Co znajdziesz w artykule?
  • Rola regularnej aktywności fizycznej w prawidłowym rozwoju dzieci i młodzieży
  • Aktywność fizyczna istotnym elementem profilaktyki wielu chorób
  • Wpływ uprawiania różnych dyscyplin sportowych na kształtowanie się postawy ciała
Spis treści

Aktywność fizyczna jest kluczowym elementem kształtowania prawidłowych nawyków zdrowotnych. Dotyczy to dzieci zarówno małych, jak i w wieku przedszkolnym oraz szkolnym. Odpowiednia ilość ruchu warunkuje prawidłowość procesów rozwojowych i zmniejsza ryzyko wystąpienia wielu chorób cywilizacyjnych w wieku dorosłym. Obecnie obserwuje się spadek zainteresowania aktywnością fizyczną. Stanowi to realne, poważne zagrożenie dla zdrowia oraz życia dzieci i młodzieży zarówno w okresie dzieciństwa, jak

i w późniejszych latach.

Wpływ aktywności fizycznej na organizm

Aktywnością fizyczną nazywamy zaplanowaną i powtarzalną pracę mięśni szkieletowych powodującą ponadspoczynkowy wydatek energii 1 . Można wyróżnić 3 rodzaje aktywności fizycznej: obligatoryjną, spontaniczną oraz dobrowolną. Aktywność obligatoryjna jest niezbędna do życia, a spontaniczna dotyczy funkcjonowania w życiu codziennym. Podejmowanie dobrowolnej aktywności fizycznej ma największy wpływ na zdrowie i jest istotne w trakcie całego życia 2 .

Regularna aktywność fizyczna pozytywnie wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Przeciwdziała wielu chorobom cywilizacyjnym, w tym m.in. cukrzycy typu 2. Jest modyfikowalnym czynnikiem ryzyka wpisującym się w styl życia oraz może zmniejszyć ryzyko wystąpienia większości najczęściej rozpoznawanych nowotworów, w tym raka piersi i raka jelita grubego 3, 4 . Aktywność fizyczna jest także ważnym determinantem w profilaktyce chorób układu krążenia w dorosłym życiu. Korzystne oddziaływanie wysiłku na układ krążenia wynika ze zwiększenia objętości wyrzutowej i pojemności minutowej serca, a także z usprawnienia przepływu krwi przez naczynia krwionośne (m.in. mózgowe i wieńcowe) oraz z obniżenia ciśnienia tętniczego. Dodatkowo ruch jest kluczowym wyznacznikiem wydatku energetycznego, a zatem ma fundamentalne znaczenie w utrzymaniu odpowiedniego bilansu energetycznego i pomaga kontrolować masę ciała 5, 6 . Dzięki temu pomaga w walce z otyłością, która przyczynia się do rozwoju chorób cywilizacyjnych, a także chorób układu krążenia 2 . Aktywność fizyczna wpływa również korzystnie na stan morfologiczny, wspomaga prawidłowy rozwój i funkcjonowanie różnych układów ciała oraz ma pozytywny wpływ na zdrowie psychiczne. Przyglądając się dokładniej związkowi między chorobami psychicznymi a aktywnością fizyczną, można zaobserwować, że ruch łagodzi objawy depresji, lęku i dystresu. Badania potwierdziły, że aktywność fizyczna powinna być głównym czynnikiem profilaktycznym i ważnym elementem procesu leczenia depresji, lęku i stresu psychicznego 7, 8 . Problemy związane ze sferą psychiczną obecnie coraz częściej dotykają dzieci i młodzież, szczególnie po pandemii COVID-19 9 .

Aktywność fizyczna u dzieci

Wpływ aktywności fizycznej na organizm dziecka

Małe dzieci mają naturalną potrzebę ruchu. Jest ona wyrażana przez nie spontanicznie m.in. bieganiem, chodzeniem, skakaniem, wspinaniem się czy rzucaniem. Zazwyczaj małych dzieci nie trzeba zachęcać do ruchu, ponieważ podejmują aktywność fizyczną dobrowolnie i z dużym entuzjazmem 10 . Dopiero w okresie szkolnym spada zainteresowanie aktywnością fizyczną, dlatego tak ważne jest kształtowanie u dzieci potrzeby ruchu i nawyku zdrowotnego uwzględniającego codzienne uprawianie sportu. Istotne jest zaangażowanie w proces edukacji rodziców i opiekunów dzieci, ponieważ to oni planują codzienny rozkład zajęć dziecka i mogą uczynić z aktywności fizycznej codzienną rutynę dziecka 11 .

Dowody naukowe z badań przeprowadzonych wśród dzieci i młodzieży potwierdzają tezę, że aktywność fizyczna wiąże się z licznymi korzyściami w zakresie zdrowia fizycznego i psychicznego. Analiza dotyczy wszystkich parametrów i wskaźników zdrowotnych. Korzyści obejmują: zwiększoną sprawność fizyczną, lepszą wydolność mięśni i wydolność krążeniowo-oddechową, utrzymanie odpowiedniej masy ciała, lepsze funkcje poznawcze i mniejsze ryzyko wystąpienia chorób metabolicznych. Ruch zwiększa zawartość minerałów w kościach i ich gęstość 5, 6 .

Aktywność fizyczna również u dzieci jest kluczowym elementem zarówno profilaktyki, jak i leczenia zaburzeń psychicznych. Okres dorastania i dojrzewania może przebiegać intensywnie, co czasami objawia się trudnościami w sferze emocjonalnej dziecka. W tym przypadku ruch z pewnością pomoże przywrócić zaburzoną równowagę emocjonalną, a także może pomóc w wyrównaniu procesów pobudzenia i hamowania w układzie nerwowym 12, 13 .

Korzyści wynikające z podejmowania aktywności fizycznej dotyczą dzieci w każdym wieku i na każdym etapie rozwoju. Istotny jest również fakt, że nawyki kształtowane w dzieciństwie przynoszą wymierne efekty w późniejszych latach. Dlatego rozpoczęcie uprawiania sportu w dzieciństwie oraz utrzymanie odpowiedniej ilości i intensywności ruchu w dorosłym życiu korzystnie wpływa na stan zdrowia. Można zaobserwować niższy wskaźnik umieralności i zachorowalności na liczne choroby cywilizacyjne, w tym na choroby układu krążenia czy cukrzycę 5, 6 .

Ograniczenie aktywności fizycznej wiąże się z wieloma negatywnymi konsekwencjami zdrowotnymi, takimi jak: obniżenie samopoczucia, samoakceptacji, brak energii, nieprawidłowe napięcie mięśniowe i siła oraz nadmierna masa ciała. Spadek aktywności zawsze niesie za sobą odczuwalny przez dziecko dyskomfort w sferze fizycznej i psychicznej 14 .

Wpływ aktywności fizycznej na postawę ciała

Narząd ruchu człowieka jest zintegrowanym połączeniem układów mięśniowego, nerwowego i kostno-stawowego. Współpraca między poszczególnymi układami umożliwia funkcję lokomocyjną i przemieszczanie się części ciała względem siebie. Jednym z pojęć charakteryzujących narząd ruchu jest „postawa ciała”. Na przestrzeni ostatnich lat utworzono wiele definicji tego terminu. Postawę ciała rozumiemy jako indywidualne ułożenie kończyn i tułowia względem siebie w swobodnej pozycji stojącej w stosunku do osi długiej 15 .

Jednym z kluczowych działań zapobiegających powstawaniu i pogłębianiu się wad postawy u dzieci jest aktywność fizyczna. Jej celem jest poprawa siły mięśniowej i wytrzymałości. Dodatkowo w okresie wzrostu ruch pozytywnie wpływa na kształtowanie powierzchni stawowych oraz na budowę i gęstość kości. Odpowiednie obciążenia i siła grawitacyjna są głównymi czynnikami, przy których udziale następuje pobudzenie tkanki kostnej. Dodatkowo prawidłowe ułożenie przestrzenne i kontrola ciała są zależne od znormalizowanej pracy układu nerwowego, na którą również znaczący wpływ ma wykonywanie zalecanej ilości aktywności fizycznej 16 .

Aktywność fizyczna pomaga utrzymać prawidłową masę ciała. Niedobór ruchu i złe odżywianie, a co za tym idzie – wzrost wskaźnika masy ciała (BMI – body mass index) również negatywnie wpływają na postawę ciała dzieci. Udowodniono też, że podwyższony BMI koreluje z obniżeniem aktywności fizycznej u dzieci 17 . Dynamiczny rozwój technologii i ograniczenie aktywności fizycznej negatywnie wpływają na postawę ciała. Otyłość i nadwaga mogą być jednymi z czynników kształtowania się nieprawidłowych nawyków ruchowych i wad postawy 18 .

Analizując postawę ciała dziecka, należy też skupić się na budowie stopy. Podstawowe funkcje stopy to: podporowa, lokomocyjna i amortyzacyjna naszego ciała 19, 20 . Budowa stopy nie tylko wpływa na równowagę i jakość chodu, lecz także jest jednym z determinantów tworzenia stabilnej i poprawnej postawy ciała 21 . Prawidłowa budowa stopy jest uzależniona m.in. od ilości aktywności ruchowej we wczesnym dzieciństwie. Ruch w wieku 4-5 lat obejmuje głównie chodzenie, bieganie czy skakanie, jednocześnie dzieci poddają swoje stopy różnorodnym napięciom i obciążeniom, co przyczynia się do prawidłowego ich rozwoju 22 .

Wzrost masy ciała zwiększa obciążenia stawów i stóp, co powoduje obniżenie łuków w stopie oraz zwiększa ryzyko powstawania zaburzeń w obrębie napięcia mięśniowego i postawy. Uprawianie sportu w trakcie zajęć szkolnych i pozaszkolnych pozwala utrzymać BMI dziecka na prawidłowym poziomie i zmniejsza ryzyko powstawania wyżej wymienionych zaburzeń.

Korzystne następstwa podejmowania aktywności fizycznej potwierdziły m.in. badania Muchy i wsp. 23 Autorzy publikacji ocenili wpływ zwiększonej aktywności fizycznej na ruchomość kręgosłupa i postawę ciała. Udowodnili, że uprawianie sportu minimum 2 razy w tygodniu bądź uczęszczanie do klasy sportowej pozytywnie wpływa na postawę ciała u młodzieży 23 . Zmniejszenie aktywności fizycznej może natomiast zwiększać ryzyko występowania różnorodnych wad postawy, takich jak: skrzywienie kręgosłupa, wady kończyn czy deformacje stóp 24 .

Skok rozwojowy a aktywność fizyczna

Wady postawy pojawiają się najczęściej między 5 a 12 rokiem życia, a zatem we wczesnym wieku szkolnym. Są zazwyczaj następstwem skoku wzrostowego, czyli zwiększenia wysokości ciała nawet o 5 cm w ciągu roku przy jednoczesnym zwiększeniu masy ciała maksymalnie o 3 kg w tym samym okresie. Na późniejszym etapie kształtowania się na nowo postawy ciała następuje przyrost tkanki mięśniowej i tłuszczowej oraz dostosowanie równowagi kostno-mięśniowej do nowych, docelowych proporcji ciała. W związku z tym u dzieci w wieku wczesnoszkolnym występują: osłabiona siła mięśniowa, słaba stabilizacja i labilność, czyli plastyczność fizjologicznych krzywizn kręgosłupa. Do 7 roku życia krzywizny kręgosłupa, mimo ich wcześniejszego utworzenia, nie przyjmują jeszcze ostatecznego kształtu. W tym okresie można zauważyć u każdego zdrowego dziecka nieznaczną dominację kifozy w odcinku piersiowym kręgosłupa. Około 7 roku życia zaczyna się stabilizować poprawna i docelowa wielkość lordozy w odcinku szyjnym kręgosłupa, a między 8 a 11 rokiem życia wraz ze zwiększeniem siły mięśni grzbietu następuje pogłębienie lordozy w odcinku lędźwiowym 25 .

Labilność krzywizn kręgosłupa wiąże się z tym, że wskutek nieprawidłowego napięcia mięśniowego lub czynników zewnętrznych, takich jak zmiana trybu życia związana z rozpoczęciem nauki szkolnej, krzywizny mogą się nieprawidłowo ukształtować. Plastyczność zmian w tym okresie może okazać się również korzystna. Przy odpowiednio szybkim zastosowaniu profilaktyki i wdrożeniu ćwiczeń korekcyjnych wady postawy można wyrównać. Nieskorygowane wady postawy w wyżej wymienionym czasie mogą prowadzić do postępowania negatywnych zmian w postawie w okresie dojrzewania 26, 27 .

Zmniejszenie aktywności fizycznej w trakcie skoku rozwojowego może znacznie nasilić problemy z postawą ciała i pogłębić asymetrie. Z kolei odpowiednio zaplanowana aktywność może przyspieszyć korekcję postawy oraz będzie korzystnym elementem prawidłowej profilaktyki w zakresie narządu ruchu 26 .

Zalecana ilość i rodzaj aktywności fizycznej

Według World Health Organization (WHO) zalecana dla dzieci od 5 roku życia i młodzieży codzienna dawka ruchu wynosi minimum 60 min ćwiczeń o umiarkowanej lub dużej intensywności. Dłużej trwająca aktywność fizyczna zapewnia szereg dodatkowych korzyści zdrowotnych i wyrabia prawidłowe nawyki ruchowe 5, 6, 28 .

Bardziej nowoczesne podejście zakłada analizę czasu trwania aktywności fizycznej w przedziale 24-godzinnym z uwzględnieniem podziału na wiek dziecka. U niemowląt aktywność to przede wszystkim zabawy i interakcje z rodzicem bądź opiekunem, które powinny odbywać się przynajmniej kilka razy dziennie. Dzieci leżące powinny spędzać aktywnie minimum 30 min dziennie w pozycji na brzuchu. Niemowlęta nie powinny pozostawać w unieruchomieniu nieprzerwanie dłużej niż przez godzinę. Między 1 a 2 rokiem życia dzieci powinny być w ruchu przez co najmniej 180 min w ciągu dnia. Zaleca się, aby ich aktywność była różnorodna, o zmiennej intensywności. Większa ilość ruchu jest bardziej korzystna dla zdrowia dziecka. Podobne rekomendacje dotyczą dzieci między 3 a 4 rokiem życia, z tą różnicą, że minimum 60 min powinna trwać zaplanowana aktywność w formie zabawy. Dzieciom i młodzieży w wieku 5-17 lat zaleca się co najmniej 60 min dziennie umiarkowanej aktywności fizycznej oraz 2-3 razy w tygodniu intensywniejszy ruch 29 .

Aktywność fizyczna powinna składać się z ćwiczeń tlenowych, czyli aerobowych, a przynajmniej 3 razy w tygodniu trening powinien być ukierunkowany na poprawę takich zdolności motorycznych, jak: siła, szybkość czy gibkość. Szybkość, siła i wytrzymałość to cechy motoryczne najistotniejsze w procesie treningu we wszystkich dyscyplinach sportowych. Energiczne i intensywne działania mają pozytywny wpływ na rozwijające się mięśnie i kości dziecka 5, 6, 30 .

Aktywność fizyczna dzieci obejmuje: gry i zabawy oraz sport i ruch w formie rekreacyjnej, ruch w celach transportowych, wychowanie fizyczne oraz zaplanowane ćwiczenia ruchowe, w tym także trening sportowy 5, 6 . Najchętniej wybierane formy aktywności fizycznej to: jazda na rowerze, gra w piłkę nożną, jazda na deskorolce bądź hulajnodze i pływanie, choć korzystanie z roweru, hulajnogi bądź deskorolki często są aktywnościami uprawianymi wyłącznie sezonowo i nieregularnie 31, 32 . Najlepszą formą zorganizowanej aktywności fizycznej są zajęcia wychowania fizycznego w szkole. Zgodnie z rozporządzeniem ministra edukacji i sportu każdy uczeń jest zobligowany do uczęszczania 4 razy w tygodniu na 45-minutowe zajęcia wychowania fizycznego. W przypadku klas o profilu sportowym szkoła ma obowiązek zorganizować łącznie co najmniej 10 godz. lekcji wychowania fizycznego i treningu wybranej dyscypliny sportowej. W zajęciach powinni brać udział wszyscy uczniowie, bez względu na rozwinięte zdolności motoryczne i posiadane uzdolnienie ruchowe. Zadaniem nauczyciela wychowania fizycznego jest ustalenie takiej formy ćwiczeń, w której mogą uczestniczyć wszyscy uczniowie. W zależności od wieku dzieci cele tych zajęć i forma ich realizacji mogą się nieco różnić. Zarówno lekcje wychowania fizycznego, jak i inne rodzaje zorganizowanej aktywności fizycznej w trakcie zajęć szkolnych powinny pozytywnie wpłynąć na kształtowanie oraz odkrywanie przez dzieci i młodzież nowych zainteresowań, również tych związanych z aktywnym spędzaniem wolnego czasu 33, 34 .

Problem braku wystarczającej ilości aktywności fizycznej w społeczeństwie

Statystyki

Z badań wynika, że problem braku aktywności fizycznej dotyczy znacznego odsetka populacji w Polsce i Europie. Potwierdza to opublikowany w 2018 roku raport Eurostatu. Wykazano, że prawie połowa Europejczyków nie podejmuje regularnej aktywności fizycznej i jest to w ciągu ostatnich kilku lat tendencja wciąż rosnąca. W 2009 roku niski poziom aktywności fizycznej deklarowało 39% respondentów, w 2013 roku 42%, a w 2017 roku odsetek ten wzrósł do 46%. W Polsce regularną aktywność fizyczną podejmuje wyłącznie 9% obywateli 29 .

Problem niepokojących statystyk dotyczących niskiego poziomu aktywności fizycznej nie dotyczy tylko dorosłych. Zgodnie z rekomendacją WHO dzieci w wieku 5-17 lat powinny przeznaczać na aktywność fizyczną przynajmniej 60 min każdego dnia 5, 6 . Według badań w Polsce tylko 24,2% dzieci osiąga zalecany przez WHO dzienny poziom aktywności fizycznej. Badania te wskazały również, że poziom aktywności fizycznej jest niższy u dziewcząt niż chłopców, a zainteresowanie nią zmniejsza się wraz z wiekiem. W grupie 11-latków 27% dziewcząt i 34% chłopców deklaruje regularną aktywność fizyczną i spełnia jednocześnie wymogi co do jej ilości, a w grupie 15-latków do powyższych zaleceń stosuje się wyłącznie 11% dziewcząt i 25% chłopców. Spadek zainteresowania aktywnością fizyczną wśród dzieci wraz z wiekiem jest przypisywany m.in. okresowi dojrzewania 35 . Potwierdzają to także dane Głównego Urzędu Statystycznego wskazujące, że regularną aktywność fizyczną podejmuje 50% dzieci w wieku 5-9 lat, 60% dzieci w wieku 10-14 lat, a w późniejszym wieku odsetek ten drastycznie spada 29, 36 . Badania naukowe dowodzą także korelacji spadku aktywności fizycznej z otyłością u dzieci i młodzieży 17 . Dane Głównego Urzędu Statystycznego również nie budzą optymizmu. Mimo zwiększenia wydatków na sport i rekreację ruchową o ponad 55% aktywność fizyczną w formie rekreacyjnej deklarowało tylko 38,8% Polaków 36 .

W najnowszych badaniach przeprowadzonych w 2022 roku w 24 polskich szkołach podstawowych w różnych województwach wykazano jeszcze większy problem związany z ruchem i sprawnością wśród dzieci i młodzieży. Aż u 94% uczniów stwierdzono niewystarczające umiejętności ruchowe, co w niedalekiej przyszłości może doprowadzić do utrwalenia niezdrowego i nieaktywnego życia. Szczególnie niekorzystnie prezentują się dane dotyczące skakania przez skakankę – aż 56,5% uczniów nie opanowało tej umiejętności. Wyniki powyższego badania wskazują na poważne deficyty ruchowe młodzieży w wieku szkolnym. Jedynie odpowiedni poziom kompetencji ruchowej gwarantuje efektywne, czynne i zdrowe podejmowanie aktywności fizycznej. Wyniki ujawniają również niepokojące tendencje w sposobie realizacji założeń podstawy programowej w polskich szkołach podstawowych 37 .

Ograniczenie aktywności fizycznej a pandemia COVID-19

W ciągu ostatnich kilku lat spadek poziomu aktywności fizycznej z pewnością był związany z pandemią COVID-19. Rozprzestrzenianie się zakażenia koronawirusem niezaprzeczalnie wpłynęło na codzienność ludzi na całym świecie. Autorzy licznych badań omawiali związek między zmniejszeniem zainteresowania ruchem i sportem a pandemią i lockdownem. Problem dotyczył szczególnie dzieci i młodzieży – młodzi ludzie doświadczyli wymiernie ograniczenia aktywności fizycznej 38 . Pandemia COVID-19 okazała się wyzwaniem i wiązała się z potrzebą modyfikacji aktywności fizycznej dla naszego zdrowia i zdrowych zachowań. W trakcie pandemii w niektórych rejonach świata aktywność fizyczna społeczeństwa spadła aż o 50%. Przyczyną tego w pewnym stopniu była ograniczona dostępność miejsc, w których można było rekreacyjnie uprawiać sport na świeżym powietrzu (np. parków, szlaków, obiektów sportowych) 39 .

Przyczyny niedostatecznej ilości aktywności fizycznej u dzieci

Obecny styl życia dzieci i młodzieży ma wpływ na ograniczenie aktywności fizycznej. Zajęcia szkolne i pozaszkolne trwają wiele godzin, często uczniowie biorą w nich udział w nieskorygowanej pozycji siedzącej w szkolnych ławkach. Po lekcjach spędzają wolny czas w sposób bierny, co przyspiesza rozwój wad postawy, szczególnie w okresie skoku wzrostowego 25, 40 . Badania potwierdziły, że dzieci w wolnym czasie preferują przesiadywać przed telewizorem lub komputerem zamiast wykonywać ćwiczenia ruchowe w domu czy na świeżym powietrzu. Niepokojąca jest także ilość czasu, jaką poświęcają każdego dnia na korzystanie z różnych urządzeń elektronicznych. Według badań jest to średnio około 3 godz. dziennie. Młodzież najchętniej gra na komputerze, sięga po gry komputerowe, ogląda telewizję bądź przegląda serwisy internetowe, takie jak YouTube, i media społecznościowe 41 . Dodatkowo u dzieci rozpoczynających edukację szkolną dochodzi do zmiany trybu życia na sedentarny, gdyż spędzają aż 97% czasu w pozycji siedzącej 42 . W trakcie zajęć szkolnych dziecko zmuszone jest przez wiele godzin pozostawać w pozycji siedzącej. Czasami nawet wysoka aktywność fizyczna nie jest w stanie zrównoważyć negatywnego wpływu zajęć sedentarnych 35 .

Aktywność fizyczna a wychowanie zdrowotne

Analiza poziomu aktywności fizycznej u dzieci i młodzieży jest ściśle związana z tematem postrzegania zdrowia jako wartości oraz z promocją zdrowia. Duża część społeczeństwa w Polsce prezentuje podejście nazywane relatywizmem zdrowia, polegające na postrzeganiu zdrowia jako wyjątkowo cennej i ważnej wartości przy jednoczesnym braku starań o jego utrzymanie i braku podejmowania jakichkolwiek działań prozdrowotnych. Wychowanie i edukacja zdrowotna dzieci i młodzieży są zapoczątkowywane przez dorosłych członków rodziny, dlatego u dzieci i młodzieży powinniśmy spodziewać się podobnego podejścia. Mimo braku aktywnych działań można zaobserwować silną zależność między dobrym samopoczuciem i korzystnym postrzeganiem zdrowia a podejmowaną aktywnością fizyczną. Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, niezwykle istotne jest uwzględnienie w strategiach promocji zdrowia popularyzowania aktywności fizycznej wśród najmłodszych odbiorców 43 .

Należy pamiętać, że wychowanie fizyczne jest procesem, którego celem jest przygotowanie młodzieży do wzięcia odpowiedzialności za swoje zdrowie. Jest elementem budowania sprawności oraz kształtowania swojego ciała i osobowości 44 .

Rola treningu w kształtowaniu postawy ciała u dzieci

Mimo wielu korzyści wynikających z wpływu aktywności fizycznej na organizm przegląd aktualnego piśmiennictwa nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy wyczynowe uprawianie różnych dyscyplin sportowych może przyczynić się do poprawy postawy ciała, czy też zwiększy asymetrie i zaburzenia postawy u osób trenujących. Każda dyscyplina sportowa charakteryzuje się inną specyfiką. Różnice dotyczą nie tylko planu treningowego, lecz także wpływu treningu na ciało zawodnika. Odpowiedź na pytanie, jak trening i różne obciążenia treningowe wpływają na postawę ciała młodych ludzi, jest niezwykle istotna, ponieważ w trakcie zajęć sportowych wszelkie zmiany w obrębie postawy ciała utrwalają się i mają bezpośredni wpływ na kolejne etapy ontogenezy 45 . Powiększające się krzywizny kręgosłupa mogą w przyszłości przyczynić się do wystąpienia zespołów bólowych kręgosłupa oraz być czynnikami ryzyka przeciążeń i urazów narządu ruchu 46 .

Mimo licznych doniesień w literaturze na temat pozytywnego wpływu regularnej aktywności fizycznej 23 warto pamiętać o dyscyplinach sportowych, które zwiększają ryzyko pojawiania się asymetrii postawy i bólu dolnego odcinka kręgosłupa. Wymienia się wśród nich m.in.: sporty zespołowe, np. piłkę siatkową, lekkoatletykę, sporty walki czy gimnastykę 47, 48 . W przypadku gier zespołowych i sportów walki asymetrie oraz pogłębiające się wady postawy mogą być następstwami nieprawidłowego planu treningowego oraz niewłaściwie wykonywanych ćwiczeń. Wiele badań naukowych skupia się na niekorzystnym wpływie uprawiania wyczynowo różnych dyscyplin sportowych na postawę ciała młodych zawodników 26, 49, 50, 51, 52, 53, 54 . Badaniem wpływu asymetrycznych dyscyplin sportowych na postawę ciała zajmowali się Jankowicz-Szymańska i wsp. 26 , którzy w swojej pracy sprawdzili wpływ uprawiania piłki ręcznej u 11-letnich chłopców na postawę ciała. Stwierdzono u nich częstszą asymetrię w okolicy barkowej, w talii i w miednicy niż u nietrenujących rówieśników. Barczyk-Pawelec i wsp. 55 również wykazali, że uprawianie tej dyscypliny sportowej wiąże się z pogłębieniem kifozy w odcinku piersiowym kręgosłupa.

Dostępnych jest wiele badań naukowych potwierdzających nieprawidłową postawę ciała u dzieci trenujących piłkę siatkową. Vařeková i wsp. 49 zaobserwowali występowanie po stronie dominującej zawodników asymetrii w ustawieniu barków, łopatek i tylnych górnych kolców biodrowych. Grabara i Hadzik 50, 51 zwrócili w swoich pracach uwagę na tendencję do pogłębionej kifozy w odcinku piersiowym i zmniejszonej lordozy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa u dzieci trenujących piłkę siatkową. Wyniki badania potwierdziły także w tej grupie asymetryczne ustawienie trójkątów talii wobec siebie. Asymetrie posturalne zaobserwowano zarówno u trenujących, jak i nietrenujących dziewcząt w wieku 13-16 lat. W powyższych badaniach zwrócono również uwagę na konieczność dokładniejszej oceny postawy u młodych sportowców. W kolejnym badaniu Grabara 52 oceniła i porównała postawę ciała osób trenujących piłkę siatkową z postawą osób nietrenujących w okresie 2 lat. Wykazała, że trening piłki siatkowej wpływa na ustawienie obręczy barkowej (asymetryczne uniesienie jednego barku w stosunku do drugiego) i łopatki (większe oddalenie jednej łopatki od drugiej względem linii kręgosłupa) oraz miednicy (rotacja w jedną stronę). Z kolei u nietrenujących chłopców stwierdzono zaburzenia w płaszczyźnie strzałkowej w postaci znacznego zwiększenia głębokości kifozy w odcinku piersiowym i zniesienia lordozy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Kuczyński i wsp. 53 przedstawili odmienną teorię, według której uprawianie piłki siatkowej wpływa na lepszą stabilność postawy ciała i inny tryb automatycznej kontroli postawy u dzieci trenujących w porównaniu z grupą kontrolną.

W swojej kolejnej publikacji Grabara 54 przeanalizowała wpływ trenowania piłki nożnej na postawę ciała młodych zawodników. Dzieci uprawiające tę dyscyplinę sportową charakteryzowały się symetrycznym ustawieniem miednicy w płaszczyźnie czołowej oraz w niektórych grupach wiekowych większą częstością występowania symetrii w parametrze określającym trójkąt talii. Zaobserwowano jednocześnie częstsze występowanie odstających łopatek i asymetrii miednicy w płaszczyźnie poprzecznej oraz zmniejszenie wielkości lordozy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa u trenujących dzieci. W publikacji podkreślono problem niejednoznaczności wyników dotychczas przeprowadzonych badań. Oznacza to trudność z dokładnym określeniem wpływu trenowania piłki nożnej na różne parametry określające postawę ciała młodych sportowców.

W innej publikacji przeanalizowano wpływ trenowania różnych stylów pływackich na postawę ciała. Aksamit i wsp. 56 zbadali grupę młodych osób w wieku 20-22 lat trenujących pływanie i stwierdzili nieznaczne odchylenia w płaszczyźnie czołowej oraz pogłębienie kifozy w odcinku piersiowym kręgosłupa. Autorzy nie zalecili treningu pływackiego jako zamiennika ćwiczeń korekcyjnych postawy ciała. Tendencję do pogłębionej kifozy w odcinku piersiowym kręgosłupa u młodych pływaków w wieku 10-13 lat zaobserwowali także w swojej pracy Mucha i wsp. 23 Wpływ różnych stylów pływackich na wielkość krzywizn kręgosłupa w odcinku piersiowym i lędźwiowym udowodnili również w swoim badaniu Łubkowska i wsp. 57 Głównie zwrócili uwagę na pogłębienie kifozy w odcinku piersiowym i zniesienie lordozy w odcinku lędźwiowym. Autorzy zalecają pływanie różnymi stylami w zależności od zdiagnozowanej postawy ciała i wykazują pozytywny wpływ treningu pływackiego na kształtowanie się krzywizn kręgosłupa oraz postawy ciała dzieci.

Nieprawidłowy wpływ sportów asymetrycznych na postawę ciała został omówiony w innych pracach. Oyama i wsp. 58 próbowali ocenić postawę ciała w grupie zawodników trenujących asymetryczne dyscypliny sportu, jakimi są tenis i tenis stołowy. Zbadali dzieci uprawiające tenis i stwierdzili większy odsetek występowania asymetrii łopatki w płaszczyźnie poprzecznej i czołowej po stronie dominującej u osób w wieku 19-24 lat. W innej publikacji Barczyk-Pawelec i wsp. 55 dokonali oceny postawy ciała w grupie trenującej tenis stołowy w wieku 11-26 lat. Na podstawie analizy wyników za pomocą metody Wolańskiego zmodyfikowanej przez Zeyland-Malawkę wykazano, że u zawodników tenisa stołowego charakterystyczny jest kifotyczny typ postawy ciała. Zaobserwowano także duży odsetek asymetrii postawy ciała w płaszczyźnie czołowej i poprzecznej.

Na przestrzeni ostatnich lat przeanalizowano również wpływ trenowania sztuk walki na postawę ciała. Wałaszek i wsp. 59 ocenili zmiany postawy ciała w grupie 6-latków trenujących judo. Za pomocą metody MORA wykazali pozytywny wpływ treningu na parametry osiowe postawy ciała. Byun i wsp. 60 także potwierdzili korzyści wynikające z uprawiania sztuk walki w zakresie korekcji postawy ciała. W pracy przebadali 17 osób (średnia wieku 13,1 roku) trenujących taekwondo. Ograniczeniem obu powyższych badań jest brak porównania postawy ciała u tych samych osób po upływie określonego czasu. To pozwoliłoby jednoznacznie określić, czy faktycznie plan treningowy stosowany w sztukach walki pozytywnie wpływa na postawę ciała zbadanych dzieci. W innym przypadku trzeba wziąć pod uwagę oddziaływanie dodatkowych czynników na kształtowanie się postawy ciała dzieci.

Na podstawie przeglądu aktualnego piśmiennictwa wykazano również braki w wiedzy rodziców i uczniów na temat wpływu uprawiania różnych dyscyplin sportowych na postawę ciała. Tematyką tą zajmowała się w swojej pracy Beata Żuk 61 , która zbadała postrzeganie prawidłowej postawy przez uczniów 6 klasy szkoły podstawowej i ich rodziców. Wykazała niezadowalający poziom wiedzy u dzieci oraz ich opiekunów w kwestii korekcji i kompensacji postawy ciała dzieci. Nawiązując do wyników badań Żuk, można stwierdzić, że dzieci trenujące sport również nie posiadają dostatecznej wiedzy na temat swojej postawy ciała, co może skutkować powstawaniem dysbalansu mięśniowego u młodych sportowców. Dzięki większej świadomości wpływu dyscyplin sportu na układ ruchu już w młodszym wieku będzie można wprowadzić profilaktyczne ćwiczenia terapeutyczne, które w przyszłości zmniejszą ryzyko wczesnych kontuzji i być może poprawią wyniki sportowe u dzieci. Jest to niezwykle istotne, ponieważ w okresie wczesnoszkolnym obserwuje się szybki postęp wad postawy u dzieci.

Podsumowanie

Podsumowując korzyści wynikające z uprawiania aktywności fizycznej, można śmiało stwierdzić, że jest ona kluczowym elementem profilaktyki oraz gwarantuje szczęśliwe i zdrowe życie na jego każdym etapie. Wychowanie fizyczne poprawia nie tylko obecne, lecz także przyszłe życie 62 . Dlatego tak istotne są odpowiednia edukacja i wyrobienie nawyku aktywności fizycznej w wolnym czasie w wieku przedszkolnym i szkolnym. Rozwój i utrwalenie tego nawyku w późniejszym okresie przygotowuje do zdrowego dorosłego życia, a także zmniejsza ryzyko wielu chorób cywilizacyjnych 63, 64 . Ruch jest naturalną potrzebą małych dzieci, nie trzeba ich zachęcać do podejmowania aktywności. Zadaniem rodziców i opiekunów jest jednak, aby aktywność fizyczna stała się nawykiem i częścią codziennej rutyny dziecka. Po przeanalizowaniu aktualnego piśmiennictwa wykazano jednak spadek zainteresowania sportem dzieci oraz młodzieży w wieku szkolnym. Prawdopodobnie jest to spowodowane rozpowszechnieniem urządzeń elektronicznych i niedawno przebytą na całym świecie pandemią COVID-19.

Niezwykle ważnym zadaniem lekarzy jest uświadamianie rodzicom i opiekunom oraz dzieciom i młodzieży konsekwencji braku odpowiedniej ilości aktywności fizycznej. Niesie to za sobą bowiem wiele negatywnych skutków, nie tylko w odległym czasie. U dzieci w wieku szkolnym występuje skok rozwojowy, co wpływa na dużą plastyczność układu ruchu. Nieprawidłowe poprowadzenie dziecka ruchowo w tym okresie może spowodować powstanie wad postawy w bardzo krótkim czasie.

Abstract
The effect of physical activity on children’s health – evidence from clinical studies

Physical activity is planned and repetitive work of skeletal muscles that causes energy expenditure beyond rest. Regular physical activity has a positive impact on the functioning of the entire body. It is a factor that prevents the occurrence of numerous lifestyle diseases.

The benefits of physical activity apply to children of all ages and stages. It is also important that habits formed in childhood are measurable later in life. Therefore, physical activity in childhood included in the rhythm of the day and continued in appropriate amounts and intensity in adulthood has a positive impact on health. Regular physical activity results in lower mortality and morbidity from numerous lifestyle diseases, including cardiovascular disease and diabetes.

Limiting physical activity produces a number of negative health consequences, including decreased well-being, poor self-acceptance, lack of energy, abnormal muscle strength and tone, and abnormal body weight. Decreased activity causes physical and mental discomfort felt by the child.

Current research shows very concerning results indicating a low percentage of children and adolescents who regularly engage in physical activity. Young people in Polish schools have an unsatisfactory level of motor skills.

To sum up the benefits of engaging in physical activity, it can be safely said that it is a key element of prevention and guarantees a long, happy and healthy life at every stage. Accordingly, appropriate education and inculcating the habit of physical activity in free time in childhood are so important.

Piśmiennictwo
  1. 1. Drabik J. Physical activity as a manifestation of patriotism. Antropomotoryka 2010;50:141-5
  2. 2. Popławska H, Dmitruk A, Hołub W. Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży wiejskiej zagrożonych wystąpieniem w przyszłości zaburzeń sercowo-naczyniowych. Med Og Nauk Zdr 2013;19(2):177-82
  3. 3. Friedenreich CM, Neilson HK, Lynch BM. State of the epidemiological evidence on physical activity and cancer prevention. Eur J Cancer 2010;46(14):2593-604
  4. 4. Li C, Shang S, Liang W. Physical activity types, physical activity levels and risk of diabetes in general adults: the NHANES 2007-2018. Int J Environ Res Public Health 2023;20(2):1398
  5. 5. WHO. Global recommendations on physical activity for health. Geneva: World Health Organization, 2010
  6. 6. WHO. WHO 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Geneva: World Health Organization, 2020
  7. 7. Singh B, Olds T, Curtis R, et al. Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: an overview of systematic reviews. Br J Sports Med 2023;57(18):1203-9
  8. 8. Mahindru A, Patil P, Agrawal V. Role of physical activity on mental health and well-being: a review. Cureus 2023;15(1):e33475
  9. 9. Cichosz W. Problemy i wyzwania po zdalnym nauczaniu w czasie pandemii COVID-19 z perspektywy psychologa szkolnego. Analiza przypadku. Teologia i Człowiek 2023;60(4):109-25
  10. 10. Raczek J. Antropomotoryka. Teoria motoryczności człowieka w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017
  11. 11. Petersen TL, Møller LB, Brønd JC, et al. Association between parent and child physical activity: a systematic review. Int J Behav Nutr Phys Act 2020;17(1):67
  12. 12. Trudeau F, Shephard RJ. Physical education, school physical activity, school sports and academic performance. Int J Behav Nutr Phys Act 2008;5:10-20
  13. 13. Janssen I, Leblanc AG. Systematic review of the health benefits of physical activity and fitness in school-aged children and youth. Int J Behav Nutr Phys Act 2010;7:40-56
  14. 14. Czarnecki D, Skalski DW, Tsyhanovska NV i wsp. Wpływ ograniczonej aktywności fizycznej na organizm młodzieży. Rehabil Recreat 2023;14:158-63
  15. 15. Matyja M, Gogola A. Prognozowanie rozwoju postawy dzieci na podstawie analizy jakości napięcia posturalnego w okresie niemowlęcym. Neurol Dziec 2007;16(32):49-56
  16. 16. Kaźmierczak U, Smużyńska M, Bułatowicz I i wsp. Ocena wpływu wskaźników masy ciała i aktywności fizycznej na skrzywienia kręgosłupa u dzieci i młodzieży. J Health Sci 2013;3(10):359-74
  17. 17. Raistenskis J, Sidlauskiene A, Strukcinskiene B, et al. Physical activity and physical fitness in obese, overweight, and normal-weight children. Turk J Med Sci 2016;46(2):443-50
  18. 18. Maciałczyk-Paprocka K, Krzyżaniak A, Kotwicki T i wsp. Postawa ciała dzieci w wieku przedszkolnym. Probl Hig Epidemiol 2011;92(2):287-90
  19. 19. Serwata W, Wójcik J. Zmiana wybranych parametrów antropometrycznych stóp ze względu na wiek oraz płeć dzieci w przedziale wiekowym 3-15 lat. Technologia i Jakość Wyrobów 2019;64:146-61
  20. 20. Wacławek P, Drzał-Grabiec J, Truszczyńska A. Rozwój stóp dzieci w wieku przedszkolnym. Postęp Rehabil 2015;29(1):13-20
  21. 21. Kruszewski M, Kruszewska-Senk A, Kuźmicki S i wsp. Budowa stóp u amatorów uprawiających biegi długodystansowe. Lek Wojsk 2014;92(2):211-5
  22. 22. Grott MJ, Hrycyna M. Sprawność biegowa 8-letnich dzieci z płaskostopiem. Aktywność Fizyczna i Zdrowie 2019;14:41-4
  23. 23. Mucha D, Ambroży T, Ząbek M i wsp. Aktywność fizyczna jako warunek prawidłowej postawy ciała u młodzieży. Kultura Bezpieczeństwa. Nauka – Praktyka – Refleksje 2015;19:139-48
  24. 24. Furgał W, Adamczyk A. Ukształtowanie sklepienia stopy w zależności od poziomu aktywności fizycznej. Med Sport 2008;24(5):311-7
  25. 25. Wojna D, Anwajler J, Hawrylak A i wsp. Ocena postawy ciała dzieci w młodszym wieku szkolnym. Fizjoterapia 2010;18(4):27-39
  26. 26. Jankowicz-Szymańska A, Mikołajczyk E. Do posture correction exercises have to be boring? Using unstable surfaces to prevent poor posture in children. Medical Studies 2016;32(2):116-22
  27. 27. Wawrzyniak A, Tomaszewski M, Mews J i wsp. Wady postawy u dzieci i młodzieży jako jeden z głównych problemów w rozwoju psychosomatycznym. Pediatr Med Rodz 2017;13(1):72-8
  28. 28. Högman J, Augustsson C, Hedström P. Let’s do those 60 minutes! Children’s perceived landscape for daily physical activity. Sport Educ Soc 2020;25(4):395-408
  29. 29. Nałęcz H, Mazur J, Fijałkowska A. Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży. W: Drygas W, Gajewska M, Zdrojewski T. Niedostateczny poziom aktywności fizycznej w Polsce jako zagrożenie i wyzwanie dla zdrowia publicznego. Raport Komitetu Zdrowia Publicznego Polskiej Akademii Nauk. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2021
  30. 30. Łopuszańska-Dawid M. Jaki powinien być poziom aktywności fizycznej dzieci i młodzieży szkolnej? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. https://ncez.pl/aktywnosc-fizyczna/ dzieci-i-mlodziez/jaki-powinien-byc-poziom-aktywnosci-fizycznej-dzieci-i-mlodziezy-szkolnej. Dostęp 6.11.2023
  31. 31. Modrzejewska J, Malec Z. Wady postawy ciała uczniów w młodszym wieku szkolnym. Nauczyciel i Szkoła 2017;3(63):85-94
  32. 32. Zatoń K, Zatoń K. Aktywność fizyczna a zdrowie. Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2014;45:34-40
  33. 33. Marchewka A, Sułkowska B. Wpływ szkół: specjalnej, integracyjnej i publicznej na rozwój zainteresowań i wykorzystanie czasu wolnego uczniów. Med Sport 2008;24(5):330-6
  34. 34. Profilaktyka wad postawy u dzieci i młodzieży w środowisku nauczania i wychowania: rekomendacje Ministra Zdrowia. Warszawa: Ministerstwo Zdrowia, 2009
  35. 35. Mazur J. Zdrowie i zachowania zdrowotne młodzieży szkolnej w Polsce na tle wybranych uwarunkowań socjodemograficznych. Wyniki badań HBSC 2014. Warszawa: Instytut Matki i Dziecka, 2015
  36. 36. GUS. Uczestnictwo w sporcie i rekreacji ruchowej w Polsce w 2016 roku. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2016
  37. 37. Molik B (red.). Aktywny powrót do szkoły – kontynuacja programu szkoleń dla nauczycieli z całej Polski i zajęć pozalekcyjnych w ramach tzw. Sport Klubów za rok 2022. Warszawa: Ministerstwo Edukacji i Nauki, 2023
  38. 38. Neville RD, Lakes KD, Hopkins WG, et al. Global changes in child and adolescent physical activity during the COVID-19 pandemic: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr 2022;176(9):886-94
  39. 39. Park AH, Zhong S, Yang H, et al. Impact of COVID-19 on physical activity: a rapid review. J Glob Health 2022;12:05003
  40. 40. Brzek A, Plinta R. Exemplification of movement patterns and their influence on body posture in younger school-age children on the basis of an authorial program "I take care of my spine". Medicine (Baltimore) 2016;95(12):e2855
  41. 41. Chalcarz W, Merkiel S, Pach D i wsp. Charakterystyka aktywności fizycznej poznańskich dzieci w wieku przedszkolnym. Med Sport 2008;24(5):318-29
  42. 42. Trzeciak M, Barczyk-Pawelec K. Comparison of body posture in children depending on the age of starting school education – a pilot study. Physiotherapy 2014;22:16-24
  43. 43. Dudkowski-Sadowska A. Aktywność fizyczna i zdrowie polskiej młodzieży jako wartości. Zeszyty Naukowe KUL 64 2021;4(256):33-46
  44. 44. Sytka M. Formy aktywności fizycznej osób młodych W: Zadarko E, Przednowek K (red.). Wybrane badania naukowe w kulturze fizycznej. Tom 1. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2023
  45. 45. Sławińska T, Rożek K, Ignasiak Z. Asymetria ciała w obrębie tułowia dzieci wczesnej specjalizacji sportowej. Med Sport 2006;22(2):97-100
  46. 46. Szabert A, Targosiński P, Sidaway M. Metoda MORY w diagnostyce zaburzeń postawy ciała u dzieci. Badanie pilotażowe. Fizjoter Pol 2012;12(4):389-96
  47. 47. Janiszewska R, Tuzinek S, Nowak S i wsp. Nieprawidłowości postawy ciała u dzieci 6-12-letnich – uczniów szkół podstawowych z Radomia. Badania pilotażowe. Probl Hig Epidemiol 2009;90(3):342-6
  48. 48. Zerf M. Body composition versus body fat percentage as predictors of posture/balance control mobility and stability among football players under 21 years. Phys Educ Stud 2017;21(2):96-102
  49. 49. Vařeková R, Vařeka I, Janura M, et al. Evaluation of postural asymmetry and gross joint mobility in elite female volleyball athletes. J Hum Kinet 2011;29:5-13
  50. 50. Grabara M. Comparison of posture among adolescent male volleyball players and non-athletes. Biol Sport 2015;32(1):79-85
  51. 51. Grabara M, Hadzik A. Postural variables in girls practicing volleyball. Biomedical Human Kinetics 2009;1:67-71
  52. 52. Grabara M. Posture of adolescent volleyball players – a two year study. Biomedical Human Kinetics 2020;12(1):204-11
  53. 53. Kuczyński M, Rektor Z, Borzucka D. Postural control in quiet stance in the second league male volleyball players. Hum Movement 2009;10(1):12-5
  54. 54. Grabara M. Analysis of body posture between young football players and their untrained peers. Hum Move 2012;13(2):120-6
  55. 55. Barczyk-Pawelec K, Bańkosz Z, Derlich M. Body postures and asymmetries in frontal and transverse planes in the trunk area in table tennis players. Biol Sport 2012;29:129-34
  56. 56. Aksamit D, Sidor T, Gądek A, Jankowicz-Szymańska A. Wpływ 60-minutowego treningu pływackiego na jakość postawy ciała i poziom równowagi młodych osób dorosłych. Health Prom Phys Act 2018;3(4):5-10
  57. 57. Łubkowska WI, Zdeb T, Mroczek B. Ocena ukształtowania fizjologicznych krzywizn kręgosłupa dziewcząt trenujących sport pływacki i nie uprawiających pływania. Fam Med Primary Care Rev 2015;17(3):189-92
  58. 58. Oyama S, Myers JB, Wassinger CA, et al. Asymmetric resting scapular posture in healthy overhead athletes. J Athl Train 2008;43(6):565-70
  59. 59. Wałaszek R, Chwała W, Sterkowicz-Przybycień K, et al. Photogrammetric evaluation of body posture of 6-year-old boys training judo, in three repeated assessments. Acta Bioeng Biomech 2019;21(3):149-57
  60. 60. Byun S, An C, Kim M, et al. The effects of an exercise program consisting of taekwondo basic movements on posture correction. J Phys Ther Sci 2014;26(10):1585-8
  61. 61. Żuk B. Postrzeganie postawy ciała przez dzieci 12-13-letnie oraz ich rodziców w myśl założeń szkoły zdrowego kręgosłupa. Fizjoter Pol 2008;4(4):454-63
  62. 62. Skotnicka M, Pieszko M. Aktywność fizyczna receptą na długowieczność. Med Og Nauk Zdr 2014;20(4):379-83
  63. 63. Pośpiech J. Europejskie wychowanie fizyczne. Wychowanie fizyczne w nowoczesnych systemach informacyjnych. Ekspertyza na zlecenie Instytutu Sportu w Warszawie przygotowana pod kierunkiem Tomasza Frołowicza. Warszawa, 2004
  64. 64. Marchewka A, Jungiewicz M. Aktywność fizyczna w młodości a jakość życia w wieku starszym. Gerontol Pol 2008;16(2):127-30

Następny artykuł:

Powiększone węzły chłonne jamy brzusznej – i co dalej?

dr Natalia Twarowska-Grybalow
dr Natalia Twarowska-Grybalow
prof. dr hab. n. med. Aleksandra Truszczyńska-Baszak
prof. dr hab. n. med. Aleksandra Truszczyńska-Baszak
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych