u 3 pacjentów, których poddano ocenie rok po terapii.

Większość dotychczasowych badań dotyczy obserwacji programów realizowanych w ośrodkach terapeutycznych. Banks i Caird zaobserwowali natomiast istotną poprawę dotyczącą zmian pozycji ciała i wydolności chodu dzięki programowi ćwiczeń indywidualnych w domu. 26 U pacjentów z chorobą Parkinsona nie dochodzi do utraty zdolności ruchu, a raczej pojawiają się trudności z jej aktywacją, dlatego inicjowanie ruchów uzależnione jest od mechanizmów korowych. 27, 28 Usprawnianie ruchowe jest ważną dodatkową terapią w chorobie Parkinsona i może być korzystne u pacjentów we wszystkich stadiach choroby. 3 Chociaż nie wykazano, że usprawnianie ruchowe wpływa bezpośrednio korzystnie na główne objawy choroby Parkinsona, takie jak bradykinezja, drżenie, niestabilność postawy i sztywność, to mogą one zapobiegać upośledzeniu mobilności lub aktywności funkcjonalnej, które są konsekwencjami tych problemów. 21, 29

Połączenie farmakoterapii i rehabilitacji ruchowej

Metody leczenia farmakologicznego mają istotny wpływ na skuteczność rehabilitacji osób z chorobą Parkinsona. 30 Istnieją doniesienia, że podczas stosowania ćwiczeń u chorych istnieje możliwość obniżenia lub konieczność zwiększenia dziennej dawki leku. 31 Pacjenci mogą się niepokoić, że leki przyjmowane przed ćwiczeniami działają krócej niż przy zwykłej aktywności. Carter i wsp. 32 oraz Goetz i wsp. 33 nie stwierdzili wpływu wysiłku na wchłanianie i skuteczność kliniczną lewodopy. Zdaniem Cartera i wsp. istnieją jednak znaczne osobnicze różnice we wchłanianiu lewodopy. 32 Badania farmakokinetyczne i farmakodynamiczne przeprowadzone przez Reutera i wsp. wykazały dwie przeciwstawne tendencje. 10 Jedna z nich poprawiała absorpcję lewodopy, a druga obniżała wrażliwość na lek. Dawka lewodopy powodująca określony efekt ruchowy w spoczynku wywołuje słabszy efekt terapeutyczny podczas wysiłku. Autorzy uważają, że aby utrzymać założony efekt leczniczy należy zwiększyć dawkę leku. Obserwacje kliniczne sugerują również, że korzystne jest wykonywanie ćwiczeń i treningu zadaniowego przez chorego w szczycie dawki. 34 McIntosch i wsp. wykazali, że rytmiczna stymulacja normalizuje parametry czasowo-przestrzenne wzorca stawianych kroków zarówno w fazie on, jak i off leczenia lewodopą. 35

Wpływ rehabilitacji na przebieg choroby Parkinsona

Przy nieznacznych zaburzeniach motorycznych choroba Parkinsona powoduje znaczną utratę sprawności fizycznej. Niektórzy pacjenci mają potrzebę gimnastyki zwłaszcza rano dla odzyskania gibkości, jedni nie ćwiczą ze względu na zmęczenie, a inni obawiają się, że aktywność fizyczna może spowodować pogorszenie choroby. 16, 36 Proces starzenia, współistniejące uwarunkowania medyczne oraz wtórne zmiany w układach mięśniowo-szkieletowym i sercowo-naczyniowym są ważnymi problemami w planowaniu programu terapii ruchowej dla osób z chorobą Parkinsona. 37 Osoby te wykazują tendencję do ograniczania aktywności fizycznej, dlatego znajdują się w grupie ryzyka wystąpienia osłabienia, zmniejszonego zakresu ruchów, rozwoju kifozy piersiowej i zmniejszenia pojemności tlenowej. 34 U chorych zmniejsza się zdolność do wykonywania ćwiczeń i dochodzi do osłabienia siły. 38, 39, 40, 41 Ćwiczenia ruchowe wywierają korzystny wpływ na nastrój i samopoczucie chorego. 5, 6, 42, 43 Poprawa stanu emocjonalnego korzystnie wpływa na koordynację i wydolność ruchową, a także dodatkowo motywuje, co sprzyja skuteczności ćwiczeń. Mohr i wsp. zaobserwowali zmniejszanie się sztywności i zaburzeń ruchowych po zastosowaniu przeciwlękowej terapii behawioralnej. 42

Jednym z głównych zadań rehabilitacji chorych na chorobę Parkinsona jest utrzymanie ogólnej sprawności fizycznej, niezależności funkcjonalnej i poprawy jakości życia. Do kolejnych zadań terapii należy zapobieganie rozwojowi powikłań wtórnych i deformacji przez utrzymanie lub zwiększenie zakresu ruchu w stawach, zapobieganie przykurczom, bólowi, zanikom i osłabieniu mięśni, które wynikają z unieruchomienia, a także doskonalenie funkcji motorycznych i mobilności, poprawa stabilności postawy i wzorca chodu, utrzymanie lub zwiększenie funkcjonalnej niezależności w czynnościach życia codziennego oraz dostosowanie psychologiczne do przewlekłego upośledzenia i modyfikacji stylu życia. 7, 9, 28, 37, 44 Złożony mechanizm powstawania zaburzeń ruchowych u chorych prowadzi do znacznej ich niesprawności i unieruchomienia. Opracowując skuteczny program rehabilitacji, należy oprzeć się na patogenezie zaburzeń ruchowych i ocenie dowodów na temat specyficznych metod fizjoterapii. 37, 45

Rehabilitacja ruchowa rozpoczęta we wczesnym stadium choroby pozwala zapobiegać i korygować zmiany wtórne prowadzące do niesprawności funkcjonalnej, a w rezultacie może opóźnić na pewien czas inwalidztwo. 7, 9, 37, 46 Canning i wsp. sugerują, że pacjenci z łagodną i umiarkowaną chorobą Parkinsona mogą utrzymać zdolność do wykonywania ćwiczeń dzięki regularnym treningom aerobowym. 38 Inni autorzy donoszą, że chorzy we wczesnej fazie choroby posiadają potencjał do uzyskania poprawy w zakresie siły mięśniowej i koordynacji przez regularną aktywność fizyczną, jak karate 47 czy ćwiczenia gibkości. 21, 22, 39 W późniejszym stadium choroby celem rehabilitacji ruchowej jest stosowanie strategii korekcyjnych, reedukacyjnych i kompensacyjnych.

Wytyczne terapii ruchowej w chorobie Parkinsona

Terapia ruchowa zmienia się w zależności od problemów funkcjonalnych chorego i powinna być dostosowywana indywidualnie, uwzględniając jego stan funkcjonalny, stadium choroby i potrzeby. Na podstawie badań Turnbulla 48 oraz Kamsmy 49 opracowano wytyczne terapii ruchowej w zależności od fazy choroby Parkinsona. We wczesnej fazie (stadium 1 do 2,5 w klasyfikacja Hoehn-Yahra) pacjenci posiadają niewielkie lub żadne ograniczenia ruchowe. Celem fizjoterapii w tej i następnej fazie jest zapobieganie bezczynności, minimalizowanie strachu przed ruchem i upadkiem oraz zachowanie lub poprawa wydolności fizycznej (wydolność aerobowa, siła mięśni, ruchomość stawów). Fizjoterapeuta osiąga te cele przez udzielanie rad i informacji, a co najważniejsze przez odpowiednie ćwiczenia skoncentrowane na równowadze, dynamice ruchów oraz rotacji tułowia i kończyn. W bardziej zaawansowanej fazie (stadium od 2 do 4 w klasyfikacji Hoehn-Yahra) u pacjentów rozwijają się poważniejsze objawy i ograniczenia ruchowe. Dodatkowo nasilające się zaburzenia równowagi zwiększają ryzyko upadków. Dużą uwagę przywiązuje się do ćwiczeń funkcjonalnych, z podwójnymi zadaniami (równoczesne wykonywanie dwóch zadań ruchowych lub zadania ruchowego i poznawczego). Jeżeli istnieje potrzeba, wykorzystuje się zaopatrzenie ortopedyczne, takie jak np. chodzik czy kule. W późnej fazie (stadium 5 w klasyfikacji Hoehn-Yahra) pacjent porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego lub prowadzi jedynie leżący tryb życia. Dlatego głównym zadaniem fizjoterapii jest zachowanie funkcji życiowych oraz zapobieganie powikłaniom, takim jak odleżyny czy przykurcze. Opiekun jest zaangażowany w trakcie terapii.

W zależności od wyników procesu diagnostycznego opartego o badania obrazowe, wywiad i badanie fizykalne z wykorzystaniem prostych testów klinicznych (np. up and go test, ten-meter walk test czy six-minute walk test) fizjoterapia pacjenta obejmuje jeden lub więcej z poniższych celów:

  • poprawa bezpieczeństwa i niezależności w wykonywaniu codziennych aktywności z naciskiem na przenoszenie ciężaru ciała, postawę, sięganie i chwytanie, równowagę lub chód,
  • zachowanie lub poprawienie wydolności fizycznej,
  • zapobieganie upadkom,
  • zapobieganie odleżynom,
  • stymulowanie wglądu pacjenta w zaburzenia (ograniczenia) aktywności, a także funkcji, zwłaszcza w zakresie jakości ruchu i postawy.

Wraz z rozwojem procesu terapeutycznego cele terapii nieustannie ewoluują i są korygowane, jeżeli wystąpi taka konieczność. Ponadto ze względu na postępujący charakter choroby zapobieganie pogorszeniu się aktywności fizycznej może być również celem samym w sobie. W leczeniu ruchem fizjoterapeuta może wykorzystywać następujące strategie:

  1. Stymulacja aktywności ruchowej:
    • przenoszenie ciężaru ciała z wykorzystaniem poznawczych strategii ruchowych w połączeniu lub z wyłączeniem wskazówek w celu inicjacji ruchu,
    • praktykowanie zrelaksowanego i skoordynowanego poruszania się z zastosowaniem rad, a także feedback,
    • trenowanie równowagi oraz siły mięśniowej w zapobieganiu upadkom (nauka upadania oraz podnoszenia się po upadku, trening zwrotów po wycinku koła),
    • ćwiczenie chodu w wykorzystaniem wskazówek w celu inicjacji i kontynuacji chodu, chodzenie na szerokiej płaszczyźnie podparcia z zastosowaniem poprawnego kontaktu pięty z podłożem, wydłużanie kroku (trening na bieżni z wykorzystaniem lustra), 50
    • praca nad ruchomością (rotacją) tułowia.
  2. Prewencja:
    • dostarczanie informacji na temat znaczenia aktywności fizycznej, grania w różne gry sportowe, zapewnienia elastyczności mięśni (zwłaszcza w grupie kulszowo-goleniowej), utrzymania prawidłowych zakresów ruchów w stawach,
    • udzielanie rad i przystosowanie postawy ciała pacjenta do długoterminowego korzystania z wózka inwalidzkiego czy pozostania w łóżku, nauka ćwiczeń przeciwzakrzepowych, oddechowych u pacjentów leżących, zapobieganie przykurczom w stawach,
    • prowadzenie dzienniczków upadków wraz z wypisaniem wszystkich możliwych przyczyn upadków (np. niewłaściwe obuwie, brak odpowiedniego zaopatrzenia ortopedycznego), zmniejszenie strachu pacjenta przed upadkiem, trening postawy ciała, równowagi.

Ważnym aspektem jest również zapobieganie zamrożeniom przez używanie powtarzalnych rytmicznych wskazówek oraz zmniejszanie dostarczanych pacjentowi informacji. Żeby ułatwić rozpoczęcie ruchu po wystąpieniu zamrożenia można polecić pacjentowi wykonanie (lub pomóc w wykonaniu) następujących czynności:

  • zgięcie/wyprost stawów kolanowych,
  • kilkukrotne przenoszenie ciężaru ciała z lewej na prawą stronę i z powrotem z równoczesnym kołysaniem się w przód i tył,
  • nagłe wyciągnięcie kończyn górnych do przodu (wskazanie kierunku),
  • wykonanie najpierw kroku w tył, a następnie do przodu,
  • przyjęcie wyprostowanej pozycji, rozciągnięcie z krótką chwilą relaksacji wraz z korekcją postawy ciała przed ponownym rozpoczęciem ruchu.

Podsumowanie

Rehabilitacja w chorobie Parkinsona jest powszechnie akceptowana, ale wielu autorów uważa, że brakuje wystarczających dowodów na jej skuteczność. 51, 52, 53, 54 Do tej pory nie przeprowadzono także badań programów terapii oceniających czas trwania efektu terapeutycznego. 10, 37 Wyniki badań nad programami rehabilitacyjnymi nie są jednoznaczne. Wielu badających wpływ rehabilitacji na zaburzenia motoryczne w chorobie Parkinsona uzyskała poprawę stanu funkcjonalnego lub ocenę niesprawności. 9, 10, 21, 22, 23, 24, 26, 29, 36, 37, 47, 53

W niektórych pracach nie stwierdzono poprawy po terapii ruchowej u pacjentów z chorobą Parkinsona. Gibberd i wsp. 55 porównywali program fizjoterapii z zastosowaniem metod PNF (proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe), Bobath, Peto i terapii zajęciowej. Pedersen i wsp. 56 stwierdzili u 10 pacjentów z chorobą Parkinsona pogorszenie w zakresie długości kroku i szybkości chodu, mimo subiektywnej poprawy. Wyniki obserwacji wskazują, że korzystny wpływ ćwiczeń polega na poprawie samopoczucia, ale nie stwierdzają istotnej statystycznie poprawy motoryki.

Programy rehabilitacyjne stosowane u chorych na chorobę Parkinsona zawierają różne metody terapii, takie jak tradycyjna, 21 PNF, 57 Bobath i Peto, 55 neuropsychologiczna, 14, 58 behawioralna, 42 trening z elementami karate, 47 relaksacyjna (tai chi, Feldenkraisa), 59 terapia w wodzie, 10 terapia zajęciowa, 55 terapia z wykorzystaniem sygnałów zewnętrznych, takich jak sygnały wzrokowe, słuchowe i czuciowe. 36, 60, 61, 62, 63 Fries i Liebenstund przedstawiają leczenie choroby Parkinsona w sposób całościowy z uwzględnieniem przebiegu klinicznego, leczenia farmakologicznego i fizjoterapeutycznego. 64 Swój program leczenia opierają na najnowszych wynikach badań doświadczalnych i klinicznych. Uważają, że dokładne poznanie choroby z wszystkimi jej obliczami zaburzeń ruchowych i umysłowych, dokładna obserwacja i analiza mogą prowadzić do skutecznej terapii. Mimo dużych postępów farmakoterapii (lewodopa w połączeniu z inhibitorami MAO i COMT oraz agonistami dopaminy) rehabilitacja dla osób dotkniętych chorobą Parkinsona jest ważnym i niezbędnym składnikiem całościowej terapii parkinsonizmu. Rehabilitacja ruchowa, mimo że nie może zatrzymać postępu choroby, odgrywa ważną rolę dla zachowania przez pacjenta zdolności do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. 64

Postępowanie terapeutyczne jest leczeniem objawowym, może opóźnić pojawienie się lub zmniejszyć nasilenie już istniejących objawów towarzyszących chorobie.

W ostatnich latach zwrócono uwagę na trudności, jakie napotyka terapeuta podczas oceny wpływu ćwiczeń na poprawę sprawności ruchowej, ponieważ brakuje wyraźnego dowodu na ich skuteczność. Dlatego istnieje ogromna potrzeba dalszych badań w kierunku udowodnienia wpływu rehabilitacji na poprawę sprawności ruchowej i jakości życia w chorobie Parkinsona. 51, 65, 66 Co więcej należy pamiętać, że pacjenci z chorobą Parkinsona potrzebują kompleksowego, multidyscyplinarnego leczenia. Zespół specjalistów opiekujący się pacjentami powinien składać się z: neurologa, pielęgniarki, fizjoterapeuty, terapeuty zajęciowego, logopedy, neuropsychologa, a także pracownika opieki społecznej. Tylko kompletny, a co najważniejsze współpracujący ze sobą zespół, jest w stanie właściwie zadbać o osobę z chorobą Parkinsona.

Piśmiennictwo
  1. 1. Członkowska A, Sarzyńska-Długosz I. Cele neurorehabilitacji. Neurol Neurochir Pol 2000; 36 (supl. 1): 23-31.
  2. 2. http://who.int/disabilities/care/rehabilitation_guidelines_concept.pdf
  3. 3. Carter JH, Stewart BJ, Archbold PG, et al. Living with a person who has Parkinson’s disease: the spouse’s perspective by stage of disease. Movement Disorders 1998; 13: 20-28.
  4. 4. Hausmanowa-Petrusiewicz I. Choroby nerwowo-mięśniowe. Wydawnictwo PWN, Warszawa 1999.
  5. 5. Obrzydowska A. Poradnik dla osób z chorobą Parkinsona. Rehabilitacja, Stołeczne Stowarzyszenie Osób z Chorobą Parkinsona, Warszawa 1999.
  6. 6. Olanow CW, Watts RL, Koller WC. An algorithm (decision tree) for the management of Parkinson’s disease: Treatment guidelines. Neurology 2001; 56 (suppl. 5): 1-88.
  7. 7. O’Sullivan JD, Said CM, Dillon LC, et al. Gait analysis in patients with Parkinson’s disease and motor fluctuations: influence of levodopa and comparison with other measures of motor function. Movement Disorders 1998; 13: 900-906.
  8. 8. Gudrun U, Co to jest choroba Parkinsona? Roche Polska. 1996
  9. 9. Viliani T, Pasquetti P, Magnofi S, et al. Effects of physical training on straightening-up processes in patients with Parkinson’s disease. Disabil Rehabil 1999; 21: 68-73.
  10. 10. Reuter I, Engelhardt M, Stecker K, Baas H. Therapeutic value of exercise training in Parkinson’s disease. Med Sci Sports Exerc 1999; 31: 1544-1549.
  11. 11. Deane KH, Ellis-hill C, Playford ED, et al. Occupational therapy for patients with Parkinson’s disease. Cochrane Database Syst Rev 2001; (3): CD002813.
  12. 12. Deane KH, Whurr R, Playford ED, et al Speech and language therapy for dysarthria in Parkinson’s disease. Cochrane Database Syst Rev 2001; (2): CD002812.
  13. 13. Kamsma YPT, Brouwer WH, Lakke JPWF. Training of compensation strategies for impaired gross motor skills in Parkinson’s disease. Physiother Theory Pract 1995; 11: 209-29.
  14. 14. Muller V, Mohr B, Rosin R, et al. Short- term effects of behavioral treatment on movement initation and postural controlin Parkinson’s disease. Mov Dis 1997;12: 306-314.
  15. 15. Marchese R, Diverio M, Zucchi F, Lentino C, Abbruzzese G. The role of sensory cues in the rehabilitation of parkinsonian patients: a comparison of two physical therapy protocols. Mov Disord 2002; 15(5): 879-883.
  16. 16. Fertl E, Doppelbauer A, Auff E. Physical activity and sports in patients suffering from Parkinson’s disease in comparison with healthy seniors. J Neural Transm Park Dis Dement Sect 1993; 5: 157-161.
  17. 17. Wood BH, Bilclough JA, Bowron A, Walker RW. Incidence and prediction of falls in Parkinson’s disease: a prospective multidisciplinary study. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2002; 72(6): 721-5.
  18. 18. Bloem BR, Grimbergen YA, Cramer M, et al. Prospective assessment of falls in Parkinson’s disease. J Neurol 2001; 248(11): 950-958.
  19. 19. Michalowska M, Krygowska-Wajs A, Jedynecka U, et al Analysis of causes for falls in people with Parkinson’s disease. Neurol Neurochir Pol 2002; 36(1): 57-68.
  20. 20. Doshay LJ. Current concepts in therapy: Method and value of physiotherapy in Parkinson’s disease. N Eng J Med 1962; 26: 878-880.
  21. 21. Comella CL, Stebbins GT, Brown-Toms N, Goetz CG. Physical therapy and Parkinson’s disease: a controlled clinical trial. Neurology 1994; 4: 376-378.
  22. 22. Schenkman M, Cutson TM, Kuchibhatla M, et al. Exercise to improve spinal flexibity and function for people with Parkinson’s disease: a randomized, controlled trial. J Am Geriatr Soc 1998; 46: 1207-1216.
  23. 23. Formisano R, Pratesi LM, Modarelli FT, et al. Rehabilitation and Parkinson’s disease. Scand J Rehabil Med 1992; 24: 157-160.
  24. 24. Yekutiel MP, Pinhasov A, Sahar G, Sroka H. A clinical trial of reeducation of movements In patients with Parkinson’s disease. Clin Rehab 1991; 5: 297-314.
  25. 25. KamsmaYPT, Brouwer WH, Lakke JPW. Prevention of early immobility In patiens with Parkinson’s disease: a cognitive strategy training for turning in bed and rising from a chair. [In:] Cognitive Neuropsychology and Cognitive Rehabilitation. Ridoch MJ, Humphereys GW (eds.). Hillsdale, NJ, Lawrence Eribaum Associates Inc. 1994; p. 245-270.
  26. 26. Banks MA, Caird FI. Physiotherapy benefits patients with Parkinson’s disease. Clin Rehabil 1989; 3: 11-16.
  27. 27. Iansek R, Morris M. Rehabilitation of gait in Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1997; 63: 556-557.
  28. 28. Morris M, Iansek R, Churchyard A. The role of the physiotherapists in quantifying movement fluctuations in Parkinson’s disease. Aust J Physiother 1998; 44: 105-114.
  29. 29. Kuroda K, Tatara K, Takatorige T, Shinsho F. Effect of physical exercise on mortality in patients with Parkinson’s disease. Acta Neurol Scand 1992; 86: 55-59.
  30. 30. Bitcheva KG, Glozman JM. Neuropsychological approach to the correction of microbasia in Parkinson’s disease. Movement Disorders 1997; 12 (suppl. 1): 134.
  31. 31. Friedman A. Choroba Parkinsona. Medica Press, Gdańsk 1999.
  32. 32. Carter JH, Nutt JG, Woodward WR. The effect of exercise on levodopa absorption. Neurology 1992; 42: 2042-2045.
  33. 33. Goetz CG, Thelen JA, MacLeod CM, et al. Blood levodopa levels and the Unfied Parkinson’s Disease Rating Scale function: With and without exercise. Neurology 1993; 43: 1040-1042.
  34. 34. Morris ME, Iansek R. Gait disorders in Parkinson’s disease: a framework for physical therapy practice. Neurol Repo1997; 21: 125-131.
  35. 35. McIntosh GC, Brown SH, Rice RR, Thaut MH. Rhythmic auditory-motor facilitation of gait patterns in patients with Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1997; 62: 22-26.
  36. 36. Sasco AJ, Paffenbarger RS, Gendre I, et al. The role of physical exercise in the occurrence of Parkinson’s disease. Arch Neurol 1992; 49(4): 360-365.
  37. 37. Morris ME. Movement disorders in people with Parkinson disease: a model for physical therapy. Phys Ther 2000; 80: 548-597.
  38. 38. Canning CG, Alison JA, Allen NE, Groeller H. Parkinson’s disease: an investigation of exercise capacity, respiratory function, and gait. Arch Phys Med Rehabil 1997; 78: 199-206.
  39. 39. Bridgewater KJ, Sharpe MH. Trunk muscle performance in early Parkinson’s disease. Phys Ther 1998; 78(6): 566-576.
  40. 40. Koller WC, Silver DE, Lieberman A. An algorithm for the management of Parkinson’s disease. Neurology 1994; 44 (suppl. 10): 1-52.
  41. 41. Jordan N, Sagar HJ, Cooper JA. A component analysis of generation and release of isometric force in Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1992; 55: 572-576.
  42. 42. Mohr B, Muller V, Mattes R, et al. Behavioral treatment of Parkinson’s disease leads to improvement of motor skills and tremor reduction. Behavior Ther 1996; 27: 235-255.
  43. 43. Bruśk I. Jakość życia pacjentów z chorobą przewlekła. Zdrowie Publiczne 1999; 109(11): 383-384.
  44. 44. Zielińska-Charzewska S. Rehabilitacja chorych z parkinsonizmem i ruchami mimowolnymi. [In:] Rehabilitacja neurologiczna chorych w domu. PZWL, Warszawa 1986; str. 68-77.
  45. 45. Wells MR, Bosak A, Scandalis T, et al. Gait alterations in patient with Parkinson’s disease in a physical treatment program. Gait & Posture 1997; 6: 120-133.
  46. 46. Schomburg M. Zestaw ćwiczeń gimnastycznych dla osób cierpiących na chorobę Parkinsona. Roche 1996, Warszawa.
  47. 47. Palmer SS, Mortimer JA, Webster DD, et al. Exercise therapy for Parkinson’s disease. Arch Phys Med Rehabil 1986; 67: 741-745.
  48. 48. Turnbull GI. Introduction. [In:] Physical therapy management of Parkinson’s disease. Turnbull GI (ed.). New York: Churchill Livingstone 1992.
  49. 49. Kamsma YPT. Functional reorganisation of basic motor actions in Parkinson’s disease: problem analysis, development and evaluation of compensatory strategy training. University of Groningen, 2002, p. 107-112.
  50. 50. Miyai I, Fujimoto Y, Ueda Y, et al. Treadmill training with body weight support: its effect on Parkinson’s disease. Arch Phys Med Rehabil 2000; 81(7): 849-852.
  51. 51. Nieuwboer A, De Weerdt W, Dom R, et al. Development of an activity scale for individuals with advanced Parkinson disease: reliability and “on-off ” variability. Phys ther 200; 80: 1087-1096.
  52. 52. Baatile J, Langbein WE, Weaver F, et al. Effect of exercise on perceived quality of life of individuals with Parkinson’s disease. J Rehabil Res Dev 2000; 37(5): 529-534.
  53. 53. Patti F, Reggio A, Nicoletti F, et al. Effects of rehabilitation therapy on Parkinsonians’ disability and functional independence. Neurorehabil Neural Repair 1996; 10: 223-231.
  54. 54. Movement Disorders Society. Physical and occupational therapy in Parkinson’s disease. Management of Parkinson’s disease: An evidence-based review. Mov Dis 2002; 17 (suppl. 4): 156-159.
  55. 55. Gibberd FB, Page NGR, Spencer KM. Controlled trial of physiotherapy and occupational therapy for Parkinson’s disease. BMJ 1981; 282: 1196.
  56. 56. Pedersen SW, Oberg B, Insulander A, Vretman M. Group training in Parkinsonizm: quantitative measurements of treatment. Scand J Rehabil Med. 1990; 22: 207-211.
  57. 57. O’Sullivan SB. Parkinson’s disease. [In:] Physical rehabilitation: assesment and treatment. O’Sullivan SB, Schmitz ThJ (eds.). F.A. Davis Company, Philadelphia 1986, p. 481-493.
  58. 58. Pohl M, Mrass GJ, Oertel WH. Rehabilitation in Parkinson’s disease. [In:] Parkinson’s Disease: The treatment options. Levitt PA, Oertel WH (eds.). Dunitz Martin Ltd, USA 1999, p. 215-227.
  59. 59. Kirkwood B, Cattermole A, Winkler B, Shears A. Occupational therapy for Parkinson’s disease. [In:] Parkinson’s Disease: A team approach. Moriss M, Iansek R (eds.). Blacburn, Australia, Buscombe Vicprint 1997, p. 83-104.
  60. 60. Waterston JA, Hawken NM, Tanyeri S, et al. Influence of sensory manipulation on postura control In Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1993; 56: 1276-1281.
  61. 61. Morris ME, Iansek R, Matyas TA, Summers JJ. Ability to modulate walking cadence remains intact in Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1994; 57: 1532-1534.
  62. 62. Thaut MH, McIntosh GC, Rice RR. Rhythmic facilitation of gait training in hemiparetic stroke rehabilitation. J Neurol Sci 1997; 151: 207-212.
  63. 63. Behrman AL, Teitelbaum P, Cauraugh J H. Verbal Instructional sets to normalise the temporal and spatial gait variables in Parkinson’s disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1998; 65: 580-582.
  64. 64. Fries W, Liebenstund I. Rehabilitacja w chorobie Parkinsona. Elipsa-Jaim, Kraków 2002.
  65. 65. Morris ME, McGinley J, Huxham F, et al. Constraints on the kinetic, kinematic, and spatiotemporal parameters of gait in Parkinson’s disease. Human Movment Science 1999; 18: 461-483.
  66. 66. Morris M, Huxham F, McGinley J, Iansek R. Gait disorders and gait rehabilitation in Parkinson’s disease.[In:] Rużicka E, Hallet M, Jancovic J, (eds.). Gait disorders. Advances in Neurology 2001; 87: 347-361, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia.

Następny artykuł:

Wprowadzenie do fizjoterapii w chorobach neurologicznych – co pomaga, co szkodzi, a czego skuteczności nie potwierdzono?

dr n. kul. fiz. Elżbieta Mirek
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych