Zalecenia w zakresie higieny jamy ustnej u niemowląt i małych dzieci

dziennie począwszy od wyrznięcia się pierwszych zębów, zapewnia miejscowe dostarczanie fluoru, który jest ważny dla remineralizacji zębów, i pomaga wypracować zdrowy nawyk na całe życie.

W artykule omówiono zalecenia w zakresie higieny jamy ustnej u niemowląt i małych dzieci, w tym strategie stosowane w domu i produkty używane profesjonalnie.

Próchnica zębów w populacji dzieci

Zdrowie jamy ustnej stanowi niezwykle ważny element zdrowia i dobrego samopoczucia niemowląt, dzieci i nastolatków. Próchnica zębów jest niezakaźną, wieloczynnikową, dynamiczną chorobą wywoływaną przez przylegające do zębów bakterie próchnicotwórcze (biofilm nazębny), głównie Streptococcus mutans, które metabolizują cukry do produkcji kwasu, powodując z czasem utratę twardych tkanek zębów. Istotą tej choroby jest odwapnienie (demineralizacja) twardych tkanek zębów na skutek obniżenia pH, następnie rozpad (dezintegracja) zawartych w nich substancji organicznych ¹ . Próchnica wczesnego dzieciństwa (ECC – early childhood caries) jest najczęstszą chorobą przewlekłą w populacji dzieci (występuje 5-krotnie częściej niż astma) i obecnym na całym świecie, szeroko rozpowszechnionym problemem zdrowotnym. Z badań epidemiologicznych przeprowadzonych w ramach programu „Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej Polaków w latach 2016-2020” wynika, że największy wzrost zachorowania na próchnicę zębów mlecznych obserwuje się w pierwszych 3 latach życia, następnie w okresie kolejnych 2 lat zwiększa się o 35,6% ² . U 41,1% dzieci w wieku 3 lat występuje co najmniej jeden ząb z próchnicą. Nieleczona choroba próchnicowa może prowadzić do bólu, problemów z jedzeniem, mówieniem i nauką.

Badania monitoringowe wykazały również zaniedbania higieniczne. Dwa razy dziennie miało oczyszczane zęby 62,4% dzieci w wieku 3 lat i 69,35% w wieku 5 lat, a jedynie u 43% dzieci było to szczotkowanie nadzorowane przez rodziców/opiekunów lub z ich pomocą. U co drugiego dziecka stosowano pastę do zębów z fluorem. Prawidłową ilość pasty do zębów nakładało na szczoteczkę dziecka 63,8% rodziców 3-letnich dzieci, a zbyt dużą ilość pasty do zębów nakładał co czwarty rodzic ² .

Podstawowe zasady dbałości o zdrowe zęby obejmują: ich regularne oczyszczanie, kontrolowanie poziomu i aktywności bakterii chorobotwórczych w jamie ustnej oraz dostarczanie fluoru na powierzchnię zęba. Należy pamiętać, że bakterie chorobotwórcze mogą zostać przekazane z opiekuna na dziecko, dlatego ważne jest, aby wytyczne były przekazywane zarówno rodzicom, jak i dziecku.

Początkowo za higienę jamy ustnej odpowiada rodzic. W miarę rozwoju dziecka codzienne działania profilaktyczne związane z higieną jamy ustnej, z uwzględnieniem odpowiedniej ekspozycji na fluor, mogą wykonywać wspólnie opiekun z dzieckiem ^{3, 4} . Rodzice powinni rozpocząć zabiegi higieniczne w jamie ustnej dziecka już od pierwszego wyrzynającego się zęba, stosując pastę z dostosowaną do wieku zawartością fluoru (F) – 1000 ppm F w ilości odpowiadającej ziarnu ryżu u dzieci do 3 roku życia i ziarnu grochu u dzieci w wieku 3-6 lat. Ważne, by to rodzic/opiekun nakładał na szczoteczkę właściwą ilość pasty z fluorem ⁵ .

Szczotkowanie zębów

Pielęgnację jamy ustnej należy rozpocząć w pierwszych miesiącach życia dziecka. Rodzice powinni regularnie oczyszczać błonę śluzową i wały dziąsłowe już od wczesnego okresu niemowlęcego, powinni to robić codziennie wieczorem przed położeniem dziecka spać. Zabiegi higieniczne rozpoczynane w tym okresie mają na celu utrzymanie jamy ustnej w czystości oraz przyzwyczajenie dziecka do manipulacji w jamie ustnej. Można je wykonywać za pomocą specjalnych akcesoriów dla niemowląt nawijanych lub nakładanych na palec wskazujący, takich jak: kawałek gazy albo bawełniana chusteczka, gumowa lub silikonowa szczoteczka bądź specjalny naparstek z mikrofibry ^{6, 7} .

Zabieg oczyszczenia jamy ustnej dziecka przez rodzica obejmuje:

• dokładne umycie rąk
• przygotowanie przyboru higienicznego do oczyszczania jamy ustnej dziecka
• przygotowanie szklanki letniej wody lub słabego naparu z rumianku
• założenie na palec odpowiedniego przyboru higienicznego (ewentualnie owinięcie palca wskazującego gazikiem) i zanurzenie go w wodzie lub naparze z rumianku
• delikatne włożenie palca do ust dziecka, a następnie przecieranie górnego i dolnego wału dziąsłowego, błony śluzowej policzków oraz wyrzniętych zębów ^{6, 7} .

Dziecko może gryźć palec rodzica podczas próby wkładania go do ust i może nie chcieć ich otworzyć. Matka może wówczas wsunąć palec w okolicy kąta ust dziecka, a następnie przesuwać nim wzdłuż wewnętrznej powierzchni policzka do tylnej części jamy ustnej. Potem należy włożyć delikatnie palec między górny a dolny wał dziąsłowy lub górne a dolne zęby i kiedy dziecko otworzy usta, można przetrzeć całą jamę ustną. Przeprowadzanie zabiegów higienicznych w jamie ustnej należy jednak rozpocząć nie później niż w momencie wyrznięcia się pierwszego zęba mlecznego ^{6, 7} .

Do oczyszczania zębów należy stosować miękką szczoteczkę, która umożliwia usuwanie resztek pokarmowych z zębów oraz delikatne masowanie dziąseł. Już od tego momentu należy uczyć dziecko utrzymywania szczoteczki w ręku, wkładania jej do ust i wykonywania prostych ruchów czyszczących. Zaleca się szczotkowanie zębów 2 razy dziennie pastą z fluorem (rano po śniadaniu, a wieczorem po kolacji), od pojawienia się pierwszego zęba w jamie ustnej dziecka, bez względu na poziom ryzyka próchnicy. Szczególnie ważne jest mycie zębów przed snem ze względu na zatrzymanie fluoru w jamie ustnej. Ponadto podczas spania zmniejsza się wydzielanie śliny, która już nie oczyszcza tak dobrze zębów i nie dostarcza im w odpowiedniej ilości składników mineralnych. Po wieczornym myciu zębów dziecko nie powinno już jeść ani pić (z wyjątkiem wody mineralnej lub przegotowanej, niesłodzonej herbaty) ze względu na zmniejszenie naturalnego oczyszczania zębów przy udziale mięśni języka i twarzy ^{6, 7} .

Przed szczotkowaniem jamę ustną należy przepłukać energicznie wodą i wypluć, aby usunąć zalegające resztki pokarmowe. Minimalny czas szczotkowania potrzebny na skuteczne usunięcie płytki nazębnej ze wszystkich zębów wynosi około 2 min. Po szczotkowaniu należy wypluć nadmiar pasty, ale bez płukania jamy ustnej, by wydłużyć czas ochronnego działania fluoru zawartego w paście. Szczoteczkę po użyciu należy dokładnie wypłukać pod bieżącą wodą i ustawić w kubku główką do góry, aby wyschła (nie należy przechowywać szczoteczek w szczelnym opakowaniu, gdyż wilgotne środowisko sprzyja namnażaniu się bakterii). Szczotkowanie zębów nie zapewnia oczyszczenia przestrzeni międzyzębowych. W tym celu należy użyć nici dentystycznej.

Dzieci do mniej więcej 8 roku życia nie wykształcają jeszcze wystarczającej zręczności manualnej, by samodzielnie oczyszczać uzębienie, dlatego to opiekunowie są odpowiedzialni za efektywne mycie zębów dzieci. Rodzice powinni szczotkować zęby dziecka i jednocześnie uczyć je przeprowadzania tych zabiegów higienicznych samodzielnie, w miarę nabywania przez dziecko umiejętności. W późniejszych latach opiekunowie powinni zawsze poprawiać po dziecku oczyszczanie zębów, zwłaszcza trzonowych, pomagać mu i kontrolować jakość higieny jamy ustnej nawet do 10 roku życia ^{6, 7} .

Szczoteczki do zębów

Szczoteczki do pielęgnacji jamy ustnej małych dzieci powinny być wykonane z tworzywa sztucznego, mieć małą, zaokrągloną główkę, posiadać szeroki trzonek (rękojeść) dla wygodnego jej utrzymania w ręku przez rodzica, a potem przez dziecko, ewentualnie być wyposażone w specjalną tarczkę (ogranicznik), która chroni przed zbyt głębokim jej włożeniem do ust dziecka. Szczoteczki do higieny ustnej małych dzieci mogą być manualne lub elektryczne. Na rynku dostępne są soniczne szczoteczki elektryczne dla najmłodszych. Posiadają miękkie włosie i dzięki delikatnym drganiom dokładnie oczyszczają powierzchnie zębów i dziąseł. Są wyposażone w timer, który co 30 s sygnalizuje konieczność przejścia do następnej ćwiartki łuku zębowego ^{6, 7} .

Zarówno szczoteczki zasilane elektrycznie, jak i manualne są skuteczne w usuwaniu płytki nazębnej, choć elektryczne przewyższają zwykłe szczoteczki pod względem nie tylko krótkoterminowej, lecz także długoterminowej kontroli płytki nazębnej.

Szczoteczki elektryczne wymagają odmiennej techniki szczotkowania – ich główki, które wykonują ruchy obrotowe i oscylacyjno-pulsujące, usuwają płytkę nazębną, z którą są w kontakcie, dlatego każdą powierzchnię zęba należy oczyścić oddzielnie, nie pomijając żadnego zęba. Szczoteczka nie powinna posiadać twardego włosia.

Szczoteczki do zębów należy wymieniać regularnie co 2-3 miesiące lub gdy tylko włosie ulegnie wygięciu bądź spłaszczeniu w wyniku użytkowania. Po użyciu szczoteczki należy ją dokładnie wypłukać pod bieżącą wodą i ustawić w kubku częścią pracującą do góry, żeby wyschła, tak aby nie miała kontaktu z innymi szczoteczkami do zębów. Nie należy przechowywać szczoteczek w szczelnym opakowaniu, gdyż wilgotne środowisko sprzyja namnażaniu się bakterii. Mikroorganizmy mogą osadzać się pomiędzy włosami lub u ich podstawy, dlatego należy wymieniać szczoteczki po przebytej chorobie infekcyjnej (np. górnych dróg oddechowych). Do dokładniejszego czyszczenia przestrzeni między zębami stosowane są nici dentystyczne, taśmy lub szczoteczki międzyzębowe.

Pasta do zębów

Stosowanie pasty do zębów zawierającej związki fluoru, łącznie z fluorkowaniem wody czy też niezależnie od tego, uznano za jedno z największych osiągnięć zdrowia publicznego na świecie. FDI World Dental Federation (FDI – Fédération Dentaire Internationale) wzywa wszystkie kraje do zapewnienia powszechnego dostępu do pasty do zębów z fluorem w celu zwalczania próchnicy zębów oraz poprawy zdrowia jamy ustnej i ogólnego stanu zdrowia. Ilość nakładanej pasty i jej rodzaj ze względu na stężenie fluoru powinny być dostosowane do wieku dziecka. Dzieci należy stopniowo uświadamiać, że pasty do zębów nie należy połykać, ale ją wypluwać. Nie trzeba małych dzieci uczyć płukania jamy ustnej po zabiegu szczotkowania zębów, gdyż dziecko najczęściej nie rozumie tej czynności i zwykle połknie wodę razem z pastą. Systematyczne połykanie pasty z fluorem (a taka jest tylko zalecana) w wieku mniej więcej 2 lat może spowodować powstanie plam na przednich zębach stałych.

Zalecenia dotyczące stosowania past do zębów u dzieci rekomendowane przez towarzystwa naukowe i liczne organizacje światowe są zróżnicowane. Według American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD) dla dzieci do 3 roku życia zalecana jest śladowa ilość pasty lub nie większa niż ziarno ryżu, a u dzieci w wieku 3-6 lat należy użyć pasty wielkości ziarna grochu ⁸ . W Stanach Zjednoczonych stężenie fluoru w pastach do zębów dostępnych bez recepty waha się w zakresie 1000-1100 ppm F ⁸ .

Według European Academy of Paediatric Dentistry (EAPD) pastę do zębów o stężeniu fluoru niższym niż 1000 ppm można rozważyć u małych dzieci regularnie narażonych na inne źródła fluoru. Jednak dowody na skuteczność takich past w zapobieganiu próchnicy są bardzo ograniczone. Od pojawienia się pierwszego zęba do ukończenia 2 lat zaleca się stosowanie 2 razy dziennie pasty do zębów zawierającej 1100 ppm F w ilości ziarna ryżu; u dzieci w wieku 2-6 lat – pasty 1000 ppm F wielkości ziarna grochu; u starszych dzieci (>6 lat) – pasty 1450 ppm F w ilości pełnej długości szczoteczki. W przypadku dzieci w wieku 2-6 lat można rozważyć używanie past o zawartości >1000 ppm F na podstawie indywidualnej oceny ryzyka próchnicy ⁹ .

Według World Health Organization (WHO):

• Pasty z zawartością 500 ppm F są nieefektywne; na każde zwiększenie o 500 ppm zawartości fluoru w paście zawierającej 1000 ppm F następuje wzrost redukcji próchnicy o 6%.
• Niedrogie i skuteczne pasty do zębów z fluorem powinny być dostępne dla wszystkich dzieci.
• Decydenci i lekarze stomatolodzy powinni popierać oraz promować przepisy sprzyjające dostępności i jakości pasty do zębów z fluorem.
• Strategie powinny obejmować oznaczenie pasty do zębów jako produktu zdrowotnego, a nie kosmetycznego.
• Codzienne szczotkowanie zębów pastą z fluorem od wyrzynania się pierwszego zęba należy uznać za najlepszą praktykę kliniczną w dzisiejszych czasach.
• U dzieci >6 roku życia należy stosować pastę do zębów zawierającą fluor (1000-1500 ppm F) ¹⁰ .

Pozostawienie dziecka bez opieki stwarza ryzyko nałożenia zbyt dużej ilości pasty do zębów i jej połknięcia oraz nieefektywnego usuwania płytki nazębnej (biofilmu) z powodu niewystarczająco wykształconych zdolności manualnych. U dzieci poniżej 6 roku życia szczotkowanie zębów pastą zawierającą fluorki jest jedyną formą fluorkowej profilaktyki domowej. Dla zwiększenia przeciwpróchnicowego działania fluoru zawartego w paście po oczyszczeniu zębów zaleca się wypluwanie nadmiaru pasty zamiast płukania jamy ustnej wodą. Wskazana jest prezentacja opiekunom dzieci odpowiedniej ilości pasty do zębów nakładanej na szczoteczkę ⁵ .

Redukcję próchnicy dla past zawierających 1000-1250 ppm F oceniono w zakresie 19-27%. Uważa się, że pasty do zębów o niższych stężeniach fluoru (<1000 ppm F) mogą wykazywać pewne korzystne działanie i być brane pod uwagę tylko u dzieci narażonych na małe ryzyko rozwoju próchnicy, gdy występuje ryzyko fluorozy ¹¹ . Istnieją jednak opinie, że wskazywanie przez producentów past zawierających 500 ppm F dzieci w wieku poniżej 6 lat jako ich użytkowników może powodować dezorientację u konsumentów.

Tabela 1. Zalecenia FDI dotyczące stosowania past do zębów z fluorem w zależności od ryzyka wystąpienia próchnicy^5,12

Rycina 1. Zalecana ilość pasty dla dzieci <3 roku życia (ziarno ryżu)

Rycina 2. Zalecana ilość pasty dla dzieci w wieku 3-6 lat (ziarno grochu)

Aktualne rekomendacje FDI, a także polskich ekspertów dotyczące stosowania past do zębów z fluorem na terenach z zawartością ≤1 mg F w wodzie pitnej przedstawiono w tabeli 1 ^{5, 12} . Zalecane dla dzieci ilości pasty do zębów przedstawiono na rycinach 1 i 2 ¹³ .

Techniki szczotkowania zębów mlecznych

Techniki szczotkowania zębów dzieci różnią się w zależności od rodzaju wykonywanych ruchów oraz kąta ustawienia włosia szczoteczki do powierzchni zębów i dziąseł. Szczoteczką manualną w pierwszych 2 latach życia (do wyrznięcia się pierwszych zębów trzonowych) zęby powinny być oczyszczane ruchami okrężnymi. W miarę wyrzynania się zębów trzonowych powierzchnie żujące należy oczyszczać poprzez szorowanie, powierzchnie policzkowe i wargowe – wykonywanie ruchów okrężnych, a powierzchnie językowe/podniebienne – ruchów wymiatających.

Jednym z łatwiejszych sposobów oczyszczania zębów jest metoda Fonesa (tzw. kółeczkowa, czyli okrężna). Przy lekko rozchylonych ustach włosie szczoteczki ustawia się prostopadle do długiej osi zębów, a następnie wykonuje ruchy okrężne, oczyszczając powierzchnie policzkowe i wargowe zębów. Na powierzchniach żujących zębów wykonuje się poziome ruchy szorowania. Metoda ta jest zalecana głównie w celu oczyszczania uzębienia mlecznego lub u dzieci z niepełnosprawnością ze względu na łatwy sposób wykonywania. Metoda obrotowo-wymiatająca (roll) jest polecana u dzieci od czasu wyrzynania się pierwszych zębów trzonowych stałych. Jest bardziej skomplikowana niż metoda Fonesa, ale skuteczniej oczyszcza powierzchnie żujące zębów trzonowych z głębokimi bruzdami, usuwa zalegające resztki pokarmowe między zębami oraz tworzącą się płytkę bakteryjną blisko dziąsła. Włosie szczoteczki należy skierować dodziąsłowo pod kątem 45° do powierzchni zęba i wykonywać ruchy obrotowo-wymiatające od dziąsła w kierunku powierzchni żującej, a w zębach przednich w kierunku brzegu siecznego. Natomiast powierzchnie żujące oczyszcza się ruchami poziomymi (szorowania) poprzez ustawienie szczoteczki prostopadle do powierzchni zębów. Szczególnie należy zwracać uwagę na doczyszczanie powierzchni żujących jeszcze nie w pełni wyrzniętych pierwszych stałych zębów trzonowych. Końcowe włókna (wydłużone w niektórych szczotkach) należy ułożyć pod takim kątem, aby wymiatać resztki pokarmowe spod nawisającego dziąsła ^{6, 7} .

Podczas przeprowadzania zabiegów higienicznych u dziecka rodzice mogą stać za nim przed lustrem lub naprzeciwko niego. W celu lepszej kontroli nad oczyszczaniem wszystkich powierzchni zębów można liczyć np. od 1 do 5 przy myciu każdego odcinka łuku zębowego, a następnie powrócić do niego 2-3 razy, tak aby czyścić zęby przez 2-3 min.

W celu dokładniejszego czyszczenia przestrzeni pomiędzy zębami stosowane są nici, taśmy lub szczoteczki międzyzębowe. Akcesoria te skutecznie usuwają płytkę bakteryjną oraz resztki pokarmowe z miejsc, gdzie zazwyczaj rozwijają się próchnica i zapalenie dziąseł, a włosie szczoteczki nie jest w stanie do nich dotrzeć. Na rynku dostępne są nici dentystyczne woskowane lub niewoskowane, o różnych zapachach i różnej grubości. Nici oprócz mechanicznego oczyszczania powierzchni między zębami mogą dostarczać substancji o działaniu przeciwpróchnicowym (fluor, ksylitol) lub antybakteryjnym (np. chloroheksydyna). Mogą być wielowłókienkowe (nylonowe, woskowane) bądź wykonane z pojedynczego włókna (z politetrafluoroetylenu [PTFE]). Nici z PTFE są bardziej miękkie niż tradycyjne nici nylonowe, dlatego łatwiej nimi przesuwać między zębami. Są również mniej podatne na przerwanie lub strzępienie. Osobom z założonymi stałymi aparatami ortodontycznymi zaleca się używanie nici ze sztywnym końcem, które łatwiej wprowadza się w trudno dostępne przestrzenie międzyzębowe. Odpowiedniej grubości nić rozpina się między palcami wskazującymi obu rąk lub używa specjalnych trzymadełek. U młodszych dzieci, w okresie uzębienia mlecznego, zabieg ten powinni wykonywać rodzice. Dzieci mogą zacząć używać nici lub taśm dentystycznych, gdy rozwiną odpowiednie zdolności manualne, tj. od 8-10 roku życia ^{6, 7} .

Do oczyszczania języka służą specjalne szczoteczki i skrobaczki (czyściki). Na języku, pomiędzy jego brodawkami, gromadzą się resztki pokarmowe, które są podłożem dla rozwoju bakterii i stają się źródłem nieprzyjemnego zapachu. Szczoteczki stosowane do czyszczenia języka mają krótkie, miękkie włosie i okrągły kształt, co zapobiega odruchowi wymiotnemu. Obecnie większość manualnych szczotek do zębów posiada na drugiej stronie główki tarczkę z miękkimi plastikowymi wypustkami do oczyszczania języka. Innym urządzeniem są skrobaczki, które różnią się od siebie kształtem, liczbą krawędzi czyszczących, materiałem, z którego są wykonane (plastik, metal), oraz sposobem użycia (ręczne lub ultradźwiękowe). Czyszczenie nimi polega na przesuwaniu skrobaczki od tyłu do przodu języka. Oczyszczać powinno się zarówno nasadę, jak i boczne strony języka. Po każdym ruchu należy opłukać skrobaczkę pod zimną bieżącą wodą. Wskazane jest czyszczenie języka po nocy i przed pójściem spać. Irygatory stomatologiczne są polecane dla dzieci niepełnosprawnych lub u tych, u których w danym okresie nie można używać szczotek do zębów ze względu na ryzyko zwiększonego krwawienia z dziąseł. Ich działanie polega na oczyszczaniu zębów, przestrzeni międzyzębowych i masowaniu dziąseł sprężonym strumieniem wody, która może zawierać substancje przeciwpróchnicowe lub przeciwzapalne. Strumienia wody nie należy kierować w stronę dziąsła ^{6, 7} .

Uzupełnieniem zabiegów higienicznych są płukanki zawierające środki zapobiegające próchnicy (fluorki i/lub środki antyseptyczne). Płukanki z fluorem przeznaczone są jednak dla dzieci powyżej 6 roku życia.

Od 2003 roku American Academy of Pediatrics (AAP) zaleca, aby lekarze pediatrzy przeprowadzali ocenę ryzyka dla zdrowia jamy ustnej, gdy niemowlę ukończy 6 miesiąc życia, ponieważ brakuje dentystów dziecięcych lub dentystów ogólnych, którzy mogliby przyjmować niemowlęta i małe dzieci ¹⁴ . AAP opracowała narzędzia (formularze) do oceny ryzyka próchnicy, które pozwalają zidentyfikować dzieci narażone na największe ryzyko rozwoju chorób jamy ustnej, a szczególnie próchnicy zębów.

Podsumowanie

Tabela 2. Podsumowanie zaleceń higienicznych w poszczególnych grupach wiekowych

zaleceń higienicznych w poszczególnych grupach wiekowych przedstawiono w tabeli 2.

Profesjonalne zastosowanie środków zawierających związki fluoru

Profesjonalne środki zawierające związki fluoru (tzw. profesjonalna profilaktyka fluorkowa) zaleca się u osób z podwyższonym ryzykiem choroby próchnicowej. Żele, pianki i lakiery fluorkowe należy stosować w gabinecie stomatologicznym. Ze względu na ryzyko połknięcia przez dziecko żelu lub pianki mogą być one stosowane dopiero u dzieci powyżej 6 roku życia. Przy umiarkowanym ryzyku próchnicy żele/pianki lub lakiery powinny być aplikowane 2 razy w roku, przy wysokim – 4 razy w roku. Skuteczność lakierów fluorkowych zawierających 5% fluorku sodu (NaF; 22 600 ppm F) w profilaktyce próchnicy szacuje się na mniej więcej 37% dla zębów mlecznych ⁵ .

Lakier fluorkowy przy przestrzeganiu zalecanych dawek może być stosowany bez ograniczeń wiekowych. Jednorazowe dawki lakieru fluorkowego zawierającego 5% NaF (22 600 ppm F) wynoszą:

• 0,10 ml dla niemowląt
• 0,25 ml (5,65 mg F) dla dzieci powyżej pierwszego roku życia w okresie uzębienia mlecznego
• 0,40 ml (9,04 mg F) w okresie uzębienia mieszanego
• 0,50-0,75 ml (~16,95 mg F) w okresie uzębienia stałego.

Aplikacja 0,50 ml lakieru 5% NaF dostarcza 3-11 mg F (prawdopodobna toksyczna dawka [PTD – probable toxic dose] 5 mg/kg m.c.). Lakier fluorkowy jest najbardziej stężonym preparatem fluorkowym stosowanym w Europie, zawiera niemal 2-krotnie tyle fluoru, ile zawiera żel z zakwaszonym fosforanem fluoru (APF – acidulated phosphate fluoride), jednakże nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Wykazano, że szczyt koncentracji fluoru w surowicy po aplikacji lakieru 5% NaF u małych dzieci stanowi tylko 1/7 szczytowych wartości występujących po aplikacji 1,25% żelu zawierającego fluor. Lakier fluorkowy stosowany u dzieci w wieku poniżej 6 lat 2-4 razy w roku w odstępach 3- lub 6-miesięcznych nie powoduje rozwoju fluorozy zębów ani objawów ostrego zatrucia. Ponadto niezamierzone połknięcie lakieru jest mało prawdopodobne w porównaniu z innymi preparatami fluorkowymi z wysokim stężeniem fluoru (żele, pianki). Stosowanie go jest zatem bezpieczne u małych dzieci. Na podstawie analizy liczby zdarzeń niepożądanych zgłoszonych do amerykańskiej Food and Drug Administration (FDA) potwierdzono, że stosowanie lakieru fluorkowego należy uznać za bezpieczne (wskaźnik AE [adverse events] wynosi 0,099-0,105 na 1 mln). Aplikacja lakieru zawierającego 5% NaF jest łatwa i bardzo szybka ⁵ .

Wiele lakierów zawiera kalafonię. Dziecko, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy było hospitalizowane z powodu ciężkiej astmy lub alergii bądź jest uczulone na plastry, może być narażone na reakcję alergiczną na kalafonię. Przeciwwskazania do stosowania lakierów z kalafonią obejmują: nadwrażliwość na fluorek sodu lub na którąkolwiek substancję pomocniczą, wrzodziejące zapalenie dziąseł, zapalenie jamy ustnej, astmę oskrzelową. Dane z piśmiennictwa wskazują jednak na znikomy odsetek działań niepożądanych po zastosowaniu tych lakierów ⁵ .

W następstwie aplikacji lakieru więcej fluoru zatrzymuje się na zdemineralizowanej niż na zdrowej powierzchni zęba. Oprócz inkorporacji fluoru do sieci krystalicznej hydroksyapatytu i powstawania fluoroapatytu na szkliwie tworzy się fluorek wapnia w formie ziarnistości. Przy obojętnym pH jamy ustnej stabilizuje on białka błonki nabytej (pellicle) i wtórnie fosforany wapnia. Przy obniżonym pH fluorek wapnia się rozpuszcza i uwalnia jony fluorkowe, zatem działa jak rezerwuar – przedłużone źródło fluoru po aplikacji ⁵ .

Pierwszą generację lakierów fluorkowych stanowią lakiery zawierające 5% NaF, tj. 2,26% F (22 600 ppm F), drugą oparte na technologii Recaldent, czyli zawierające dodatkowo kompleks fosfopeptydu kazeiny i amorficznego fosforanu wapnia (CPP-ACP – casein phosphopeptide-amorphous calcium phosphate) lub amorficzny fosforan wapnia (ACP). Ta złożona formuła preparatów fluorkowych zwiększa uwalnianie i wchłanianie fluoru oraz remineralizację, a także zamyka kanaliki zębinowe, przez co znajduje również zastosowanie w terapii nadwrażliwości zębiny. Lakiery fluorkowe oparte na technologii Recaldent mogą także zawierać chloroheksydynę i działają antybakteryjnie oraz remineralizująco lub argininę i chloroheksydynę, przez co wywierają działanie antybakteryjne i remineralizujące oraz stabilizujące poziom pH. Na rynku dostępne są również lakiery zawierające fosforan trójwapniowy (TCP – tricalcium phosphate) i aktywną postać fosforanu trójwapniowego (fTCP – functionalized tricalcium phosphate), fosfokrzemian sodowo-wapniowy (CSPS – calcium sodium phosphosilicate), trójmetafosforan sodu (TMP – sodium trimetaphosphate) lub glicerofosforan wapnia (CaGP – calcium glycerophosphate). Obecnie lakiery te poddawane są ocenom klinicznym w celu określenia ich efektywności. Dotychczasowe badania wskazują, że lakiery fluorkowe z dodatkiem ACP, TCP, CSPS hamują demineralizację oraz inicjują remineralizację szkliwa ⁵ .

Dodatkowe źródła promocji higieny jamy ustnej

Gra edukacyjna na temat zdrowia jamy ustnej dostarcza dzieciom podstawowych informacji na temat zapobiegania próchnicy zębów w interaktywny i zabawny sposób; mogłaby wesprzeć specjalistów w prowadzeniu edukacji w zakresie zdrowia jamy ustnej ¹⁵ . Filmy z YouTube'a mogą być użytecznym źródłem wiedzy dla rodziców. Istnieje jednak potrzeba poprawy jakości edukacji prowadzonej przez specjalistów zajmujących się zdrowiem publicznym i higieną jamy ustnej ¹⁶ .

Podsumowanie

Zdrowie jamy ustnej jest integralną częścią ogólnego stanu zdrowia i dobrostanu dzieci. Pediatra zaznajomiony z nauką o próchnicy, potrafiący ocenić ryzyko jej rozwoju, umiejący stosować różne strategie zapobiegania chorobie próchnicowej i interwencje w przypadku jej wystąpienia oraz mający kontakt z dentystą może znacząco się przyczynić do poprawy zdrowia jego pacjentów.