Dwa odmienne mechanizmy genetyczne autyzmu determinują wiek rozpoznania

Autyzm przez dekady był postrzegany jako zaburzenie neurorozwojowe ujawniające się we wczesnym dzieciństwie. W ostatnich latach coraz częściej obserwuje się jednak rozpoznania stawiane w późnym dzieciństwie, okresie dojrzewania, a nawet w dorosłości. Najnowsze dane wskazują, że wiek rozpoznania autyzmu nie jest wyłącznie pochodną czynników środowiskowych, organizacyjnych czy diagnostycznych, lecz odzwierciedla częściowo odmienne mechanizmy biologiczne.
Analiza danych z kilku dużych kohort podłużnych wykazała istnienie dwóch głównych trajektorii rozwoju społeczno-emocjonalnego u osób z autyzmem. Pierwsza z nich charakteryzuje się wyraźnymi trudnościami już we wczesnym dzieciństwie, które utrzymują się lub tylko nieznacznie zmniejszają wraz z wiekiem. Osoby podążające tą ścieżką są najczęściej diagnozowane bardzo wcześnie - zwykle przed 6. rokiem życia, a w wielu badanych kohortach mediana wieku rozpoznania wynosiła około 3-4 lat. Obraz kliniczny w tej grupie jest zdominowany przez klasyczne deficyty w zakresie komunikacji społecznej i interakcji.
Druga trajektoria obejmuje pacjentów, u których w pierwszych latach życia trudności są mniej nasilone lub niespecyficzne, natomiast narastają w późnym dzieciństwie i w okresie dojrzewania. W tej grupie rozpoznanie autyzmu stawiane jest po 10. roku życia, często dopiero w adolescencji, a w niektórych populacjach również w dorosłości. W analizowanych kohortach mediana wieku diagnozy dla tej ścieżki mieściła się w przedziale około 14-16 lat. Późniejsze rozpoznanie często zbiega się z pojawieniem się problemów emocjonalnych i behawioralnych.
Kluczowym ustaleniem pracy jest wykazanie, że wiek rozpoznania autyzmu jest cechą częściowo dziedziczną. Wspólne warianty genetyczne odpowiadają za około 11% jego zmienności, co stanowi wartość porównywalną z wpływem znanych czynników klinicznych i socjodemograficznych. Co istotne, autorzy zidentyfikowali dwa tylko umiarkowanie powiązane ze sobą czynniki poligeniczne. Pierwszy z nich związany jest z wczesnym rozpoznaniem autyzmu oraz większym nasileniem podstawowych cech typowych dla spektrum już we wczesnym dzieciństwie. Drugi czynnik genetyczny koreluje z późnym rozpoznaniem oraz ze zwiększonym ryzykiem współwystępowania ADHD i zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy PTSD.
Z perspektywy klinicznej wyniki te pomagają wyjaśnić, dlaczego pacjenci diagnozowani w późniejszym wieku częściej prezentują złożony obraz psychopatologiczny, a objawy autyzmu bywają maskowane przez inne zaburzenia. Podkreśla to znaczenie czujności diagnostycznej, szczególnie u młodzieży i dorosłych leczonych z powodu zaburzeń nastroju, lęku czy ADHD.
Przedstawiony model wskazuje, że autyzm nie jest jednorodnym zaburzeniem, a wiek rozpoznania - wczesnodziecięcy lub adolescencyjny - może stanowić kliniczny marker odmiennych ścieżek neurorozwojowych i genetycznych. Uwzględnienie tej heterogenności ma istotne znaczenie zarówno dla interpretacji badań naukowych, jak i dla bardziej precyzyjnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego w codziennej praktyce lekarskiej. 

Lek. Agata Maliszewska 

Piśmiennictwo: 
Xinhe Zhang, Jakob Grove, Yuanjun Gu, Cornelia K. Buus, Lea K. Nielsen, Sharon A. S. Neufeld, Mahmoud Koko, Daniel S. Malawsky, Emma M. Wade, Ellen Verhoef, Anna Gui, Laura Hegemann, APEX Consortium, iPSYCH Autism Consortium, PGC-PTSD Consortium, Daniel H. Geschwind, Naomi R. Wray, Alexandra Havdahl, Angelica Ronald, Beate St Pourcain, Elise B. Robinson, Thomas Bourgeron, Simon Baron-Cohen, Anders D. Børglum, Hilary C. Martin & Varun Warrier „Polygenic and developmental profiles of autism differ by age at diagnosis”, Nature, 01 Oct 2025