Seksualne dopalacze

euforii, zwiększenia energii i pewności siebie, odprężenia, znieczulenia, osłabienia kontroli, zmiany spostrzegania i odczuwania, zwiększenia doznań – także dotyczących własnego ciała) oraz fizyczne (np. wzrost ciśnienia krwi, przyspieszenie tętna, pobudzenie). Nadużywanie substancji psychoaktywnych wpływa niekorzystnie na mózg, zmieniając nastrój, zachowanie i procesy myślowe. Prowadzi do różnorodnych problemów zdrowotnych, takich jak zatrucia, infekcje, zaburzenia psychiczne (np. depresja, zaburzenia osobowości czy uzależnienie). Pod wpływem przewlekłego przyjmowania tego typu substancji zmieniają się na niekorzyść relacje społeczne jednostki, wzrasta także prawdopodobieństwo podejmowania zachowań ryzykownych ¹ .

Substancje psychoaktywne można podzielić na 3 główne grupy:

• alkohol, opiaty, leki uspokajające i nasenne
• kanabinole i inne substancje halucynogenne, lotne rozpuszczalniki
• kokaina i inne substancje stymulujące, nikotyna ² .

Poza wymienionymi istnieje wiele innych środków, określanych jako tzw. designer drugs. Są one wytwarzane jako kompozycja różnych substancji, aby ominąć obowiązujące zakazy przeciwnarkotykowe. Ich skład chemiczny ulega ciągłym zmianom, a producenci zazwyczaj nie podają pełnej listy składników. Substancje te potocznie określa się mianem dopalaczy, a formalnie nazywa się je nowymi substancjami psychoaktywnymi (NPS – new psychoactive substances) ³ .

Ryzykowne zachowania seksualne

Zachowanie ryzykowne to określona aktywność lub zaniechanie działania, które mogą spowodować potencjalną szkodę dotyczącą zdrowia i życia jednostki. Zalicza się do nich np. stosowanie używek, przemoc, wandalizm, lekkomyślne prowadzenie pojazdów, nieodpowiedzialną aktywność seksualną. Takie zachowania stanowią przeciwwagę dla zachowań prozdrowotnych i konwencjonalnych ⁴ . Podejmowane sporadycznie w okresie dorastania mają znaczenie funkcjonalne, pozwalają na realizację takich potrzeb, jak poczucie niezależności czy akceptacja grupy rówieśniczej. Powtarzane, są niekorzystne niezależnie od wieku ⁵ .

Kryteria rozpoznania

Odnosząc się do literatury przedmiotu, można wyróżnić następujące kryteria rozpoznania ryzykownych zachowań seksualnych:

• każde zachowanie seksualne prowadzące do utraty zdrowia (trwałej lub czasowej), uszkodzenia ciała (trwałego lub okresowego) albo stanowiące zagrożenie (bezpośrednie lub pośrednie) dla życia, ze szczególnym naciskiem na możliwość zarażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową
• zachowanie wywołujące trudne w odczuwaniu emocje oraz niekorzystne stany psychiczne ze względu na swoje późniejsze konsekwencje
• zachowanie narażające na zajście w nieplanowaną, niepożądaną ciążę
• brak kontroli nad własnym ciałem i/lub umysłem, np. podczas nadużywania środków psychoaktywnych
• zachowania seksualne z celem pozaseksualnym
• zachowania znacząco wykraczające poza ogólnoludzkie wartości, np. przymus, przemoc, wykorzystanie zależności, współżycie z osobą nieletnią, kazirodztwo itp.
• zachowania naruszające normy współżycia społecznego, np. współżycie w miejscach publicznych, voyeuryzm, ekshibicjonizm itp. ^{6, 7}

Wpływ substancji psychoaktywnych na ryzykowne zachowania seksualne

Substancje psychoaktywne, które zwiększają poczucie energii, euforii czy błogości, przy jednoczesnym obniżeniu poczucia kontroli, lęku bądź zmniejszeniu odczuwania bólu, mogą być bodźcem zachęcającym do podjęcia współżycia seksualnego, niekoniecznie w odpowiednich sytuacjach, miejscach i z osobami godnymi zaufania. Niektóre substancje mają właściwości bezpośrednio zwiększające libido, potencję i przyjemność seksualną. Za środek pobudzający (również erotycznie) uważa się np. alkohol czy surowce roślinne o działaniu halucynogennym. Małe dawki alkoholu zwiększają pewność siebie, odblokowują hamulce psychiczne, ułatwiają nawiązywanie kontaktów. Substancje stymulujące, m.in. kokaina, amfetamina, metamfetamina, powodują poprawę nastroju, nawet euforię, usuwają zmęczenie, zmniejszają potrzebę snu, dają poczucie energii i zwiększają pewność siebie. Pochodne konopi indyjskich (m.in. marihuana) wywołują uczucie odprężenia i lekkiego podniecenia oraz zmniejszają samokontrolę, co także może przekładać się na korzystny efekt w życiu seksualnym ⁸ .

Łączenie seksu i substancji odurzających jest praktyką znaną i stosowaną od dawna, ale dopiero współcześnie narkotyki stały się tak silnym wzmacniaczem. Dla wielu osób dopalacze czy inne środki psychoaktywne to nowoczesne afrodyzjaki, przynoszące dużo silniejsze doznania, ale i poważniejsze konsekwencje. Użytkownicy substancji psychoaktywnych mogą angażować się w różne rodzaje ryzykownych zachowań, takie jak odbywanie stosunków seksualnych w zamian za dostarczanie im narkotyków, stosunki pochwowe i analne bez używania prezerwatyw lub seks z wieloma nieznanymi partnerami. Badania naukowe potwierdzają, że wielu mężczyzn uprawiających przygodny seks znajduje się pod wpływem opioidów iniekcyjnych. Większość kobiet podejmujących takie zachowania doświadcza kontaktów erotycznych pod wpływem opiatów w postaci tabletek i narkotyków wziewnych. Osoby te pod wpływem substancji psychoaktywnych uprawiają seks w miejscach publicznych (ogólnodostępnych toaletach, na przystankach autobusowych, w parkach czy na skwerach miejskich) ⁹ .

Wpływ na podjęcie współżycia seksualnego mają także same substancje odurzające, mogące nasilać popęd seksualny lub powodować silne halucynacje, w czasie których dana osoba nieświadomie dopuszcza się aktu seksualnego. Stosowanie substancji psychoaktywnych wiąże się z większą liczbą przypadkowych partnerów seksualnych, wzrostem zachorowań na choroby przenoszone drogą płciową oraz ryzykiem zakażenia HIV. Ponadto seks pod wpływem narkotyków nie jest świadomym aktem płciowym skutkującym satysfakcją i odprężeniem, ale pochodną szeregu zaburzeń, które występują w trakcie przeżywania tzw. haju, czyli odurzenia narkotycznego ⁹ .

Chemsex

Nowe zjawisko w zakresie zachowań seksualnych dotyczy celowego zażywania określonych środków psychoaktywnych przed kontaktem seksualnym lub podczas niego i jest określane mianem chemsexu. Pierwotnie odnosiło się do użycia specyficznych substancji (narkotyków i/lub NPS) stosowanych przed kontaktem seksualnym lub w jego trakcie przez gejów, biseksualistów i innych mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami (MSM – men who have sex with men). Po raz pierwszy określenia chemsex użyto w Wielkiej Brytanii do opisania niepokojących trendów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych w populacji homoseksualnych mężczyzn w Londynie i innych dużych miastach ¹⁰ .

Choć zjawisko chemsexu może dotyczyć wszystkich osób przyjmujących narkotyki i NPS, to w szczególnym stopniu dotyka właśnie populacji MSM. Ryzyko jest tutaj jednym z gwarantów, że osiągane podniety będą rzeczywiście atrakcyjne. Kierując się własnymi preferencjami, jednostka decyduje się na używanie narkotyków w celu osiągnięcia konkretnej korzyści, np. stanu przyjemności, relaksu, odrealnienia czy zapomnienia. Środki psychoaktywne używane są również w celu osiągnięcia satysfakcji seksualnej, która nie wydaje się możliwa bez wsparcia tego rodzaju substancją ¹¹ .

Pod wpływem narkotyków przekraczane są nie tylko bariery fizyczne, wskutek czego wrażenia seksualne są o wiele silniejsze, ale przede wszystkim psychiczne, które pozwalają realizować fantazje dotyczące współżycia. W ostatnich latach zauważalne jest nasilanie się tego zjawiska, przy jednoczesnym wykorzystywaniu nowych substancji psychoaktywnych o mało poznanym działaniu i dużym potencjale uzależniającym. Oczekiwane przez użytkowników efekty przyjmowanych substancji mają kluczowe znaczenie w określeniu, czy podejmowany pod ich wpływem kontakt seksualny można określić jako chemsex. Dla przykładu – kontakt seksualny pod wpływem kanabinoidów nie należy do tej kategorii – ich użycie obniża wprawdzie kontrolę, zmniejsza napięcie i zwiększa doznania seksualne, ale nie w stopniu znacznym. Nie przyczynia się także do istotnego wydłużenia czasu trwania stosunku. Podobnie podjęcie nieplanowanego kontaktu seksualnego po użyciu substancji stymulujących, przyjętych np. z intencją zabawy w klubie, nie będzie rozumiane jako chemsex – dana osoba mogła przyjąć substancję, oczekując przypływu większej energii do tańca i łatwości w nawiązywaniu kontaktów towarzyskich ¹² . Duże znaczenie ma więc intencjonalność zażycia substancji właśnie w tej, określonej sytuacji, a głównym efektem jej zastosowania jest znaczące przesunięcie granic, zmniejszenie napięcia, wydłużenie czasu trwania kontaktu seksualnego, a także zwiększenie towarzyszących kontaktowi doznań.

Rodzaje przyjmowanych substancji

Jeśli chodzi o chemsex, zwraca się głównie uwagę na stosowanie substancji pobudzających libido, takich jak: MDMA, czyli ecstasy (metylenodioksymetamfetamina – analog amfetaminy), kokaina czy GHB (kwas γ-hydroksymasłowy) lub GBL (y-butyrolakton – analog GHB) ¹³ . Szczególne znaczenie mają również NPS występujące pod wymyślnymi nazwami marketingowymi (np. Funky, Kokolino, Sztywny Misza czy Mocarz), które są często mieszankami różnych substancji, a także odczynników chemicznych (np. α-PVP, UR-144, 4-HO-MET).

Środki znajdujące zastosowanie w chemsexie dzieli się na 5 podstawowych grup, z czego 3 pierwsze są najliczniejsze i najpopularniejsze:

• syntetyczne kanabinoidy – o działaniu podobnym do roślinnych odpowiedników, takich jak marihuana czy haszysz
• psychodeliki – o działaniu halucynogennym, zmieniające percepcję
• stymulanty – o działaniu pobudzającym
• dysocjanty, które działają przez blokowanie sygnałów z mózgu, powodują poczucie odrealnienia
• środki sedatywne – o działaniu uspokajającym ¹⁴ .

W Polsce substancjami stosowanymi w powiązaniu z chemsexem są przede wszystkim katynony (w tym mefedron) – organiczne związki chemiczne wykazujące działanie stymulujące, GHB „spowalniająca” ośrodkowy układ nerwowy, GBL – bardziej toksyczna odmiana GHB używana często jako rozpuszczalnik, rzadziej metamfetamina, ketamina, kokaina i MDMA wywierająca działanie euforyczne i psychodeliczne. Wszystkie te środki powodują zwiększenie poczucia pewności siebie, wzrost towarzyskości, przypływ energii fizycznej i seksualnej, poczucie mocy, zwiększenie libido, stan relaksu, a czasem znieczulenie oraz szereg objawów specyficznych. Oczekiwanym przez użytkowników efektem zastosowania substancji jest znaczące przesunięcie granic psychicznych, obniżenie napięcia, wydłużenie czasu trwania kontaktu seksualnego, a także znaczne zwiększenie towarzyszących mu doznań ¹² .

Z doświadczeń klinicznych zebranych na platformie internetowej #cojestbrane wynika, że użytkownicy chemsexu przyjmują także środki poprawiające sprawność seksualną (tj. stymulujące erekcję i jej utrzymanie), a ponad połowa z nich – leki uspokajające i nasenne, głównie z grupy benzodiazepin. Przyjmowanie opisanych substancji (w tym leków) może mieć wpływ na wydłużenie czasu trwania kontaktu seksualnego i powodować intensywniejsze doznania w jego trakcie. Dodatkowo ich działanie może wpływać na subiektywne odczuwanie bliskości z innymi, najczęściej nieznanymi wcześniej ludźmi, zwiększanie poczucia pewności siebie (m.in. wzrost subiektywnej oceny własnej atrakcyjności) oraz obniżenie napięcia, w tym związanego z kontaktem seksualnym z nieznanym partnerem ¹² . Nowe formy niebezpiecznych zachowań seksualnych dotyczą nie tylko dorosłych, ale także nastolatków (noszą wówczas nazwę teensex). Używanie substancji psychoaktywnych drogą iniekcyjną w kontekście seksualnym określa się z kolei jako slamsex. To zjawisko wiąże się z jednej strony z niezabezpieczonym kontaktem seksualnym, z drugiej zaś ze wspólnym używaniem sprzętu iniekcyjnego, co znacząco wpływa na zwiększenie ryzyka związanego z takim działaniem ⁷ .

Konsekwencje nowych zjawisk seksualnych

Ze zjawiskiem chemsexu oraz slamsexu wiążą się różnego rodzaju konsekwencje i szkody. Zakażenie HIV i HCV, infekcje i zakażenia pozostałymi chorobami przenoszonymi drogą płciową, przedawkowanie substancji, depresja, gwałty, w skrajnych przypadkach śmierć – tak przedstawia się zakres ryzyka związanego z chemsexem. Po drugiej stronie znajduje się poczucie wolności, przynależności, wspólnoty, nieporównywalna z niczym przyjemność, satysfakcja, spełnienie oraz wrażenie najlepszego w życiu seksu ⁷ .

Chemsex może być dla wielu użytkowników pozytywnym doświadczeniem, w związku z którym nie doznają bezpośrednich szkód. Dla innych może stać się problematyczny i prowadzić do uzależnienia od substancji chemicznych (narkotyków i NPS), a także uzależnienia behawioralnego (od kompulsji seksualnej, masturbacji, do korzystania z aplikacji geolokalizacyjnych w celu wyszukiwania potencjalnych partnerów seksualnych). Działanie opisanych substancji może prowadzić również do ograniczenia kontroli i podejmowania kontaktów seksualnych, na które uczestnicy nie zdecydowaliby się bez wpływu substancji psychoaktywnej.

Ze względu na częsty brak zabezpieczenia, który dla wielu osób jest dodatkowym czynnikiem zwiększającym ekscytację, takie kontakty mogą prowadzić m.in. do infekcji przenoszonych drogą płciową i zakażenia HIV. Należy także zauważyć, że chemsex dotyczy często kontaktów seksualnych z nieznanymi wcześniej partnerami, co przy dużej intensywności może mieć wpływ na zaburzenia dotyczące intymności i bliskości, trudności z ich odczuwaniem i przeżywaniem ¹² . Warto zwrócić uwagę, że wszystkie substancje psychoaktywne najczęściej używane w omawianym kontekście powodują dość poważne efekty uboczne, takie jak:

• utrata apetytu
• bezsenność lub zaburzenia snu
• pobudzenie
• niepokój
• stany psychotyczne
• impulsywność
• agresja
• odwodnienie
• nadciśnienie tętnicze
• tachykardia
• przyśpieszenie oddechu
• podwyższona temperatura ciała
• drgawki
• nieregularna akcja serca
• zaniki pamięci.

Do ryzyka związanego ze zdrowiem psychicznym należą m.in. traumatyczne doświadczenia seksualne, w tym związane z podjęciem kontaktów seksualnych naruszających osobiste granice, napady lęku czy epizody psychotyczne. Ze względu na czas działania przyjmowanych substancji i mogącą się pojawiać (w szczególności w przypadku katynonów i GHB/GBL) silną potrzebę przyjęcia kolejnej dawki oraz potencjalne trudności z kontrolowaniem kontaktów seksualnych i ilości przyjmowanych substancji, sesje chemsexu mogą trwać od 4 godz. do 4 dni. Pojawia się więc problem zaniedbania innych aktywności oraz znacznej ilości czasu poświęcanego na zachowania związane z tym zjawiskiem. Częste przyjmowanie wspomnianych substancji, z jednoczesną koncentracją na wyszukiwaniu partnerów i podejmowaniu z nimi kontaktów seksualnych może się przełożyć na trudności w podtrzymywaniu relacji interpersonalnych innych niż seksualne, rozluźnienie więzi z rodziną, przyjaciółmi, partnerem, zarzucenie zainteresowań czy hobby oraz – w konsekwencji używania tego typu środków − odrzucenie ze strony bliskich osób ¹² .

Podsumowanie

Przyjmowanie środków psychoaktywnych i ryzykowne zachowania seksualne dość często są ze sobą powiązane. Osoby znajdujące się pod wpływem środków psychoaktywnych nierzadko podejmują kontakty seksualne z przypadkowymi partnerami, często bez zabezpieczenia lub w innych niebezpiecznych sytuacjach, spełniających kryteria rozpoznania ryzykownych zachowań seksualnych. Zjawisko chemsexu oraz innych, podobnych zachowań jest w Polsce słabo zbadane, nie ma zbyt wielu publikacji na ten temat. Z drugiej strony, coraz więcej doniesień polskich psychoterapeutów i seksuologów wskazuje na rozszerzanie się tego problemu. Coraz częściej zdarza się, że na chemsex decydują się nie tylko przedstawiciele środowiska MSM, ale także osoby heteroseksualne znudzone monotonią swoich związków i życia intymnego. Czasami są to pary, czasami zaś single podejmujący jednorazowy seks z użyciem wymienionych środków psychoaktywnych. Można przypuszczać, że zjawiska te będą miały tendencję wzrostową, z towarzyszącymi im konsekwencjami, co pociągnie za sobą potrzebę profilaktyki oraz pomocy terapeutycznej w tym zakresie.