Zasady postępowania w przypadku przedwczesnego dojrzewania

na starsze, tymczasem ich rozwój psychiczny odpowiada wiekowi metrykalnemu ² . Chociaż PP może przebiegać jako wariant szerokiej normy rozwojowej, to jednak bywa objawem poważnych zaburzeń hormonalnych.

Definicja i postępowanie

Przedwczesne dojrzewanie płciowe należy rozpoznać wtedy, gdy wtórne cechy płciowe pojawią się u dziewczynki przed 8 rokiem życia (powiększenie gruczołów piersiowych i/lub wystąpienie owłosienia płciowego: łonowego, pachowego), a u chłopca przed 9 rokiem życia (powiększenie genitaliów i/lub wystąpienie owłosienia płciowego: łonowego, pachowego) ³ .

Do oceny rozwoju wtórnych cech płciowych u dziecka, tzn. tych, które rozwijają się dopiero w okresie pokwitania, zaleca się stosowanie 5-stopniowej skali Tannera. Obejmuje ona ocenę rozwoju: piersi u dziewcząt (Th – thelarche), owłosienia łonowego u obu płci (P – pubarche) oraz prącia i moszny u chłopców (G – gonadarche). Do określenia objętości jąder u chłopców przydaje się orchidometr Pradera ³ .

W przypadku zaobserwowania objawów przedwczesnego pokwitania bardzo ważna jest ocena tempa wzrastania dziecka poprzez naniesienie na siatkę centylową aktualnego pomiaru wzrostu w chwili rozpoznania PP oraz pomiarów wzrostu sprzed zachorowania. Jest to istotne z tego względu, że PP zwykle towarzyszy przyspieszenie tempa wzrastania ³ .

Istotna jest także ocena wieku kostnego na podstawie rentgenogramu dłoni i nadgarstka ręki niedominującej (lewej u dziecka praworęcznego), ponieważ przedwczesne pokwitanie przyczynia się bardzo często do przyspieszenia wieku kostnego. Wiek kostny dobrze koreluje z wiekiem biologicznym dziecka, a akceleracja wieku kostnego należy do typowych objawów PP. Znacznie przyspieszony wiek kostny u dziecka rokuje niekorzystnie co do wzrostu ostatecznego, gdyż oznacza skrócenie okresu wzrastania, czego konsekwencją może być nawet skrajnie niski wzrost ostateczny wskutek zbyt wczesnego zarośnięcia się nasad kostnych ³ .

Diagnostyka PP obejmuje często wykonanie wielu badań, m.in. hormonalnych, obrazowych ośrodkowego układu nerwowego (OUN), ultrasonografii (USG) jajników, macicy czy nadnerczy. Czasem konieczna jest konsultacja ginekologiczna, okulistyczna lub neurologiczna. Diagnostykę ukierunkowuje się w zależności od objawów klinicznych występujących u dziecka oraz od tego, jaka przyczyna pubertas praecox jest najbardziej prawdopodobna.

Rozpowszechnienie i postaci przedwczesnego dojrzewania płciowego

Przedwczesne pokwitanie jest bardziej rozpowszechnione wśród dziewcząt aniżeli chłopców. Szacuje się bowiem, że problem ten dotyczy aż blisko 10 razy częściej dziewcząt niż chłopców ² . Tłumaczy się to po pierwsze większą u dziewcząt wrażliwością przysadki na bodźce wydzielnicze gonadoliberyny (GnRH – gonadotropin-releasing hormone) z podwzgórza, która stymuluje przysadkę do syntezy i wydzielania gonadotropin: hormonu luteinizującego (LH – luteinizing hormone) i hormonu folikulotropowego (FSH – follicle-stimulating hormone). Po drugie wskazuje na to fakt, że u dziewcząt skuteczność hamowania osi podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalnej za pomocą analogów GnRH jest trudniejsza niż u chłopców ^{2, 4} .

PP może być prawdziwe lub rzekome. Oprócz tych dwóch form pubertas praecox znacznie częściej u dzieci występują tzw. łagodne warianty przedwczesnego dojrzewania, których leczenie nie jest konieczne, jednak wymagające nawet kilkuletniej obserwacji do czasu ustąpienia objawów lub do momentu pojawienia się fizjologicznego pokwitania ^{1, 3, 4} . Aby odróżnić łagodne formy przedwczesnego pokwitania od postaci wymagających leczenia, konieczna jest znajomość charakterystycznych objawów izolowanych form pubertas praecox.

Łagodne warianty przedwczesnego dojrzewania płciowego

Łagodnymi formami przedwczesnego pokwitania są:

• przedwczesny rozwój gruczołów piersiowych (thelarche praecox)
• przedwczesny rozwój owłosienia płciowego (adrenarche praecox; pubarche praecox)
• przedwczesne miesiączkowanie (menarche praecox) ⁴ .

Przedwczesny rozwój gruczołów piersiowych

Thelarche praecox to najczęstsza postać PP, która stanowi ponad 50% wszystkich przypadków pubertas praecox. Jest to izolowane (jednostronne lub obustronne) powiększenie gruczołów piersiowych u dziewcząt, u których nie stwierdza się innych cech dojrzewania płciowego. Ta forma dojrzewania może pojawić się w okresie niemowlęcym, ale zazwyczaj występuje między 1 a 3 rokiem życia. Zwykle cofa się całkowicie po 2-3 latach, choć sporadycznie może utrzymywać się aż do okresu pokwitania. Tempo wzrastania nie ulega przyspieszeniu, a wiek kostny jest zgodny z wiekiem metrykalnym. W badaniu USG nie stwierdza się powiększenia macicy ani zmian w jajnikach. Ta forma pokwitania nie ma wpływu na przebieg dalszego dojrzewania płciowego.

Etiopatogeneza thelarche praecox nie została dotychczas poznana, ale uważa się, że ta postać PP jest związana z wydzielaniem FSH, rozwojem pęcherzyków wzrastających i zwiększoną aktywnością jajników w porównaniu z dziewczętami w okresie przedpokwitaniowym. W teście z GnRH obserwuje się charakterystyczną dla tego stanu dominację wydzielania FSH nad LH, a stężenie estradiolu we krwi jest małe. Dziewczynka z thelarche praecox nie wymaga leczenia, ale konieczne jest objęcie ją obserwacją kliniczną ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Przedwczesny rozwój owłosienia płciowego

Pubarche praecox (synonim: adrenarche praecox) to przedwczesne wystąpienie owłosienia łonowego bez innych objawów androgenizacji. Stanowi drugą co do częstości przyczynę pubertas praecox (25% przypadków). Znacznie częściej pubarche praecox jest obserwowane u dziewcząt niż chłopców. Częściej występuje u dzieci urodzonych z hipotrofią wewnątrzmaciczną. Odległymi następstwami tego wariantu dojrzewania mogą być: zespół metaboliczny, insulinooporność i zespół policystycznych jajników. Zazwyczaj występuje między 6 a 8 rokiem życia ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Objawy pubarche praecox obejmują: pojawienie się owłosienia łonowego na wargach sromowych u dziewcząt i owłosienia skóry moszny u chłopców, a także występowanie „męskiego” zapachu potu związanego ze zwiększoną aktywnością gruczołów apokrynowych oraz zmian skórnych charakterystycznych dla okresu pokwitania (trądziku). Mimo że wzrost dzieci z adrenarche praecox może być wysoki (90-97 centyl), a wiek kostny nieznacznie przyspieszony (do 1,5 odchylenia standardowego [SD – standard deviation] w stosunku do wieku metrykalnego), to prognoza wzrostu ostatecznego jest prawidłowa. Dojrzewanie rozpoczyna się we właściwym czasie lub tylko nieznacznie wcześniej.

Przyczyną tej postaci przedwczesnego pokwitania może być wcześniejsza aktywacja warstwy siatkowatej nadnerczy, co powoduje zwiększenie wydzielania i stężenia we krwi androgenów nadnerczowych, zwłaszcza siarczanu dehydroepiandrosteronu (DHEA-S). Adrenarche praecox zawsze wymaga różnicowania z przedwczesnym rzekomym dojrzewaniem płciowym wywołanym innymi przyczynami, np. wrodzonym przerostem nadnerczy, guzami gonad lub nadnerczy. Konieczne jest w tych przypadkach wykonanie badań hormonalnych, gdyż nierozpoznanie bloków enzymatycznych w produkcji kortyzolu może prowadzić do skrajnie niskiego wzrostu końcowego, hirsutyzmu u kobiet lub nawet bezpłodności ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Przedwczesne miesiączkowanie

Menarche praecox to najrzadszy wariant dojrzewania spośród wszystkich form PP. Polega na przedwczesnym wystąpieniu u dziewcząt krwawienia z dróg rodnych przy braku innych cech pokwitania. Krwawienie może być jednorazowe lub pojawić się kilka razy, po czym samoistnie ustąpić. Menarche praecox nie ma wpływu na rozpoczęcie fizjologicznego dojrzewania płciowego ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Przypuszcza się, że menarche praecox może być spowodowane cyklicznym powstawaniem z nieznanych przyczyn torbieli pęcherzykowych w jajnikach. Jeśli współistnieją przebarwienia na skórze typu café au lait, tę postać PP trzeba różnicować z zespołem McCune’a-Albrighta, w którym do typowej triady objawów zalicza się też dysplazję kostną ⁶ .

W przypadku menarche praecox należy wykluczyć inne przyczyny krwawień z dróg rodnych, w tym urazy pochwy spowodowane np. kąpielą w basenie ze zjeżdżalnią do wody, molestowaniem seksualnym, a także nowotworami pochwy, macicy, układu moczowego czy przewodu pokarmowego. Ten wariant przedwczesnego pokwitania wymaga zwykle w pierwszej kolejności przeprowadzenia konsultacji ginekologicznej, a także wykonania badania ogólnego moczu, oceny parametrów krzepnięcia krwi i stężenia estradiolu we krwi oraz oceny ultrasonograficznej miednicy mniejszej i jamy brzusznej.

Przedwczesne dojrzewanie płciowe prawdziwe i rzekome

Oprócz wymienionych łagodnych postaci przedwczesnego pokwitania występują dwie formy PP, które wymagają pogłębionej diagnostyki endokrynologicznej i leczenia:

• przedwczesne dojrzewanie płciowe GnRH-zależne (GZPD), tj. gonadoliberynozależne przedwczesne dojrzewanie (synonimy: prawdziwe, centralne, kompletne, pubertas praecox vera)
• przedwczesne dojrzewanie płciowe GnRH-niezależne (GNPD), tj. gonadoliberynoniezależne przedwczesne dojrzewanie (synonimy: rzekome, obwodowe, niekompletne, pubertas praecox spuria).

Obie postaci PP mogą przybrać formę izoseksualną (gdy objawy dojrzewania są zgodne z płcią dziecka) lub heteroseksualną (rozwój cech płciowych jest niezgodny z płcią metrykalną, co doprowadza u dziewcząt do objawów wirylizacji, a u chłopców do objawów feminizacji) ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Prawdziwe przedwczesne dojrzewanie płciowe (GnRH-zależne)

Prawdziwe przedwczesne pokwitanie jest skutkiem aktywacji tzw. generatora pulsów w podwzgórzu i pulsacyjnego uwalniania GnRH, która stymuluje przysadkę do wydzielania LH i FSH. Hormony gonadotropowe pobudzają funkcję hormonalną i rozrodczą gonad. W teście stymulacyjnym z analogiem GnRH wydzielanie LH dominuje nad FSH, a więc zachowuje się tak jak u zdrowych dzieci w okresie fizjologicznego dojrzewania. U dziewcząt obserwuje się powiększenie rozmiarów macicy i cechy estrogenizacji w rozmazach cytohormonalnych nabłonka pochwy. Przedwczesne pokwitanie GnRH-zależne zawsze występuje w formie izoseksualnej. Stwierdza się zarówno przyspieszenie tempa wzrastania, jak i akcelerację wieku kostnego ³ .

Przedwczesne dojrzewanie płciowe GnRH-zależne może występować jako:

• idiopatyczne
• związane ze zmianami organicznymi w obrębie OUN
• wywołane przewlekłą ekspozycją na steroidy płciowe ³ .

GZPD idiopatyczne

Ta postać PP stanowi kilkanaście procent wszystkich przypadków przedwczesnego dojrzewania u dzieci. Przyczyna tego zaburzenia jest nieznana, nie stwierdza się zmian organicznych w obrębie OUN (rezonans magnetyczny [MR] i tomografia komputerowa [TK] bez zmian). GZPD idiopatyczne występuje głównie u dziewcząt i najczęściej obserwuje się powiększenie gruczołów piersiowych (thelarche), rzadziej owłosienie łonowe. Dynamika dojrzewania może być czasem bardzo duża i prowadzić do wczesnego wystąpienia miesiączki (menarche). U chłopców pierwszym stwierdzanym objawem jest powiększenie objętości jąder, następnie powiększa się prącie, moszna i pojawia się owłosienie łonowe (pubarche) ³ .

Postępowanie polega na zastosowaniu farmakoterapii hamującej wydzielanie gonadotropin i domięśniowych wstrzyknięciach analogu GnRH co 28 dni do momentu osiągnięcia fizjologicznego wieku pokwitania. W Polsce w ramach programu terapeutycznego stosuje się leczenie analogami GnRH: tryptoreliną (3,75 mg i.m. co 28 dni) lub leuproreliną (3,75 mg i.m. co 28 dni) ⁷ . Analogi te wykazują działanie hamujące uwalnianie gonadotropin poprzez redukcję liczby receptorów GnRH w przysadce. W efekcie dochodzi do zahamowania syntezy hormonów płciowych w gonadach i regresji postępującego dojrzewania płciowego. Podczas leczenia obserwuje się także zwolnienie tempa wzrastania i dojrzewania kośćca. Terapia jest bezpieczna. Po jej zakończeniu następuje powrót wydzielania gonadotropin i funkcji gonad, a dojrzewanie przebiega prawidłowo ^{1, 2, 3, 4, 5} .

GZPD związane ze zmianami organicznymi w OUN

Ta postać PP może być wynikiem następujących stanów patologicznych:

• zmian nowotworowych w obrębie przysadki i/lub podwzgórza, takich jak: hamartoma, glioma, astrocytoma, craniopharyngioma, i innych rzadziej występujących guzów
• zmian nienowotworowych, takich jak: wady rozwojowe, torbiele pajęczynówki, urazy, stany pozapalne lub po napromieniowaniu OUN, nerwiakowłókniakowatość (neurofibromatosis), stwardnienie guzowate, wrodzone zespoły genetyczne (aktywujące mutacje genu lub receptora kisspeptyny, disomia matczynego chromosomu 14) ⁸ .

W tej postaci przedwczesnego pokwitania diagnozę ułatwiają zmiany w badaniach obrazowych OUN (MR, TK) typowe dla danego schorzenia. U pacjentów mogą występować dodatkowe zaburzenia neurologiczne, tj. bóle głowy, wymioty, zaburzenia widzenia, padaczka. Konieczna jest w tych przypadkach ocena neurologiczna, okulistyczna z badaniem dna oka i pola widzenia oraz neurochirurgiczna. Postępowanie terapeutyczne podobnie jak w przypadku idiopatycznego GZPD polega na terapii analogami GnRH, a także na chirurgicznym usunięciu guza w zależności od możliwości technicznych, ewentualnie na zastosowaniu zależnie od potrzeb radioterapii lub chemioterapii ³ .

Szczególnym rodzajem guza jest hamartoma, który ze względu na budowę histologiczną podobną do struktury podwzgórza może działać jako ektopowy generator pulsacyjnego wydzielania GnRH. Objawy przedwczesnego pokwitania w przypadku hamartoma występują najczęściej już przed 2 rokiem życia. Dlatego ważne jest wykonanie testu z GnRH u dziewczynek już w tak wczesnym wieku w celu różnicowania hamartoma z łagodną formą PP, jaką jest thelarche praecox. Leczenie operacyjne tego guza sprawia duże trudności techniczne ze względu na jego lokalizację w pobliżu skrzyżowania nerwów wzrokowych. Konieczne jest monitorowanie wzrostu hamartoma w badaniach obrazowych okolicy podwzgórzowo-przysadkowej (MR) pod kontrolą neurochirurga ² .

GZPD wywołane przewlekłą ekspozycją na steroidy płciowe

Przewlekła hiperandrogenemia najczęściej jest następstwem zbyt późno rozpoczętego leczenia wrodzonego przerostu nadnerczy lub guzów gonad (np. leydigioma) albo hormonalnie czynnych guzów nadnerczy. U chorych z rzekomym przedwczesnym pokwitaniem może dojść do przedwczesnej aktywacji układu podwzgórzowo-przysadkowego. Obserwuje się to zwykle wtedy, gdy wiek kostny dziecka przekracza 11 lat. Leczenie polega, tak jak w przypadku postaci idiopatycznych GZPD czy przyczyn organicznych, na zastosowaniu analogów GnRH ³ .

Rzekome przedwczesne dojrzewanie płciowe (GnRH-niezależne)

Rzekome przedwczesne pokwitanie w przeciwieństwie do prawdziwego nie jest związane z uaktywnieniem osi podwzgórze–przysadka–gonady. Wydzielanie hormonów płciowych następuje autonomicznie, niezależnie od tego układu. Ta postać pubertas praecox jest znacznie częstsza u chłopców niż u dziewcząt. Może przybierać formę zarówno izoseksualną (zgodną z płcią), jak i heteroseksualną (niezgodną z płcią, prowadzącą do maskulinizacji dziewcząt i feminizacji chłopców) ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Cechą GNPD jest występowanie wyłącznie zmian hormonalnych, bez pojawienia się zdolności rozrodczych. Dziewczęta mogą co prawda miesiączkować, ale są to cykle jednofazowe, bezowulacyjne. U chłopców obserwuje się jedynie potentia coeundi, a nie potentia generandi. Stężenia hormonów płciowych we krwi (estradiolu i testosteronu) osiągają wartości takie jak w okresie pokwitania oraz u dorosłych, natomiast stężenia gonadotropin (LH i FSH) są małe. Jest to związane z ujemnym sprzężeniem zwrotnym dotyczącym gonadotropin. Jedynym wyjątkiem jest guz chorionepithelioma, który sam produkuje gonadotropiny. W tym przypadku test GnRH wypada podobnie jak w prawdziwym pubertas praecox ^{1, 2, 3, 4, 5} .

Istnieje wiele przyczyn GNPD ³ . W zależności od etiopatogenezy u obu płci może dochodzić do pojawienia się wtórnych cech płciowych izoseksualnych albo heteroseksualnych.

Przyczyny GNPD u dziewcząt

1. Postać izoseksualna:
   • nowotwory jajnika (głównie ziarniszczaka) lub nadnerczy produkujące estrogeny – ich rozpoznanie potwierdza się na podstawie badań: USG, TK, MR jajników, nadnerczy
   • torbiele jajników – patomechanizm ich powstawania nie jest wyjaśniony, a obecność w jajniku wiąże się z wydzielaniem estradiolu, który doprowadza u dziewczynek do powiększenia piersi, macicy i endometrium. Atrezja torbieli powoduje zmniejszenie wydzielania estrogenów i w przypadku już rozwiniętego endometrium może skutkować wystąpieniem krwawienia z dróg rodnych. Torbiele należy różnicować z hormonalnie czynnymi guzami jajnika
   • zespół McCune'a-Albrighta – jest on rozpoznawany na podstawie triady objawów, takich jak: dysplazja włóknista kości długich z patologiczną skłonnością do złamań, przebarwienia skórne typu café au lait, hormonalnie czynne torbiele jajników. Krwawienie miesiączkowe może być pierwszym objawem przedwczesnego pokwitania. Autonomiczne wydzielanie estrogenów jest wywołane mutacją aktywującą białka G, uczestniczącego w regulacji czynności wydzielniczej komórek. Następuje stałe pobudzanie komórek jajnika do produkcji steroidów płciowych, co powoduje małe wyrzuty LH i FSH na drodze ujemnego sprzężenia zwrotnego. W przebiegu tego zespołu mogą także występować: hiperprolaktynemia, gigantyzm lub akromegalia, nadczynność tarczycy i przytarczyc, gruczolakowaty przerost nadnerczy ⁶
   • pierwotna niedoczynność tarczycy – hormon tyreotropowy (TSH – thyroid stimulating hormone) może wpływać na receptory FSH i wywoływać efekt pobudzenia gonadotropin
   • ekspozycja na egzogenne estrogeny (postać jatrogenna) – objawy pokwitania ustępują po odstawieniu hormonów.
2. Postać heteroseksualna:
   • wrodzony przerost nadnerczy (najczęściej niedobór 21-hydroksylazy) – nadmiar androgenów może spowodować już w okresie życia płodowego rozwój zewnętrznych narządów płciowych w kierunku męskim. Stopień wirylizacji (oceniany za pomocą skali Pradera) zależy od ilości krążących androgenów. W nieklasycznej postaci niedoboru 21-hydroksylazy rozwój zewnętrznych narządów płciowych u noworodków płci żeńskiej jest prawidłowy. Dopiero w kolejnych latach może dojść u dziewczynki do pojawienia się cech wirylizacji (przerostu łechtaczki, hirsutyzmu, zmian trądzikowych)
   • guzy nadnerczy wydzielające androgeny – ich rozpoznanie ustala się na podstawie badania TK lub MR, a w surowicy krwi obserwuje się podwyższone stężenia androgenów (DHEA-S, testosteronu, androstendionu)
   • wirylizujące guzy jajnika wydzielające androgeny ⁹
   • ekspozycja na egzogenne androgeny ³ .

Przyczyny GNPD u chłopców

1. Postać izoseksualna:
   • guzy wydzielające ludzką gonadotropinę kosmówkową (hCG – human chorionic gonadotropin), takie jak: wątrobiak zarodkowy (hepatoblastoma), nabłoniak kosmówkowy (chorionepithelioma), rozrodczak pozagonadalny (germinoma), potworniak (teratoma). Wydzielana przez te guzy hCG ma strukturę podobną do LH i stymuluje komórki Leydiga w jądrach do sekrecji testosteronu, co skutkuje rozwojem wtórnych cech płciowych
   • wrodzony przerost nadnerczy – nadmiar androgenów objawia się gwałtownym przyspieszeniem tempa wzrastania oraz pojawieniem się owłosienia łonowego i powiększeniem prącia, podczas gdy jądra nie powiększają się i zachowują wymiary przedpokwitaniowe (objętość do 3 ml)
   • guzy nadnercza wydzielające androgeny
   • nowotwory jąder wywodzące się z komórek Leydiga (leydigioma) – u chłopców z PP występują niebolesne powiększenie i wzmożona konsystencja jądra. Objawy kliniczne hormonalnej czynności guza cofają się zwykle po leczeniu operacyjnym
   • testotoksykoza – charakteryzuje się przedwczesnym dojrzewaniem komórek Leydiga i komórek rozrodczych w jądrach. Przyczyną tego zaburzenia jest genetycznie uwarunkowana stała aktywacja receptora LH. Może ono występować rodzinnie lub sporadycznie. Wydzielanie testosteronu i objawy pokwitania pojawiają się wcześnie (około 2 roku życia) i szybko się nasilają ¹⁰
   • zespół McCune'a-Albrighta ⁶
   • pierwotna niedoczynność tarczycy.

Leczenie GNPD jest uzależnione od przyczyny, która doprowadziła do pojawienia się objawów przedwczesnego pokwitania wywołanych nadmiarem hormonów płciowych.

U dziewcząt i chłopców z wrodzonym przerostem nadnerczy stosuje się substytucyjne dawki glikokortykosteroidów. Dziewczętom z nawracającymi torbielami jajników, które wydzielają estrogeny, podaje się pochodne progesteronu. Chłopcom z testotoksykozą, prowadzącą do nadmiernej syntezy testosteronu przez jądra, zaleca się zastosowanie ketokonazolu, który blokuje 17,20-liazę w gonadach. Hormonalnie czynne guzy gonad i nadnerczy należy leczyć operacyjnie. Można także wdrożyć terapię lekami blokującymi specyficzne receptory obwodowe dla hormonów płciowych (np. octanem cyproteronu, tamoksyfenem). Pierwotną niedoczynność tarczycy leczy się substytucyjnymi dawkami L-tyroksyny ^{1, 2, 3, 4, 5, 11} .

Podsumowanie

Diagnostykę przedwczesnego dojrzewania płciowego należy rozpocząć od wykonania dokładnego badania przedmiotowego z oceną rozwoju wtórnych cech płciowych (według skali Tannera) oraz tempa wzrastania. Trzeba ustalić, czy objawy kliniczne przedwczesnego pokwitania mają charakter izolowany, tzn. czy ograniczają się wyłącznie do jednej cechy PP (np. rozwoju piersi lub owłosienia łonowego), czy też tych symptomów jest więcej. Znając typowy wiek wystąpienia i symptomy izolowanych łagodnych wariantów PP (thelarche praecox: 1-3 rok życia, adrenarche praecox: 6-8 rok życia), wystarczy dziecko obserwować po konsultacji z endokrynologiem. Jeśli jednak objawy pubertas praecox postępują lub wskazują na prawdziwe bądź rzekome PP, konieczne jest wykonanie szeregu badań (hormonalnych, obrazowych) w ramach specjalistycznej diagnostyki endokrynologicznej. Nierozpoznanie w odpowiednim czasie i nieleczenie niektórych schorzeń prowadzących do PP może bowiem przyczyniać się do wielu niekorzystnych konsekwencji zdrowotnych dla dziecka.