Co znajdziesz w artykule?
  • Korzyści ze szczepienia kobiet w ciąży: ochrona matki i bierna ochrona niemowlęcia
  • Kluczowe zagadnienia związane z bezpieczeństwem i skutecznością szczepień w czasie ciąży
  • Aktualne zalecenia dotyczące szczepienia ciężarnych – szczepienia rutynowo zalecane, dopuszczalne i przeciwwskazane w ciąży
Spis treści

Szczepienia ochronne są uznaną, skuteczną i bezpieczną metodą profilaktyki zakażeń. Choroba zakaźna u ciężarnej może stanowić zagrożenie dla niej samej i płodu. Szczepienie zrealizowane w trakcie ciąży ma zapewnić ochronę matce i nienarodzonemu dziecku. Dzięki przezłożyskowemu transferowi swoistych przeciwciał odmatczynych (wytworzonych po szczepieniu) ochrona obejmuje także noworodka i niemowlę w pierwszych miesiącach życia. Do szczepień rutynowo zalecanych wszystkim kobietom w ciąży należą:

  • przeciw krztuścowi
  • przeciw grypie
  • przeciw COVID-19
  • przeciw zakażeniu wirusem syncytium nabłonka oddechowego (RSV – respiratory syncytial virus).

Tabela 1. Szczepienia zalecane kobietom w ciąży

Tabela 1. Szczepienia zalecane kobietom w ciąży

W zależności od wskazań wynikających z potencjalnego ryzyka zakażenia i stanu uodpornienia zakres szczepień zalecanych kobiecie w ciąży może być poszerzony o inne szczepienia (tab. 1) 1, 2 .

Poniżej zostaną omówione szczepienia zalecane ciężarnym z uwzględnieniem danych na temat ich bezpieczeństwa i skuteczności oraz aspekty praktyczne realizacji szczepień w trakcie ciąży.

Szczepienia zalecane rutynowo

Szczepienie przeciw krztuścowi

Celem szczepienia przeciw krztuścowi jest przede wszystkim ochrona przed zachorowaniem nowo narodzonego dziecka. Krztusiec stanowi ogromne zagrożenie dla noworodków i niemowląt w pierwszych miesiącach życia ze względu na ciężki przebieg choroby w tej grupie wiekowej. Po szczepieniu ciężarnej następuje produkcja swoistych przeciwciał, które przez łożysko przechodzą do płodu i po urodzeniu chronią dziecko. Dodatkowa ochrona wynika z faktu, że matka jest uodporniona i nie stanie się źródłem zakażenia Bordetella pertussis dla swojego dziecka.

Szczepienie powinno być wykonane w każdej ciąży, bez względu na historię szczepień przeciw krztuścowi. Aby zapewnić maksymalny przezłożyskowy transfer przeciwciał, szczepionkę należy podać ≥4 tygodni przed porodem. Według polskiego Programu Szczepień Ochronnych (PSO) zalecanym okresem szczepienia jest III trymestr ciąży (między 27 a 36 tygodniem ciąży) 3 , takie same są rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP), Polskiego Towarzystwa Wakcynologii (PTW) i Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej (PTMR) 1 . W przypadku zagrażającego porodu przedwczesnego możliwe jest wykonanie szczepienia wcześniej (po 20 tygodniu ciąży) 4 . Szczepienie jest realizowane poprzez podanie pojedynczej dawki preparatu dTpa (skojarzona szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z acelularną komponentą krztuścową i obniżoną zawartością antygenów błonicy i krztuśca), gdyż nie ma monowalentnej szczepionki przeciw krztuścowi.

Wykazano, że szczepienie ciężarnych zmniejsza ryzyko zachorowania na krztusiec u ich dzieci w pierwszych 2 miesiącach życia o 75-87%. Skuteczność w zapobieganiu zachorowaniom wymagającym hospitalizacji u najmłodszych niemowląt sięga 90,5% 5 . W kolejnych miesiącach życia dziecka efekt ochronny się zmniejsza, ale według autorów z Australii w całym pierwszym półroczu życia ryzyko krztuśca u dziecka, którego matka była szczepiona w ciąży, jest mniejsze o 61,5% 6 .

Potwierdzono także bezpieczeństwo szczepienia dTpa. W wielu badaniach wykazano, że szczepienie nie zwiększa ryzyka powikłań ciąży i okresu okołoporodowego, a także niekorzystnych następstw dla noworodka i dziecka w późniejszym okresie życia, w tym: zaburzeń ze spektrum autyzmu i zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zaburzeń słuchu i wzroku 7, 8, 9 . W niektórych badaniach sugerowano nieznacznie zwiększoną częstość występowania zapalenia błon płodowych i łożyska, ostatecznie jednak nie potwierdzono takiego związku, m.in. w amerykańskim badaniu, którym objęto ponad 100 000 ciężarnych zaszczepionych dTpa 10 .

Niemowlęta, których matki zostały w ciąży zaszczepione dTpa, mogą nieco słabiej odpowiadać na szczepienie przeciw krztuścowi. Zjawisko to, związane z obecnością przeciwciał odmatczynych, określane jest mianem blunting. Nie stwierdzono jednak, aby wiązało się z większym ryzykiem zachorowania na krztusiec w porównaniu z obserwowanym u dzieci, których matki nie były w ciąży szczepione dTpa 11 .

Warto zalecić szczepienie dTpa ojcu dziecka oraz innym dorosłym osobom z najbliższego otoczenia dziecka w celu realizacji założeń strategii kokonu. Jeśli matka nie była szczepiona dTpa w ciąży, zaleca się uzupełnienie tego szczepienia w okresie połogu. Chociaż skuteczność strategii kokonu w zapobieganiu krztuścowi u najmłodszych dzieci jest mniejsza niż szczepienie ciężarnych, nie należy z niej rezygnować.

Szczepienie przeciw grypie

Grypa stanowi zagrożenie przede wszystkim dla matki, zwłaszcza w II i III trymestrze ciąży, ale zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu grypy i powikłań dotyczy również okresu połogu. Zachorowanie w ciąży zwiększa ryzyko niepomyślnego jej przebiegu, może mieć także niekorzystny wpływ na płód i noworodka, w tym powodować niechromosomalne wady wrodzone w przypadku zachorowania na grypę w I trymestrze ciąży 12 .

Szczepienie przeciw grypie jest zalecane wszystkim kobietom, które w trakcie sezonu grypowego będą lub są w ciąży. Może być wykonane w każdym okresie ciąży, optymalnie na początku sezonu zachorowań (od września do października), ale zasadne jest do końca sezonu. Dodatkowo przezłożyskowy transfer przeciwciał poszczepiennych chroni dziecko w pierwszych miesiącach życia. Dlatego w miarę dostępności szczepionki na rynku przed sezonem zachorowań (np. w sierpniu) warto zalecić szczepienie kobiecie w III trymestrze ciąży 1, 2 .

W wielu badaniach oceniono skuteczność szczepienia ciężarnych w zapobieganiu grypie u matek oraz ich dzieci w pierwszych miesiącach życia. Efekt ochronny był różny i zależał m.in. od dopasowania składu antygenowego szczepionki w danym sezonie grypowym. W międzynarodowym badaniu obejmującym kolejne sezony grypowe w latach 2010-2016 ryzyko hospitalizacji z powodu ostrej infekcji układu oddechowego było o 40% mniejsze w grupie zaszczepionych ciężarnych 13 , a w kohortowym badaniu amerykańskim przeprowadzonym w sezonie 2018/2019 ryzyko zachorowania na grypę u kobiet szczepionych w ciąży było o 72% niższe niż u nieszczepionych ciężarnych 14 . Skuteczność w zapobieganiu zachorowaniu na grypę przez pierwsze 6 miesięcy życia u dzieci urodzonych przez kobiety szczepione w ciąży wynosiła 68%. Ochronny efekt szczepienia matki może się zmniejszać w miarę upływu czasu, zależy od sezonu grypowego, a także okresu ciąży, w którym wykonano szczepienie 15 .

Szczepienie przeciw grypie jest bezpieczne zarówno dla ciężarnej, jak i dla jej dziecka. Ryzyko poronienia samoistnego, zapalenia błon płodowych i łożyska, nadciśnienia tętniczego wywołanego ciążą, stanu przedrzucawkowego oraz porodu przedwczesnego jest podobne u szczepionych pacjentek do obserwowanego u kobiet, które nie były szczepione w ciąży. Szczepienie nie zwiększa ryzyka zgonu wewnątrzmacicznego, wad wrodzonych ani nie wpływa na zmniejszenie punktacji w skali Apgar, a także nie zwiększa konieczności zastosowania mechanicznego wspomagania oddechu u dziecka i ryzyka hospitalizacji na oddziale intensywnej terapii noworodka 16, 17 . W długofalowych badaniach oceniono ewentualny związek szczepienia w ciąży z zaburzeniami neurorozwojowymi, zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz chorobami alergicznymi i autoimmunologicznymi u dzieci i nie stwierdzono zwiększonego ryzyka ich wystąpienia 18, 19 .

Szczepienie przeciw COVID-19

Szczepienie przeciw COVID-19 ma na celu przede wszystkim zapewnienie ochrony ciężarnej, dodatkową korzyścią jest ochrona niemowlęcia w pierwszych miesiącach życia przez biernie przeniesione przez łożysko swoiste przeciwciała odmatczyne. Ciąża stanowi ryzyko ciężkiego przebiegu i powikłań COVID-19, w tym hospitalizacji, hospitalizacji na oddziale intensywnej terapii i konieczności zastosowania pozaustrojowej oksygenacji krwi, a nawet zgonu 20 . COVID-19 u ciężarnej wiąże się z ryzykiem niekorzystnego przebiegu ciąży oraz wystąpienia powikłań w okresie okołoporodowym i noworodkowym 21 . U noworodków i niemowląt przebieg choroby również może być cięższy.

Szczepienie zaleca się wszystkim ciężarnym, może być wykonane na każdym etapie ciąży 1, 2 . Podanie szczepionki w II lub III trymestrze ciąży zapewnia przezłożyskowy transfer przeciwciał. Jeśli kobieta była zaszczepiona przeciw COVID-19 przed ciążą, szczepienia nie trzeba powtarzać. Szczepienie prowadzone jest zgodnie z komunikatami Ministerstwa Zdrowia w punktach szczepień realizujących szczepienia przeciw COVID-19. W sezonie 2025/2026 w Polsce dostępna jest szczepionka mRNA o składzie dostosowanym do podwariantu LP.8.1.

Skuteczność i bezpieczeństwo szczepionek przeciw COVID-19 potwierdzono w wielu badaniach, spośród których większość dotyczyła preparatów mRNA. Wykazano, że szczepienie zmniejsza ryzyko zakażenia i hospitalizacji ciężarnych – według metaanalizy z 2024 roku odpowiednio o 61% i 98% 22 . U dzieci matek szczepionych w czasie ciąży ryzyko zachorowania w pierwszym półroczu życia było mniejsze o 41,5% 23 , a hospitalizacji z powodu COVID-19 o 35-54% 24 . Trudno jednoznacznie określić, czy ochrona dziecka zależy od okresu ciąży, w którym wykonano szczepienie; według jednego badania jest ona podobna bez względu na to, czy szczepienie odbyło się w I, II czy III trymestrze ciąży 23 , a według innego najkorzystniejsze jest szczepienie po 21 tygodniu ciąży 25 .

Dane na temat bezpieczeństwa szczepienia przeciw COVID-19 pochodzące z badań obserwacyjnych i nadzoru populacyjnego również dotyczą głównie szczepionek mRNA. Ich podanie w ciąży nie zwiększa ryzyka powikłań ciąży (m.in. stanu przedrzucawkowego, nadciśnienia tętniczego, przedwczesnego oddzielenia się łożyska) i okresu okołoporodowego. Nie obserwowano także ich niekorzystnego wpływu na płód i dziecko po urodzeniu 26 .

Szczepienie przeciw zakażeniu RSV

Zakażenia RSV są niebezpieczne przede wszystkim dla najmłodszych dzieci. Szczepienie w czasie ciąży wywołuje produkcję swoistych przeciwciał, a ich transfer przezłożyskowy zapewnia bierną ochronę noworodkowi i niemowlęciu. Ten sposób profilaktyki dostępny jest od 2023 roku, kiedy zarejestrowano pierwszą szczepionkę przeciw RSV do podawania ciężarnym. Jest to szczepionka podjednostkowa, rekombinowana, zawierająca glikoproteinę F podtypu A i B w konformacji przedfuzyjnej. Zgodnie z rejestracją przez European Medicines Agency (EMA) i charakterystyką produktu leczniczego jedna dawka szczepionki powinna być podana między 24 a 36 tygodniem ciąży 27 . PTW zaleca szczepienie w 28-36 tygodniu ciąży (na krótko przed rozpoczęciem lub w trakcie sezonu zachorowań) 28 ; podobne są zalecenia brytyjskie 29 . W Stanach Zjednoczonych szczepionka przeciw RSV jest zarejestrowana do podawania w 32-36 tygodniu ciąży – w tym okresie ciąży (a jednocześnie od września do stycznia) rekomendują jej podanie Centers for Disease Control and Prevention (CDC) oraz American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) 30, 31 .

Tylko jeden z dwóch preparatów szczepionkowych przeciw RSV dostępnych obecnie na rynku zarejestrowany jest do stosowania u kobiet w ciąży, należy zatem dołożyć wszelkich starań, aby nie doszło do pomyłki przy wykonywaniu szczepienia.

Skuteczność szczepionki przeciw RSV przeznaczonej dla ciężarnych w zapobieganiu zachorowaniom u ich dzieci w pierwszych 6 miesiącach życia wykazano w badaniu przedrejestracyjnym 32 . W ciągu 3 pierwszych miesięcy życia ryzyko ciężkiej choroby dolnych dróg oddechowych związanej z RSV u dzieci zaszczepionych matek było o 81,8% niższe w porównaniu z odnotowanym u dzieci kobiet nieszczepionych w ciąży. W ciągu pierwszych 6 miesięcy życia ryzyko było mniejsze o 69,4%. Dane dotyczące skuteczności w świecie rzeczywistym pochodzą z Argentyny, gdzie wprowadzono narodowy program szczepień ciężarnych przeciw RSV. Skuteczność szczepionki w zapobieganiu zakażeniu RSV prowadzącemu do choroby dolnych dróg oddechowych i hospitalizacji wyniosła odpowiednio 78,6% i 71,3% w ciągu pierwszych 3 miesięcy i 6 miesięcy życia dzieci zaszczepionych kobiet, a skuteczność w zapobieganiu ciężkiej chorobie dolnych dróg oddechowych i hospitalizacji – 76,9% w ciągu pierwszych 6 miesięcy życia 33 . Bezpieczeństwo szczepionki oceniono w badaniu przedrejestracyjnym. Nie wykryto żadnych sygnałów dotyczących bezpieczeństwa ani u matek, ani u ich dzieci do 24 miesiąca życia. Częstość ciężkich zdarzeń okołoporodowych (w tym: porodu przedwczesnego, przedwczesnego oddzielenia łożyska, stanu przedrzucawkowego, stanu zagrożenia płodu) była podobna w grupach kobiet szczepionych i nieszczepionych. Podobnie częstość zdarzeń dotyczących dzieci (niewydolność oddechowa, mała urodzeniowa masa ciała, żółtaczka noworodków, hipoglikemia, sepsa noworodków, wady serca) nie różniła się w grupach potomstwa matek szczepionych i nieszczepionych w ciąży.

W badaniu innej szczepionki przeciw RSV przeznaczonej do stosowania u ciężarnych stwierdzono zwiększoną częstość porodów przedwczesnych w grupie kobiet zaszczepionych (badanie zostało przerwane, szczepionka nie została zarejestrowana). Z tego względu w celu zachowania ostrożności i uniknięcia ewentualnego skrajnego wcześniactwa amerykańska Food and Drug Administration (FDA) podjęła decyzję o rejestracji obecnie dostępnego preparatu do stosowania w 32-36 tygodniu ciąży 2 . Jak podano wcześniej, w Europie szczepionka zarejestrowana jest od 24 tygodnia ciąży.

Możliwa jest również immunoprofilaktyka bierna poprzez podanie swoistych przeciwciał monoklonalnych. Preparat paliwizumabu (ze względu na czas półtrwania wymagający podawania raz w miesiącu przez cały sezon zachorowań) dostępny jest jedynie dla dzieci z grup ryzyka w ramach programu lekowego. Preparat nirsewimabu (o przedłużonym działaniu, do jednorazowego podania w sezonie zachorowań) w Polsce dostępny jest komercyjnie. Nie opracowano szczepionki przeciw RSV przeznaczonej dla dzieci. Warto nadmienić, że szczepienie ciężarnej przeciw RSV nie stanowi przeciwwskazania do podania dziecku przeciwciał monoklonalnych (paliwizumabu lub nirsewimabu), a więc nie zamyka dziecku drogi do tej metody profilaktyki, jeśli jest ona wskazana i możliwa 28 .

Szczepienia zalecane w razie wskazań

Jak podano w tabeli 1, zakres tych szczepień jest bardzo szeroki. Po ustaleniu wskazań wynikających z sytuacji epidemiologicznej, potencjalnego narażenia, chorób przewlekłych zwiększających ryzyko zachorowania i/lub ciężkiego przebiegu oraz po analizie stosunku korzyści do potencjalnego ryzyka można kobiecie w ciąży podać większość szczepionek zabitych. Jest to zgodne z ogólnymi zasadami szczepień 34 .

Szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B

Zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV – hepatitis B virus) może mieć poważne konsekwencje zarówno dla samej kobiety, jak i dla przebiegu ciąży (zwiększa ryzyko wystąpienia cholestazy ciężarnych, cukrzycy związanej z ciążą, stanu przedrzucawkowego, rzucawki, porodu przedwczesnego). Zakażenie wertykalne (wewnątrzmacicznie lub częściej okołoporodowo) w 90% przypadków skutkuje przewlekłym zapaleniem wątroby, którego konsekwencjami mogą być marskość wątroby lub pierwotny rak wątrobowokomórkowy w wieku dorosłym 35 . Warto przypomnieć, że do zakażenia HBV może dojść drogą parenteralną (podczas wszelkich zabiegów z przerwaniem ciągłości skóry) i poprzez kontakty seksualne.

Większość ciężarnych powinna być wcześniej zaszczepiona w ramach szczepień obowiązkowych w dzieciństwie; od 1.01.1996 szczepieniu podlegają wszystkie noworodki, a w latach 2000-2010 realizowano także tzw. wychwytujące szczepienie u nastolatków w 14 roku życia. Ponadto szczepienie to jest zalecane praktycznie wszystkim osobom dorosłym, a zgodnie z PSO na rok 2026 dla kobiet planujących ciążę, które dotychczas nie były szczepione – obowiązkowe 3 . Jeśli ciężarna nie była wcześniej szczepiona, można i należy szczepienie wykonać w ciąży 1 . Oba dostępne preparaty zawierają antygen HBs (białko powierzchniowe) otrzymany z wykorzystaniem metod inżynierii genetycznej. Pełen cykl szczepienia składa się z 3 dawek podawanych w schemacie 0, 1, 6 miesięcy. W przypadku niepełnego cyklu szczepień w przeszłości należy podać brakującą dawkę/dawki. Szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B) jest bezpieczne dla matki i dziecka 36 .

Szczepienie przeciw tężcowi i błonicy

Zgodnie z PSO każdej osobie dorosłej zaleca się szczepienie przypominające przeciw tężcowi i błonicy, a także krztuścowi (ciężarne mają szczególne wskazania do szczepienia przeciw krztuścowi, co zostało omówione wcześniej) 3 . Ponieważ szczepienie przeciw krztuścowi w ciąży realizowane jest z użyciem szczepionki dTpa, kobieta otrzymuje jednocześnie szczepienie przypominające przeciw tężcowi i błonicy. Jeśli ciężarna nie była nigdy wcześniej szczepiona przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi, powinna otrzymać szczepienie podstawowe składające się z 3 dawek: tylko jedna z nich może być preparatem dTpa, dwie pozostałe to Td (szczepionka przeciw tężcowi i błonicy z obniżoną zawartością antygenu błoniczego) – w schemacie podania: 0, 1, 6 miesięcy, przy czym podanie dTpa powinno przypaść na III trymestr ciąży. W sytuacji narażenia na tężec (zranienie, pogryzienie przez zwierzę) i wskazań do profilaktyki poekspozycyjnej należy – w zależności od historii szczepień – podać ciężarnej szczepionkę dTpa zamiast anatoksyny tężcowej lub łącznie 3 dawki w schemacie 0, 1, 6 miesięcy (jedną dTpa oraz dwie dawki anatoksyny tężcowej lub szczepionki Td, optymalnie dTpa w III trymestrze ciąży).

Szczepienie przeciw poliomyelitis

Szczepienie przeciw poliomyelitis od kilkudziesięciu lat jest realizowane w ramach szczepień obowiązkowych (zgodnie z kalendarzem szczepień). Większość osób dorosłych, w tym kobiet w ciąży, jest uodporniona. W praktyce szczepienie przypominające zaleca się osobom podróżującym do Afganistanu, Pakistanu i większości krajów Afryki, co może też dotyczyć ciężarnej. Od 2016 roku w Polsce stosowana jest szczepionka inaktywowana (IPV). Można również wykorzystać preparat skojarzony dTpa-IPV. W przypadku braku szczepień w przeszłości cykl szczepienia składa się z 3 dawek w schemacie: 0, 4-8 tygodni, 6-12 miesięcy (w tym opcjonalnie jedna dawka dTpa-IPV). Preparaty IPV i dTpa-IPV są bezpieczne w ciąży 1 .

Szczepienie przeciw pneumokokom

Szczepienie przeciw pneumokokom jest zalecane pacjentom z grup ryzyka. Ciąża sama w sobie nie stanowi zwiększonego ryzyka zakażenia Streptococcus pneumoniae. Jeśli ciężarna z powodu choroby przewlekłej (anatomicznej lub czynnościowej asplenii, niedoboru odporności, choroby układu krążenia lub oddechowego, wątroby, nerek, cukrzycy, zakażenia ludzkim wirusem niedoboru odporności [HIV – human immunodeficiency virus], wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego, implantu ślimakowego) lub stosowanego leczenia immunosupresyjnego należy do grupy ryzyka i dotychczas nie była szczepiona przeciw pneumokokom, można rozważyć szczepienie 1, 34 . Stosuje się 13-walentną szczepionkę skoniugowaną (PCV-13) oraz 23-walentną szczepionkę polisacharydową (PPV-23). Od 2024 roku dostępna jest także 20-walentna szczepionka skoniugowana (PCV-20), ale na razie nie jest rekomendowana dla kobiet w ciąży, ponieważ do badań przedrejestracyjnych nie włączono ciężarnych, a także ze względu na krótki czas, jaki upłynął od rejestracji preparatu, i związany z tym brak danych z badań obserwacyjnych. Szczepionki PCV-13 i PPV-23 są bezpieczne w ciąży, odpowiedź poszczepienna może być jednak gorsza 37 .

Szczepienie przeciw meningokokom

Ciąża nie zwiększa ryzyka inwazyjnej choroby meningokokowej, ale szczepienie przeciw meningokokom należy rozważyć u nieszczepionych wcześniej kobiet w ciąży w przypadku:

  • anatomicznej lub czynnościowej asplenii, niedoboru odporności (zwłaszcza końcowych składowych dopełniacza lub properdyny), leczenia ekulizumabem lub rawulizumabem, zakażenia HIV, przewlekłej choroby wątroby lub nerek
  • pracy w laboratorium mikrobiologicznym i możliwego narażenia na kontakt z meningokokami
  • planowanego wyjazdu w rejony zwiększonego ryzyka zachorowań (zwłaszcza do Afryki Subsaharyjskiej).

Po stwierdzeniu wskazań do szczepienia zaleca się podanie szczepionki przeciw serogrupie B oraz serogrupom A, C, W i Y. W ramach profilaktyki wskazanej ze względu na wyjazd można się ograniczyć do szczepienia przeciw serogrupom A, C, W, Y 1, 2, 38 .

Uodpornienie przeciw meningokokom serogrupy B wymaga podania 2 dawek szczepionki (MenB) w odstępie 1 lub 6 miesięcy (w zależności od użytego preparatu szczepionkowego). Schemat szczepienia przeciw serogrupom A, C, W, Y składa się z pojedynczej dawki 4-walentnej szczepionki skoniugowanej (MenACWY). Kobiety w ciąży nie brały udziału w badaniach przedrejestracyjnych szczepionek przeciw meningokokom. Nadzór prowadzony po wprowadzeniu szczepionek MenACWY nie ujawnił jednak niekorzystnych zdarzeń, co potwierdza ich wysoki profil bezpieczeństwa. Dane dotyczące bezpieczeństwa preparatów MenB również pochodzą z nadzoru porejestracyjnego – w Stanach Zjednoczonych zgłoszono jeden przypadek poronienia samoistnego (nie ustalono związku przyczynowo-skutkowego) 38 .

Szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A

Szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (WZW A) wykorzystywane jest głównie w medycynie podróży, u osób wyjeżdżających do krajów o średniej i wysokiej endemiczności. W Polsce ryzyko zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu A (HAV – hepatitis A virus) jest małe, chociaż okresowo, w tym obecnie (2025-2026), obserwuje się wzrost liczby zachorowań. Zakażenie HAV u kobiety w ciąży może przebiegać z ostrą niewydolnością wątroby, która jest stanem zagrożenia życia i stanowi ryzyko porodu przedwczesnego 39 .

Szczepienie jest wskazane u ciężarnej przed podróżą do regionów występowania WZW A lub w razie pogorszenia sytuacji epidemiologicznej w Polsce, zwłaszcza jeśli pacjentka ma rozpoznaną przewlekłą chorobę wątroby 1, 3 . Cykl szczepienia przeciw WZW A składa się z 2 dawek szczepionki w odstępie 6-12 miesięcy (zatem w ciąży wystarczy podać jedną dawkę). Warto pamiętać, że szczepionkę przeciw WZW A można podać w ramach profilaktyki poekspozycyjnej, np. kiedy doszło do kontaktu z osobą chorą na WZW A. Skuteczność szczepionki w zapobieganiu WZW A, zarówno przedekspozycyjnie, jak i poekspozycyjnie, jest bardzo wysoka. Potwierdzono także bezpieczeństwo szczepionki przeciw WZW A. W przypadku wskazań do szczepienia przeciw WZW A i WZW B można podać szczepionkę skojarzoną przeciw tym dwóm chorobom, która jest skuteczna i bezpieczna również u ciężarnych 36 .

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) występuje endemicznie w Polsce i wielu innych krajach europejskich. Wirus KZM przenoszony jest przez kleszcze, rzadziej do zakażenia dochodzi drogą pokarmową poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka lub jego przetworów. Choroba może mieć ciężki przebieg u ciężarnej, stanowiąc wtedy zagrożenie również dla płodu 40 . Wskazania do szczepienia przeciw KZM zależą od sytuacji epidemiologicznej w regionie zamieszkania, a także trybu życia i podejmowanych aktywności. Po ustaleniu indywidualnych wskazań kobieta w ciąży może być zaszczepiona przeciw KZM. Postępowanie takie jest zalecane w wielu krajach 41 , chociaż nie było badań dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa szczepionki przeciw KZM u ciężarnych. Podejmując decyzję o szczepieniu, trzeba pamiętać, że uzyskanie ochrony w aktualnym sezonie żerowania kleszczy wymaga podania 2 dawek szczepionki.

Szczepienie przeciw wściekliźnie

Szczepienie stosuje się w profilaktyce przedekspozycyjnej i poekspozycyjnej 3 . Szczepienie przedekspozycyjne wskazane jest np. w przypadku podróży do kraju, gdzie istnieje realne ryzyko pogryzienia przez wściekłe zwierzę i występują zachorowania na wściekliznę u ludzi. W praktyce częściej realizowane jest szczepienie po pogryzieniu przez zwierzę – wściekłe, podejrzane o wściekliznę lub nieznane. Obie te sytuacje mogą dotyczyć kobiety w ciąży – wówczas po ustaleniu wskazań należy wykonać szczepienie 1 .

Szczepienie przeciw durowi brzusznemu

Szczepienie przeciw durowi brzusznemu jest stosowane w medycynie podróży u osób udających się do Azji Południowo-Wschodniej, Afryki, Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej. U ciężarnej planującej taki wyjazd można wykonać szczepienie, przy czym należy użyć szczepionki inaktywowanej podawanej domięśniowo lub podskórnie. Druga spośród dostępnych szczepionek przeciw durowi brzusznemu, która jest podawana doustnie, zawiera żywe pałeczki Salmonella typhi i jest przeciwwskazana w ciąży 1 .

Szczepienie przeciw cholerze

Szczepienie przeciw cholerze jest wskazane w przypadku podróży do krajów endemicznego występowania tej choroby. Dostępne są 2 szczepionki doustne: inaktywowana i żywa. W razie ustalenia wskazań do szczepienia u ciężarnej może zostać podana jedynie szczepionka inaktywowana, żywa jest przeciwwskazana w czasie ciąży 1, 34 .

Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu

Japońskie zapalenie mózgu występuje w Azji Południowo-Wschodniej. Choroba ta może mieć ciężki przebieg i stanowić zagrożenie dla życia matki, istnieje również ryzyko niepomyślnego przebiegu ciąży (poronienia, porodu przedwczesnego). Ryzyko zakażenia dotyczy zwłaszcza długich (≥1 miesiąca) pobytów w regionie endemicznym. Przed potencjalną ekspozycją (wyjazdem) pacjentce powinny zostać podane 2 dawki szczepionki 42 .

Szczepienie przeciw żółtej gorączce

Szczepienie przeciw żółtej gorączce jest wymagane (obowiązkowe) u osób planujących wyjazd do niektórych krajów afrykańskich oraz Boliwii i Gujany Francuskiej, a także zalecane przed podróżą do wielu innych regionów, gdzie istnieje ryzyko zakażenia i zachorowania. Szczepionka przeciw żółtej gorączce zawiera żywe wirusy, ale ciąża nie stanowi bezwzględnego przeciwwskazania do jej podania 1 . Jeśli nie da się odłożyć wyjazdu ciężarnej do regionu endemicznego występowania żółtej gorączki, dopuszczalne jest podanie tej szczepionki w ciąży. Należy starannie dokonać bilansu ryzyka i korzyści, gdyż mogą wystąpić poważne odczyny poszczepienne, w tym poronienie. Co więcej, odpowiedź na szczepienie w trakcie ciąży może być obniżona, zwłaszcza w III trymestrze 43 .

Szczepienia przeciwwskazane w ciąży

Ciąża stanowi przeciwwskazanie do podania żywych szczepionek:

  • przeciw gruźlicy
  • przeciw odrze, śwince i różyczce
  • przeciw ospie wietrznej
  • przeciw cholerze
  • przeciw durowi brzusznemu.

Spośród szczepionek zabitych, które generalnie uznawane są za bezpieczne, nie podaje się w ciąży szczepionek przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV – human papillomavirus) oraz przeciw półpaścowi 1, 34 .

Praktyczne aspekty szczepień kobiet w ciąży

Szczepienia rutynowo zalecane ciężarnym, podobnie jak szczepienia innych pacjentów, odbywają się przede wszystkim w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej z gabinetami szczepień. Dwie dowolne szczepionki zabite można podać w trakcie jednej wizyty lub w dowolnym odstępie czasu. Kwalifikacja ciężarnej do szczepienia, którą przeprowadza lekarz rodzinny, nie odbiega od kwalifikacji innych pacjentów. Szczepienie przeciw grypie oraz COVID-19 może zostać także zrealizowane w aptece, która ma podpisaną umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na takie świadczenie. Warto, aby ginekolog-położnik informował swoje pacjentki o szczepieniach rutynowo zalecanych kobietom w ciąży i rekomendował ich wykonanie. Wspólna rekomendacja lekarza rodzinnego i specjalisty prowadzącego ciążę zwiększa zaufanie kobiet do szczepień. W przypadku ciężarnej z chorobą przewlekłą stanowiącą czynnik ryzyka określonej choroby zakaźnej wskazania do szczepienia ustala lekarz rodzinny lub specjalista, pod którego opieką pozostaje pacjentka, a kwalifikacja i szczepienie odbywają się w placówce podstawowej opieki zdrowotnej. W tym przypadku także istotna jest proszczepienna postawa ginekologa-położnika. Szczepienie poekspozycyjne przeciw tężcowi odbywa się zwykle w chirurgicznej izbie przyjęć lub na szpitalnym oddziale ratunkowym. Kwalifikację do poekspozycyjnej profilaktyki wścieklizny przeprowadza lekarz specjalistycznej poradni chorób zakaźnych (lub szpitala/oddziału zakaźnego). W przypadku szczepień stosowanych w medycynie podróży ciężarna powinna zgłosić się do poradni chorób zakaźnych lub certyfikowanego centrum medycyny podróży, gdzie lekarz posiadający doświadczenie w tym zakresie ustali wskazania do szczepienia oraz dokona analizy korzyści i ryzyka.

Część szczepień wykonywanych u kobiet w ciąży jest bezpłatna: szczepienia przeciw krztuścowi (w ramach podstawowej opieki zdrowotnej), przeciw grypie oraz zakażeniu RSV (na podstawie recepty „C” z refundacją wynoszącą 100%), przeciw COVID-19, a także szczepienia poekspozycyjne przeciw tężcowi i wściekliźnie. Pozostałe szczepienia wykonywane są odpłatnie.

Podsumowanie

Szczepienia pomagają chronić zdrowie matki i dziecka. Wszystkim kobietom w ciąży zaleca się szczepienie przeciw krztuścowi, grypie, COVID-19, zakażeniu RSV. W zależności od historii uodpornienia, stanu zdrowia i ewentualnego narażenia na określone zakażenia wskazane może być także wykonanie innych szczepień. W ciąży można bezpiecznie stosować szczepionki zabite, nie zaleca się jedynie szczepienia przeciw HPV i przeciw półpaścowi. Szczepionki żywe są przeciwwskazane, ale wyjątkowo dopuszcza się podanie szczepionki przeciw żółtej gorączce. Kwalifikacja do szczepień i ich realizacja odbywają się zwykle w poradni podstawowej opieki zdrowotnej, jednak to bardzo ważne, aby nie tylko lekarz rodzinny, lecz także ginekolog-położnik informowali pacjentki o szczepieniach rutynowo zalecanych wszystkim kobietom w ciąży i rekomendowali ich wykonanie. Takie wspólne zalecenia mogą przyczynić się do poprawy wyszczepialności ciężarnych.

Abstract
Vaccinations in pregnant women – current state of knowledge

The aim of vaccinations offered during pregnancy is to protect the mother, the fetus and the neonate/infant in the first months of life. Pregnant women should be vaccinated when the risk for exposure to disease is high and the infection poses a significant risk to the mother or fetus. Vaccinations against pertussis, influenza, COVID-19 and, currently, RSV are strongly recommended. Other vaccinations, against hepatitis B, hepatitis A, tetanus, diphtheria, tick borne encephalitis, pneumococci, meningococci or poliomyelitis, may be indicated in special clinical circumstances, after a risk-and-benefit analysis. The same applies to vaccines used in travel medicine. Tetanus, rabies and hepatitis A vaccines are administered as postexposure prophylaxis. In general, non-live vaccines are safe during pregnancy. Live vaccines are contraindicated, but yellow fever vaccine may be used when the risk of exposure is high.

Piśmiennictwo
  1. 1. Seremak-Mrozikiewicz A, Nitsch-Osuch A, Czajkowski K, et al. Guidelines of the Polish Society of Gynecologists and Obstetricians, the Polish Society for Vaccinology, and the Polish Society for Family Medicine on vaccinating women with reproductive plans and pregnant or breastfeeding women. Ginekol Pol 2023;94(8):670-82
  2. 2. Ściubisz M. Szczepienia ochronne u kobiet w ciąży. Przegląd aktualnych zaleceń i danych naukowych. MP Szczepienia 2024;3(51):49-71
  3. 3. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026. Dz. Urz. Min. Zdr. 2025 poz. 85
  4. 4. Tessier E, Campbell H, Ribeiro S, et al. Impact of extending the timing of maternal pertussis vaccination on hospitalized infant pertussis in england, 2014-2018. Clin Infect Dis 2021;73(9):e2502-8
  5. 5. Merdrignac L, Acosta L, Habington A, et al.; PERTINENT Group. Effectiveness of pertussis vaccination in pregnancy to prevent hospitalisation in infants aged <2 months and effectiveness of both primary vaccination and mother's vaccination in pregnancy in infants aged 2-11 months. Vaccine 2022;40(44):6374-82
  6. 6. Regan AK, Moore HC, Binks MJ, et al. Maternal pertussis vaccination, infant immunization and risk of pertussis. Pediatrics 2023;152(5):e2023062664
  7. 7. Donegan K, King B, Bryan P. Safety of pertussis vaccination in pregnant women in UK: observational study. BMJ 2014;349:g4219
  8. 8. Becerra-Culqui TA, Getahun D, Chiu V, et al. Prenatal tetanus, diphtheria, acellular pertussis vaccination and autism spectrum disorder. Pediatrics 2018;142(3):e20180120
  9. 9. Becerra-Culqui TA, Getahun D, Chiu V, et al. The association of prenatal tetanus, diphtheria, and acellular pertussis (Tdap) vaccination with attention-deficit/hyperactivity disorder. Am J Epidemiol 2020;189(10):1163-72
  10. 10. Greenberg V, Vazquez-Benitez G, Kharbanda EO, et al. Tdap vaccination during pregnancy and risk of chorioamnionitis and related infant outcomes. Vaccine 2023;41(22):3429-35
  11. 11. Kandeil W, Savic M, Ceregido MA, et al. Immune interference (blunting) in the context of maternal immunization with Tdap-containing vaccines: is it a class effect? Expert Rev Vaccines 2020;19(4):341-52
  12. 12. Abdullahi H, Elnahas A, Konje JC. Seasonal influenza during pregnancy. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2021;258:235-9
  13. 13. Thompson MG, Kwong JC, Regan AK, et al.; PREVENT Workgroup. Influenza vaccine effectiveness in preventing influenza-associated hospitalizations during pregnancy: a multi-country retrospective test negative design study, 2010-2016. Clin Infect Dis 2019;68(9):1444-53
  14. 14. Maltezou HC, Asimakopoulos G, Stavrou S, et al. Effectiveness of quadrivalent influenza vaccine in pregnant women and infants, 2018-2019. Vaccine 2020;38(29):4625-31
  15. 15. Zaman K, Roy E, Arifeen SE, et al. Effectiveness of maternal influenza immunization in mothers and infants. N Engl J Med 2008;359(15):1555-64
  16. 16. Mohammed H, Roberts CT, Grzeskowiak LE, et al. Safety and protective effects of maternal influenza vaccination on pregnancy and birth outcomes: a prospective cohort study. EClinicalMedicine 2020;26:100522
  17. 17. Bratton KN, Wardle MT, Orenstein WA, et al. Maternal influenza immunization and birth outcomes of stillbirth and spontaneous abortion: a systematic review and meta-analysis. Clin Infect Dis 2015;60(5):e11-9
  18. 18. Foo D, Sarna M, Pereira G, et al. Prenatal influenza vaccination and allergic and autoimmune diseases in childhood: a longitudinal, population-based linked cohort study. PLoS Med 2022;19(4):e1003963
  19. 19. Foo D, Sarna M, Pereira G, et al. Association between maternal influenza vaccination and neurodevelopmental disorders in childhood: a longitudinal, population-based linked cohort study. Arch Dis Child 2023;108(8):647-53
  20. 20. Allotey J, Stallings E, Bonet M, et al.; PregCOV-19 Living Systematic Review Consortium. Clinical manifestations, risk factors and maternal and perinatal outcomes of coronavirus disease 2019 in pregnancy: living systematic review and meta-analysis. BMJ 2020;370:m3320
  21. 21. Wei SQ, Bilodeau-Bertrand M, Liu S, et al. The impact of COVID-19 on pregnancy outcomes: a systematic review and meta-analysis. CMAJ 2021;193(16):E540-8
  22. 22. Fernández-García S, Del Campo-Albendea L, Sambamoorthi D, et al.; PregCOV-19 Living Systematic Review Consortium. Effectiveness and safety of COVID-19 vaccines on maternal and perinatal outcomes: a systematic review and meta-analysis. BMJ Glob Health 2024;9(4):e014247
  23. 23. Goh O, Pang D, Tan J, et al. mRNA SARS-CoV-2 vaccination before vs during pregnancy and Omicron infection among infants. JAMA Netw Open 2023;6(11):e2342475
  24. 24. Simeone RM, Zambrano LD, Halasa NB, et al.; Overcoming COVID-19 Investigators. Effectiveness of maternal mRNA COVID-19 vaccination during pregnancy against COVID-19 – associated hospitalizations in infants aged <6 months during SARS-CoV-2 Omicron predominance – 20 States, March 9, 2022–May 31, 2023. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2023;72(39):1057-64
  25. 25. Halasa NB, Olson SM, Staat MA, et al.; Overcoming COVID-19 Investigators. Maternal vaccination and risk of hospitalization for COVID-19 among infants. N Engl J Med 2022;387(2):109-19
  26. 26. Tormen M, Taliento C, Salvioli S, et al. Effectiveness and safety of COVID-19 vaccine in pregnant women: a systematic review with meta-analysis. BJOG 2023;130(4):348-57
  27. 27. Charakterystyka produktu leczniczego: Abrysvo
  28. 28. Siewert B, Małecka I, Czajka H, i wsp. Profilaktyka bierna zakażeń syncytialnym wirusem oddechowym (RSV) w populacji niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Wakcynologii – aktualizacja na sezon 2025/2026. Pediatr Dypl 2025;29(6):18-34
  29. 29. NHS. Introduction of new NHS vaccination programmes against respiratory syncytial virus (RSV). www.gov.uk/government/publications/respiratory-syncytial-virus-rsv-vaccination-programmes-letter/introduction-of-new-nhs-vaccination-programmes-against-respiratory-syncytial-virus-rsv. National Health Service, 2024. Dostęp 1.10.2024
  30. 30. Fleming-Dutra KE, Jones JM, Roper LE, et al. Use of the Pfizer respiratory syncytial virus vaccine during pregnancy for the prevention of respiratory syncytial virus-associated lower respiratory tract disease in infants: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices – United States, 2023. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2023;72(41):1115-22
  31. 31. ACOG. Maternal respiratory syncytial virus vaccination. American College of Obstetricians and Gynecologists, 2023. www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2023/09/maternal-respiratory-syncytial-virus-vaccination. Dostęp 1.10.2024
  32. 32. Kampmann B, Madhi SA, Munjal I, et al.; MATISSE Study Group. Bivalent prefusion F vaccine in pregnancy to prevent RSV illness in infants. N Engl J Med 2023;388(16):1451-64
  33. 33. Pérez Marc G, Vizzotti C, Fell DB, Di Nunzio L, et al.; BERNI study working group. Real-world effectiveness of RSVpreF vaccination during pregnancy against RSV-associated lower respiratory tract disease leading to hospitalisation in infants during the 2024 RSV season in Argentina (BERNI study): a multicentre, retrospective, test-negative, case-control study. Lancet Infect Dis 2025 ;25(9):1044-54
  34. 34. Kroger A, Bahta L, Long S, et al. General best practice guidelines for immunization. Best practices guidelines of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). Centers for Disease Control and Prevention. www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/index.html. Dostęp 2.10.2024
  35. 35. Dunkelberg JC, Berkley EM, Thiel KW, et al. Hepatitis B and C in pregnancy: a review and recommendations for care. J Perinatol 2014;34(12):882-91
  36. 36. Celzo F, Buyse H, Welby S, et al. Safety evaluation of adverse events following vaccination with Havrix, Engerix-B or Twinrix during pregnancy. Vaccine 2020;38(40):6215-23
  37. 37. Kobayashi M, Pilishvili T, Farrar JL, et al. Pneumococcal vaccine for adults aged ≥19 years: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices, United States, 2023. MMWR Recomm Rep 2023;72(3):1-39
  38. 38. Mbaeyi SA, Bozio CH, Duffy J, et al. Meningococcal vaccination: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices, United States, 2020. MMWR Recomm Rep 2020;69(9):1-41
  39. 39. Elinav E, Ben-Dov IZ, Shapira Y, et al. Acute hepatitis A infection in pregnancy is associated with high rates of gestational complications and preterm labor. Gastroenterology 2006;130(4):1129-34
  40. 40. Bjonholm E, Soderholm S, Stephansson O, et al. Tick-borne encephalitis in pregnant women: a mini narrative review. New Microbes New Infect 2022;48:101017
  41. 41. Maltezou HC, Effraimidou E, Cassimos DC, et al. Vaccination programs for pregnant women in Europe, 2021. Vaccine 2021;39(41):6137-43
  42. 42. Arora M, Lakshmi R. Vaccines – safety in pregnancy. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol 2021;76:23-40
  43. 43. Wroczyńska A, Matkowska-Kocjan A, Ciach A. Szczepienia przed podróżami zagranicznymi – choroby przenoszone przez komary. Medycyna Praktyczna Szczepienia, 2021. https://www.mp.pl/szczepienia/szczepionki/podroze/255347,szczepienia-przed-podrozami-zagranicznymi-choroby-przenoszone-przez-komary. Dostęp 11.10.2024

Następny artykuł:

Miomektomia histeroskopowa – możliwości i ograniczenia

dr n. med. Ewa Talarek
dr n. med. Ewa Talarek
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych