Wskazania do konsultacji kardiologicznej przed operacjami pozasercowymi

będzie wskazana i przyniesie korzyść? 

Rycina 1. Czynniki wpływające na ryzyko powikłań kardiologicznych podczas operacji

Bez wątpienia powikłania sercowe występują najczęściej u pacjentów z przewlekłym zespołem wieńcowym, dysfunkcją lewej komory, zaburzeniami rytmu serca, a także u osób poddawanych zabiegom chirurgicznym z długotrwałym obciążeniem hemodynamicznym. Przy niedokrwieniu mięśnia sercowego brane są pod uwagę dwa mechanizmy: zwężenie tętnicy wieńcowej spowodowane fluktuacjami hemodynamicznymi podczas operacji oraz pęknięcie niestabilnej blaszki miażdżycowej w połączeniu z zapaleniem naczyń i zmianami naczynioruchowymi oraz hemostazy. Częstość występowania chorób współistniejących zwiększa się z wiekiem, więc powikłania kardiologiczne również częściej dotyczą osób starszych. Odsetek powikłań związanych z operacjami niekardiochirurgicznymi wynosi 7-11%, a śmiertelności – 0,8-1,5%, z czego blisko 42% tych problemów jest spowodowane przez choroby sercowo-naczyniowe.

Rodzaj operacji

Częstość powikłań sercowo-naczyniowych zależy od chorób współistniejących, rodzaju operacji oraz okoliczności jej wykonywania. Czynniki chirurgiczne, które mają wpływ na wystąpienie powikłań, można podzielić na te związane z pilnością, inwazyjnością, rodzajem i czasem trwania operacji oraz związane ze zmianami głębokiej temperatury ciała, z utratą krwi czy przesunięciami płynowymi. W tabeli 1 przedstawiono zestawienie operacji o różnym stopniu ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Tabela 1. Typy operacji w zależności od ryzyka sercowo-naczyniowego

Zazwyczaj metody mniej inwazyjne – endoskopowe czy wewnątrznaczyniowe – wiążą się z szybszą rekonwalescencją pacjenta, krótszym pobytem w szpitalu i mniejszą liczbą powikłań. Kluczowym elementem w ocenie przedoperacyjnego ryzyka sercowego jest określenie wydolności fizycznej. Parametr ten wyraża się w równoważnikach metabolicznych (MET). Aby dokładnie ocenić wydolność fizyczną pacjenta, należałoby wykonać próbę wysiłkową, jednak w większości przypadków do wstępnej oceny nie jest ona konieczna. Wydolność fizyczną możemy oszacować, pytając pacjenta o zdolność do wykonywania codziennych czynności. Przykładowo: niezdolność do przebiegnięcia krótkiego dystansu wskazuje na małą wydolność fizyczną i wiąże się z większym ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych w okresie okołooperacyjnym.

Leczenie przeciwpłytkowe

Przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego (ASA – acetylsalicylic acid) przez pacjentów przed operacją jest problematyczne, ponieważ z jednej strony zmniejsza częstość występowania śród- i okołooperacyjnych udarów mózgu (bez wpływu na występowanie zawału serca), z drugiej zaś strony może się wiązać ze wzrostem ryzyka powikłań krwotocznych. W związku z tym decyzje o stosowaniu małej dawki ASA u pacjentów poddawanych operacjom niekardiochirurgicznym powinny być podejmowane indywidualnie, w zależności od ryzyka krwawienia w okresie okołooperacyjnym zestawionego z ryzykiem powikłań zakrzepowych. U pacjentów leczonych podwójną terapią przeciwpłytkową (DAPT – dual antiplatelet therapy), u których planuje się operację i którym niedawno wszczepiono stent do tętnicy wieńcowej, należy rozważyć bilans zysków i strat. Decyzja ta powinna być podjęta wspólnie przez kardiologa i chirurga. Aby obniżyć ryzyko powikłań krwotocznych, w najnowszych wytycznych zaleca się odraczanie planowych operacji niekardiochirurgicznych do czasu zakończenia pełnego kursu DAPT oraz wykonywanie zabiegów bez przerywania podawania ASA. Pytania dotyczące możliwości dyskontynuacji leczenia przeciwpłytkowego po zawale lub po zabiegach rewaskularyzacyjnych stanowią dużą grupę wskazań do konsultacji kardiologicznych. O ewentualnym czasowym przerwaniu terapii przeciwpłytkowej przed operacją powinien zadecydować kardiolog. Jeżeli nie ma istotnego ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych w przypadku wstrzymania DAPT i jest konieczność zapewnienia hemostazy okołozabiegowej, można odstawić tikagrelor na ≥3 dni, klopidogrel ≥5 dni, a prasugrel ≥7 dni przed zabiegiem, a następnie włączyć to leczenie w ciągu 48 godz. po operacji.

Leczenie przeciwkrzepliwe

U pacjentów leczonych antagonistami witaminy K (VKA – vitamin K antagonists) występuje zwiększone ryzyko krwawienia w okresie okołozabiegowym. Operację można bezpiecznie przeprowadzić, jeśli międzynarodowy współczynnik znormalizowany (INR – international normalized ratio) czasu protrombinowego wynosi ≤1,5. Natomiast u pacjentów należących do grupy wysokiego ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych przerwanie podawania VKA jest niebezpieczne i wymagają oni pomostowego leczenia heparyną niefrakcjonowaną (UFH – unfractionated heparin) lub drobnocząsteczkową (LMWH – low molecular weight heparin) w dawce terapeutycznej. Dawki należy dostosować do funkcji nerek. VKA zaleca się odstawić na 3-5 dni przed operacją (w zależności od rodzaju VKA), konieczne jest codzienne oznaczanie INR – aż do uzyskania wartości ≤1,5. Terapię LMWH lub UFH należy rozpocząć dzień po wstrzymaniu podawania VKA lub kiedy INR spadnie poniżej 2,0.

U pacjentów leczonych doustnymi lekami przeciwzakrzepowymi nienależącymi do grupy antagonistów witaminy K (NOAC – non-vitamin K antagonist oral anticoagulants) stosowanie leczenia pomostowego przed operacją w większości przypadków jest niepotrzebne ze względu na krótki biologiczny okres półtrwania tych leków. W tabeli 2 zestawiono praktyczne informacje dotyczące czasu dyskontynuacji leczenia przeciwkrzepliwego przed zabiegiem chirurgicznym zależnie od stosowanych leków i innych danych klinicznych. Problemy te są częstym powodem konsultacji kardiologicznych przed operacjami pozasercowymi.

Tabela 2. Praktyczne informacje dotyczące czasu dyskontynuacji leczenia przeciwkrzepliwego przed operacją

Nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najczęściej występujących chorób. W przypadku planowanej operacji najlepiej zadbać o prawidłowe wyrównanie ciśnienia, ponieważ źle kontrolowane jest czynnikiem ryzyka i wskaźnikiem predykcyjnym powikłań sercowo-naczyniowych. Nadciśnienie może powodować nawet o 35% więcej powikłań u cierpiących na nie osób w porównaniu z populacją bez tej choroby. U pacjentów z nadciśnieniem indukcja znieczulenia w przebiegu operacji powoduje większy i bardziej fluktuacyjny wzrost zarówno ciśnienia, jak i częstości rytmu serca, co może nieść ze sobą negatywne konsekwencje – prowadzić do powikłań śród- i okołooperacyjnych, np. powodować niedokrwienie mięśnia sercowego czy trudności z homeostazą.

Warto pamiętać o tym, że świeżo rozpoznane nadciśnienie czy źle kontrolowane ciśnienie to jedne z najczęstszych przyczyn odraczania operacji. Pacjent z nowym rozpoznaniem powinien zostać – jeżeli jest taka możliwość – dokładnie przebadany pod względem możliwych przyczyn nadciśnienia, powikłań narządowych, zmian sercowo-naczyniowych, należy także rozpocząć odpowiednie leczenie. Jest to szczególnie istotne w przypadku osób obciążonych innymi czynnikami ryzyka. W niektórych przypadkach konieczna może się okazać dłuższa obserwacja pacjenta czy nawet ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia tętniczego w celu rozpoznania bądź wykluczenia nadciśnienia białego fartucha. U pacjentów z nadciśnieniem 1 i 2 stopnia nie wykazano pozytywnej korelacji między opóźnieniem zabiegu chirurgicznego a odpowiednim leczeniem farmakologicznym. Z kolei u pacjentów z nadciśnieniem 3 stopnia należy rozważyć odroczenie operacji do czasu optymalizacji farmakoterapii, oczywiście zestawiając ryzyko związane z zabiegiem przy nieprawidłowym ciśnieniu z możliwymi skutkami opóźnienia leczenia chirurgicznego.

Przewlekła niewydolność serca

Niewydolność serca jest znanym czynnikiem ryzyka wystąpienia incydentów sercowych w czasie około- i pooperacyjnym. Z tego powodu została uwzględniona w różnych skalach ryzyka.

Za pomocą przezklatkowego obrazowania echokardiograficznego można ocenić budowę serca, pracę mięśni komór i zastawek, a także określić parametry niewydolności serca wpływające na ryzyko operacji. Badanie to można zaproponować każdemu pacjentowi ze względu na jego nieinwazyjny charakter, jednak jego wykonanie zalecane jest tylko w grupach wysokiego ryzyka, czyli w czasie oceny pacjentów z rozpoznaną niewydolnością serca lub z jej podejrzeniem. Badania sugerują, że aby wyniki echokardiografii mogły być właściwie interpretowane, należy użyć odpowiednich, powtarzalnych metod pomiaru frakcji wyrzutowej lewej komory (LVEF – left ventricular ejection fraction), objętości lewej komory i przedsionka, np. metody dwupłaszczyznowej lub trójwymiarowej. Dokonywana podczas badania ocena żyły głównej dolnej pozwala pośrednio określić wypełnienie łożyska naczyniowego i ciśnienie w prawym przedsionku. W trakcie badania należy zwrócić także uwagę na czynność zastawek, czynność skurczową i rozkurczową. Za pomocą zaawansowanych metod, np. obrazowania odkształceń mięśnia sercowego, można uwidocznić dysfunkcje pracy mięśnia, których nie można wykryć tradycyjnymi metodami. Dzięki echokardiograficznej ocenie frakcji wyrzutowej możliwy jest podział niewydolności serca na taką ze zmniejszoną frakcją wyrzutową, jak i na taką bez zmniejszonej frakcji wyrzutowej. Stanowi to ważny aspekt kliniczny, ponieważ w porównaniu z niewydolnością serca bez zmniejszonej frakcji wyrzutowej serca, dla której nie określono związku z chorobowością i śmiertelnością w okresie okołooperacyjnym, zmniejszona LVEF (≤35%) koreluje z wystąpieniem incydentów sercowych w przypadku operacji naczyniowej.

W ocenie ciężkości oraz ryzyka powikłań związanych z niewydolnością serca mogą pomóc stężenia peptydów natriuretycznych (peptydu natriuretycznego typu B [BNP – B-type natriuretic peptide] lub N-końcowego fragmentu propeptydu natriuretycznego typu B [NT-proBNP – N-terminal pro-brain natriuretic peptide]). Ich poziom koreluje nie tylko z rokowaniem względem niewydolności serca, lecz także z ryzykiem około- i pooperacyjnym. Z tego powodu ocena stężenia tych peptydów powinna być rutynowo przeprowadzona w grupie ryzyka, czyli u pacjentów z rozpoznaną niewydolnością serca lub z podejrzeniem takiej choroby. Co ciekawe, w niektórych badaniach dowiedziono, że dodatkowe oznaczenie stężenia tych peptydów także po operacji pozwala na dokładniejsze przewidywanie ryzyka w przebiegu rekonwalescencji pooperacyjnej, a nawet w czasie odległym od zabiegu.

Należy także pamiętać o bardziej zaawansowanych badaniach czynnościowych. Nawet najlepiej zebrany wywiad z pacjentem nie pozwoli na tak dokładną ocenę wydolności wysiłkowej, rezerwy sercowej i oddechowej, jak wykonanie spiroergometrycznej próby wysiłkowej.

Jeżeli zaplanowana operacja nie jest pilna, a u pacjenta wykryto ciężką skurczową niewydolność serca, zaleca się, żeby zabieg odroczyć o co najmniej 3 miesiące i w tym czasie stopniowo wprowadzać leczenie, dążąc do osiągnięcia optymalnych dawek. Pozwoli to na przebudowę mięśnia lewej komory, a w efekcie poprawi jej czynność skurczową. W przypadku braku możliwości odpowiedniego zwiększania dawek nie zaleca się szybkiego przedoperacyjnego rozpoczynania leczenia dużymi dawkami β-adrenolityków i/lub inhibitorami konwertazy angiotensyny. Optymalnie należy dążyć do osiągnięcia prawidłowego wypełnienia łożyska naczyniowego, możliwie najlepszej perfuzji narządów i stabilizacji ciśnienia tętniczego u pacjentów z niewydolnością serca przed planową operacją.

Wady zastawkowe serca

Pacjenci z wadami zastawkowymi są narażeni na zwiększone ryzyko powikłań okołooperacyjnych, jednak zależy ono od typu i stopnia ciężkości wady zastawkowej oraz od rodzaju zabiegu. U każdego pacjenta, u którego podejrzewamy wadę zastawkową, należy wykonać przed operacją echokardiografię przezklatkową w celu oszacowania wady.

Stenoza aortalna

Stenoza aortalna jest najczęstszą wadą zastawkową. Ciężka objawowa stenoza aortalna wiąże się z większą śmiertelnością w okresie okołooperacyjnym. W związku z tym w przypadku pilnej operacji niekardiochirurgicznej zabiegi należy wykonywać w warunkach bardziej inwazyjnego monitorowania hemodynamicznego (unikając szybkich zmian wypełnienia łożyska wewnątrznaczyniowego i rytmu serca). U pacjentów z objawami warto rozważyć wykonanie przed operacją niekardiochirurgiczną zabiegów wymiany zastawki aortalnej lub przezcewnikowej implantacji zastawki aortalnej.

Stenoza mitralna

Ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych w okresie okołooperacyjnym u pacjentów z nieistotną stenozą mitralną lub z istotną bezobjawową stenozą mitralną jest niewielkie. Nie ma wskazań do przedoperacyjnej korekcji tej wady zastawkowej. Należy jednak kontrolować częstotliwość rytmu serca, aby uniknąć tachykardii, a w konsekwencji obrzęku płuc.

Pierwotna niedomykalność aortalna i mitralna

W przypadku nieistotnych klinicznie niedomykalności aortalnych i mitralnych, a także u niewykazujących objawów pacjentów z ciężką niedomykalnością aortalną czy mitralną, ale z zachowaną LVEF, operacje pozasercowe nie wiążą się z dodatkowym ryzykiem.

Natomiast u pacjentów z niedomykalnością aortalną lub mitralną z objawami, a także bez objawów, ale z obniżoną LVEF, ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych jest wysokie. W tych przypadkach niezbędne może się okazać wykonanie dodatkowych badań czy też odroczenie operacji na czas optymalizacji farmakoterapii. Bez odpowiedniego przygotowania pacjenta należy wykonywać tylko pilne, niezbędne zabiegi, których opóźnienie mogłoby narazić chorego na jeszcze większe ryzyko.

Wtórna niedomykalność mitralna

Wtórna niedomykalność mitralna może wynikać z dysfunkcji skurczowej lewej komory albo z choroby niedokrwiennej serca. W przypadku takich pacjentów należy postępować zgodnie z wytycznymi odnoszącymi się do etiologii wady u danego chorego. Ze względu na zmienność wtórnej niedomykalności mitralnej pacjenci powinni być szczególnie uważnie obserwowani w okresie około- i pooperacyjnym.

Pacjenci ze sztucznymi zastawkami

W przypadku optymalnie działającej sztucznej zastawki, bez ewidentnych cech dysfunkcji jej samej czy też mięśnia lewej komory, pozasercowe zabiegi chirurgiczne można wykonywać bez istotnie zwiększonego ryzyka. Należy jednak zoptymalizować leczenie przeciwzakrzepowe – leki doustne zastąpić odpowiednio dawkowanymi heparynami.

Profilaktyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia

Zgodnie ze wskazaniami tylko u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka przed leczeniem dentystycznym należy zastosować profilaktykę antybiotykową. Realnie jednak można ją zalecać u pacjentów z grupy ryzyka pośredniego i wysokiego przed każdym planowanym zabiegiem, szczególnie w przypadku operacji pozasercowych. Jest to spowodowane obciążeniem wynikającym z kontaktu ze środowiskiem szpitalnym. Profilaktyka ta wykracza poza ramy tego krótkiego artykułu, dlatego osoby zainteresowane mogą zgłębić ten temat poprzez lekturę wytycznych European Society of Cardiology (ESC).

Wrodzone wady serca

Osoby z wrodzonymi wadami serca są zaliczane do grupy zwiększonego ryzyka operacji niekardiochirurgicznych. Należy pamiętać o tym, że ryzyko to może być różne w zależności od współwystępujących niewydolności serca, nadciśnienia płucnego, zaburzeń rytmu serca. W związku z tym pacjenci ci powinni być dokładnie ocenieni przed zabiegiem chirurgicznym. Przy prostej wadzie serca i wyrównanym stanie pacjenta ryzyko operacyjne jest dość niskie. Natomiast pacjenci z zaawansowaną wrodzoną wadą serca powinni być ocenieni i operowani w wysokospecjalistycznych ośrodkach.

Zaburzenia rytmu serca

Zaburzenia rytmu serca w wywiadach są bezpośrednim wskazaniem do konsultacji kardiologicznej w okresie przygotowawczym do operacji. Mogą one wynikać ze strukturalnych chorób serca czy z nimi współistnieć, dlatego niezbędne mogą być odpowiednie badania dodatkowe, takie jak echokardiografia. Jest to szczególnie istotne z tego powodu, że zaburzenia rytmu serca mogą prowadzić do zwiększenia chorobowości i umieralności w okresie operacyjnym.

Komorowe zaburzenia rytmu w okresie przedoperacyjnym

Komorowe zaburzenia rytmu występują zazwyczaj u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka. Jednokształtny częstoskurcz komorowy może wynikać z obecności blizny w mięśniu sercowym, a wielokształtny częstoskurcz komorowy może występować przy świeżym niedokrwieniu mięśnia sercowego. W przypadku pojawienia się tych arytmii w okresie przed­operacyjnym należy rozważyć wykonanie echokardiografii, koronarografii (z rewaskularyzacją) oraz – w wybranych przypadkach – inwazyjnego badania elektrofizjologicznego. Trzeba również pamiętać o odwracalnych przyczynach zaburzeń rytmu serca, takich jak: hipoksja, hipokaliemia, hipomagnezemia, i je leczyć.

Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca

W okresie okołooperacyjnym nadkomorowe zaburzenia rytmu serca występują częściej niż arytmie komorowe. Stosując farmakoterapię, należy pamiętać o czynnikach nasilających arytmie, takich jak niewydolność oddechowa czy zaburzenia elektrolitowe, i je korygować. W przypadku migotania przedsionków w okresie okołooperacyjnym ważne są kontrola częstotliwości rytmu komór oraz leczenie przeciwkrzepliwe, które zostało omówione wcześniej.

Bradyarytmie

Bradyarytmie w okresie okołooperacyjnym zazwyczaj dobrze reagują na farmakoterapię i rzadko jest wymagana czasowa stymulacja serca. Przedoperacyjna czasowa lub stała stymulacja serca jest wskazana u pacjentów z całkowitym blokiem przedsionkowo-komorowym lub z objawowymi epizodami asystolii.

Postępowanie w okresie okołooperacyjnym u pacjentów ze stymulatorem/kardiowerterem-defibrylatorem

W przypadku konieczności przeprowadzenia operacji u pacjenta z zaimplantowanym stymulatorem serca konieczne jest podjęcie odpowiednich kroków, tj. najlepiej ocena stymulatora i jego przeprogramowanie przez kardiologa dysponującego odpowiednim programatorem. Idealną sytuacją byłaby konsultacja w punkcie kontroli stymulatorów przed operacją i po zabiegu. Należy rozważyć przestawienie urządzenia w tryb asynchroniczny, czyli taki jak w przypadku stymulatora ze stałym trybem działania. Można tego dokonać poprzez odpowiednie umiejscowienie magnesu nad stymulatorem. W trakcie operacji należy ograniczać do minimum korzystanie z elektrokoagulacji na rzecz koagulacji dwubiegunowej z odpowiednim umiejscowieniem uziemienia. Nawet u tak przygotowanych pacjentów zaleca się wykonywać koagulacje z dala od okolicy stymulatora, o możliwie najmniejszej amplitudzie i najkrótszym czasie trwania impulsów. Jeżeli tryb pracy stymulatora nie zostanie przestawiony na tryb sztywny, działanie elektrokoagulacji może zakłócić pracę tego urządzenia, a nawet spowodować jego przeprogramowanie. W przypadku wątpliwości co do rytmu serca u pacjenta po operacji należy zlecić kontrolę stymulatora w celu określenia prawidłowości jego pracy i ustawionych parametrów.

Podobnie należy odpowiednio przygotować pacjentów ze wszczepionym kardiowerterem-defibrylatorem. Impulsy elektryczne podczas operacji mogłyby spowodować defibrylację, dlatego należy wyłączyć tę funkcję w urządzeniu na czas zabiegu. Można tego dokonać podobnie jak w przypadku stymulatora z użyciem magnesu, należy jednak odpowiednio zabezpieczyć pacjenta poprzez szybki dostęp do defibrylacji.

Omówienie

Podsumowując powyższe wskazania do konsultacji kardiologicznej przed planowaną operacją pozasercową, możemy wyodrębnić pewne grupy pacjentów, u których w zależności od wyniku konsultacji powinniśmy podjąć różne kroki.

W przypadku pilnego zabiegu najważniejszym aspektem jest stan pacjenta wymagający leczenia chirurgicznego. W takiej sytuacji korzyści z opóźnienia operacji nie będą przeważać nad pozytywnym wpływem konsultacji i leczenia kardiologicznego. Jeżeli stan pacjenta pozwala na wykonanie dodatkowych badań czy przeprowadzenie konsultacji, kardiolog pomoże dobrać odpowiednie leczenie na okres śród-, około- i pooperacyjny.

W sytuacji zagrożenia życia pacjenta spowodowanego sytuacją kardiologiczną należy wdrożyć odpowiednie leczenie (farmakologiczne czy też zabiegowe), nawet jeżeli może to doprowadzić do czasowego odroczenia zabiegu chirurgicznego. W niektórych, skomplikowanych przypadkach korzystne może się okazać zebranie multidyscyplinarnego zespołu, który ustali dalsze kroki terapeutyczne dla danego pacjenta. Należy pamiętać, że część interwencji kardiologicznych może ograniczać przez pewien okres możliwości anestezjologiczne czy też chirurgiczne. Oczywiście w sytuacji braku możliwości odroczenia procedury chirurgicznej należy – na ile to możliwe – zabezpieczyć pacjenta pod względem kardiologicznym.

Jeżeli zabieg chirurgiczny planowany jest u pacjenta stabilnego pod względem chorób kardiologicznych, należy odpowiednio przygotować się do operacji. W zależności od złożoności, zakresu czy czasu trwania zabiegu trzeba podjąć odpowiednie kroki. W przypadku małych, krótkich zabiegów dodatkowa konsultacja kardiologiczna może nie wnieść odpowiedniej wartości dodanej, natomiast przy długo trwających, trudnych i obciążających operacjach wskazane może się okazać skorzystanie z dodatkowych oznaczeń, badań oceniających wydolność fizyczną pacjenta i pracę jego serca, a nawet odroczenia operacji na czas ustabilizowania chorego pod względem kardiologicznym. W takich sytuacjach można rozważać zarówno optymalizację farmakoterapii, jak i wykonanie zabiegów kardiologicznych czy nawet kardiochirurgicznych. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z ograniczoną wydolnością i ze stwierdzonymi innymi czynnikami ryzyka. W takim przypadku kardiolog przeprowadzający przedoperacyjną konsultację wskaże właściwe kroki, które należy podjąć przed planowanym zabiegiem, a także pomoże dobrać odpowiednie leczenie śród-, około- i pooperacyjne.

Na szczególną uwagę zasługują pacjenci poddawani planowanym operacjom wysokiego ryzyka lub z towarzyszącymi innymi czynnikami ryzyka, u których problemy kardiologiczne występują jedynie podczas obciążenia. W takim przypadku uzasadnione wydaje się wykonanie nieinwazyjnych badań obciążeniowych i na podstawie ich wyników dobór odpowiedniej, indywidualnej strategii terapeutycznej. W niektórych przypadkach konieczne może się okazać zrewidowanie zasadności wykonania procedury chirurgicznej względem ujawnionych obciążeń kardiologicznych.

Podsumowanie

W zależności od pilności zabiegu, stanu pacjenta, chorób kardiologicznych oraz innych obciążeń należy zastanowić się nad zasadnością konsultacji kardiologicznej. W niektórych sytuacjach będzie ona kluczowa w wyeliminowaniu zbędnego ryzyka i w dobrym przygotowaniu pacjenta do operacji, w innych zaś przypadkach – pilnych operacji, kiedy to każda minuta zwłoki może zmniejszyć szansę na powodzenie zabiegu – należy natychmiast operować. W wielu przypadkach kardiolog wskaże niezbędne kroki i pomoże zoptymalizować leczenie, co przekłada się także na ryzyko powikłań i w ogóle na przeżycie pacjentów.