Emocje i zachowania żywieniowe w Europie

osoby do określonych wyborów, które przynoszą natychmiastową, choć krótkotrwałą, ulgę w niepożądanym stanie emocjonalnym i przywracają na pewien czas komfort ¹ .

Ta złożona relacja między emocjami a wyborami żywieniowymi obejmuje nie tylko nastrój, lecz także szersze spektrum stanów emocjonalnych, co może przejawiać się korzystaniem z określonych pokarmów w celu złagodzenia takich odczuć, jak stres, napięcie, podekscytowanie, nuda, samotność i wiele innych ² . Te wyzwalacze emocjonalne, choć występują w ciągu całego życia, mogą wywierać szczególnie głęboki wpływ na wzorce odżywiania w okresie dojrzewania, kiedy emocjonalność jest wyjątkowo wyraźna ³ . Warto zauważyć, że z wiekiem skłonność do emocjonalnego jedzenia stopniowo maleje – wśród starszych osób występuje ono z mniejszą intensywnością ⁴ .

Chociaż naukowo jedzenie emocjonalne można zdefiniować jako spożywanie pokarmu w odpowiedzi na emocje, zwłaszcza negatywne, pojęcie to wydaje się bardziej złożone. Było ono omawiane m.in. w ramach psychologii społecznej, klinicznej i psychoterapii, a także w kontekście nauk o żywieniu (jedzenie emocjonalne a zdrowa dieta) czy zdrowia publicznego (częstotliwość podjadania a zdrowie fizyczne). Co najważniejsze, dotychczasowe dowody wskazują, że u pozornie zdrowych osób, u których nie zdiagnozowano zaburzeń odżywiania, jedzenie emocjonalne może wywołać negatywne skutki związane z objadaniem się, a także zmianą ogólnego wzorca odżywiania, charakteryzującego się zwiększonym spożyciem żywności komfortowej (tj. służącej zapewnieniu komfortu psychicznego, zwłaszcza emocjonalnego, oraz poprawie samopoczucia), nierzadko przetworzonej lub zawierającej nadmierne ilości cukrów prostych, tłuszczów czy soli. To przejście do wzorców odżywiania typowych dla społeczeństw zachodnich wśród osób, które długoterminowo jedzą pod wpływem emocji, może mieć fatalne konsekwencje dla zdrowia, prowadząc do zwiększonego ryzyka chorób metabolicznych, takich jak otyłość, cukrzyca i schorzenia układu krążenia ⁵ .

Już wcześniej wykazano, że negatywne emocje wyzwalają różnorodne niekorzystne nawyki dotyczące stylu życia, a wśród nich także emocjonalne jedzenie, stanowiące jeden z mechanizmów radzenia sobie, powiązane nierzadko ze zwiększonym spożyciem niezdrowej żywności. Przyczynia się to do pogorszenia stanu zdrowia. W związku z tym istnieje pilna potrzeba zbadania, czym jest emocjonalne pocieszenie pokarmowe, oraz określenia zależności między zachowaniami żywieniowymi a stanami emocjonalnymi, takimi jak stres, samotność, przygnębienie, nuda, nastrój depresyjny. Wyniki podejmowanych współcześnie kompleksowych badań epidemiologicznych przyczyniają się do lepszego zrozumienia złożonych zależności między stanami emocjonalnymi a wyborami żywieniowymi, torując w ten sposób drogę potencjalnym interwencjom mającym na celu promowanie zdrowszych nawyków żywieniowych i łagodzenie niekorzystnych skutków zdrowotnych związanych z jedzeniem emocjonalnym.

Jedzenie emocjonalne – próba definicji

Jedzenie emocjonalne jest powszechnie definiowane jako tendencja do (nadmiernego) spożywania pokarmu w odpowiedzi na emocje. Jeżeli wiąże się to z (nadmiernym) spożyciem wysokokalorycznych, smacznych potraw, emocjonalne jedzenie jest zachowaniem nieprzystosowawczym, które może prowadzić do zaburzeń odżywiania, a ostatecznie do zaburzeń metabolicznych i otyłości. Jedzenie emocjonalne wiąże się z różnorodnymi podtypami zaburzeń odżywiania oraz nieprawidłowościami w przetwarzaniu emocji na poziomie behawioralnym ⁶ .

Jedzenie emocjonalne odnosi się do reakcji behawioralnej na określony stan emocjonalny lub uczucie. Ta reakcja wpływa na zachowania żywieniowe i może prowadzić do zwiększonego (a niekiedy stłumionego) spożycia pokarmu ⁷ . Osoby jedzące emocjonalnie z reguły zwiększają spożycie pokarmu w odpowiedzi na negatywne (czasem też pozytywne) emocje, aby poradzić sobie z określonym stanem emocjonalnym (tj. zmniejszyć stan negatywny lub wzmocnić pozytywny), a nie w celu zaspokojenia autentycznej fizjologicznej potrzeby dostarczenia pożywienia ⁸ .

Ściśle rzecz biorąc, jedzenie emocjonalne może odnosić się do dwóch stanów: przejadania się (OE – overeating) oraz objadania się (BE – binge eating) ⁹ . Epizod przejadania się oznacza spożycie dużej ilości pokarmu w krótkim czasie, bez towarzyszącego poczucia utraty kontroli, które jest charakterystyczne dla epizodu objadania się ¹⁰ .

Ryzyko zdrowotne związane z jedzeniem pod wpływem emocji

Jedzenie emocjonalne może stać się nawykową reakcją związaną z ekspozycją na negatywne emocje, stanowiąc zarówno podłoże rozwoju wielu schorzeń fizycznych oraz psychicznych, jak i stale towarzyszący im wzorzec zachowania.

Zrozumienie wzorców niezdrowego odżywiania ma szczególne znaczenie w praktyce klinicznej, biorąc pod uwagę ich złożoną etiologię oraz implikacje psychologiczne i psychiatryczne, które wyrażają się w różnorodnych stanach patologicznych, takich jak zespół nocnego jedzenia (NES – night eating syndrome, z typowym zaburzonym wzorcem odżywiania, często objawiający się ograniczeniem jedzenia w ciągu dnia i nadmiernym spożyciem pokarmu wieczorem/w nocy, po którym następuje bezsenność), zaburzenie z napadami objadania się (BED – binge eating disorder; polega na powracających sytuacjach napadowego spożywana obiektywnie dużych ilości jedzenia, czemu towarzyszy poczucie braku kontroli nad własnym zachowaniem) czy ortoreksja psychiczna (charakteryzująca się obsesją na punkcie zdrowego żywienia, często prowadzącą do sztywnych wzorców w zakresie odżywiania oraz nadmiernego skupiania się na jedzeniu i odżywianiu) ¹¹ .

Warto przyjrzeć się bliżej problemowi ortoreksji, której rozpowszechnienie rośnie w dzisiejszych czasach. Osoby cierpiące na to zaburzenie często doświadczają zaabsorbowania zdrową żywnością i niemożności odejścia od określonego stylu lub schematu odżywiania bez odczuwania skrajnego niepokoju. Mogą również eliminować duże grupy żywności bez powodów medycznych, religijnych, kulturowych czy etycznych, co w części przypadków prowadzi do niedoboru składników odżywczych i niedożywienia. Ponadto ortoreksja może wpływać na codzienne funkcjonowanie, ponieważ osoby dotknięte tą chorobą spędzają dużo czasu na planowaniu, kupowaniu i przygotowywaniu posiłków postrzeganych jako zdrowe, a także analizowaniu pod tym kątem potraw podawanych przez innych, np. podczas spotkań towarzyskich, w restauracji, co może skłaniać do unikania tego typu wydarzeń lub miejsc i narastającej izolacji. Nieprzestrzeganie sztywnych zasad żywieniowych może wieść do skrajnego poczucia winy, wstydu oraz samokrytyki, gdy osoby doświadczające ortoreksji spożywają niezdrową żywność. Jedynie przestrzeganie rygorystycznych wzorców odżywiania i spożywanie „właściwej” żywności daje im poczucie kontroli, mocy i satysfakcji ¹² . Co ciekawe, osoby o wysokich tendencjach ortoreksyjnych w większym zakresie wykazują skłonność do perfekcjonizmu, wskazuje się także na związek tego zaburzenia z zachowaniami obsesyjno-kompulsyjnymi ¹³ .

Nieprawidłowe odżywianie się może mieć długotrwały wpływ na różnorodne wymiary zdrowia. Rozwój zaburzeń odżywiania, takich jak jadłowstręt psychiczny, bulimia psychiczna, NES, BED oraz inne określone zaburzenia odżywiania się (OSFED – other specified feeding or eating disorder), prowadzi do poważnych problemów fizycznych i psychicznych, np. nadmiernej masy ciała, niedożywienia, zaburzeń równowagi elektrolitowej, zaburzeń żołądkowo-jelitowych, utraty masy kostnej, zmęczenia, zaburzeń snu, depresji, zaburzeń lękowych, samookaleczeń, myśli i prób samobójczych ¹⁴ . Zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia, zaparcia, biegunka i ból brzucha, mogą z kolei przekształcić się w długotrwałe schorzenia gastrologiczne, np. zespół jelita drażliwego (IBS – irritable bowel syndrome) czy gastroparezę. Należy wspomnieć, że nieprawidłowe odżywianie prowadzące do zaburzeń równowagi elektrolitowej i płynów może powodować dalsze długotrwałe problemy zdrowotne, takie jak zaburzenia rytmu serca, spowolnienie tętna i drgawki, zaburzenia układu kostno-stawowego (zmniejszenie gęstości kości, osteopenia, osteoporoza). Zaburzenia metaboliczne mogą przyczyniać się do braku równowagi hormonalnej, co przekłada się na problemy ze zdrowiem reprodukcyjnym, m.in. nieregularne miesiączki, niepłodność i powikłania ciąży, a także do wystąpienia nadwagi i otyłości, odgrywających niebagatelną rolę w rozwoju cukrzycy, schorzeń sercowo-naczyniowych, a nawet niektórych nowotworów ^{14, 15, 16, 17} .

Odczuwanie emocji a spożycie żywności – badania w populacji europejskiej

W 2023 r. opublikowano wyniki przekrojowego badania dotyczącego związku między spożyciem żywności a stanami emocjonalnymi ¹⁸ . Emocjonalne zachowania żywieniowe analizowano wśród 9052 mieszkańców 12 krajów europejskich, w tym: Chorwacji (1538 uczestników; 17,0%), Grecji (498; 5,5%), Węgier (500; 5,5%), Włoch (541; 6,0%), Łotwy (636; 7,0%), Litwy (507; 5,6%), Holandii (521; 5,8%), Polski (586; 6,5%), Portugalii (1314; 14,5%), Rumunii (821; 9,1%), Serbii (498; 5,5%) i Słowenii (1093; 12,1%). Za pomocą Kwestionariusza Motywacji Wyboru Żywności (EATMOT – Eating Motivations) określono i przeanalizowano emocjonalne aspekty spożycia żywności. Wykorzystano model regresji liniowej w celu oceny powiązań między emocjonalnymi zachowaniami żywieniowymi a stanami emocjonalnymi, takimi jak stres, nastrój depresyjny, samotność, a także poszukiwaniem pocieszenia emocjonalnego. Analizowano również przyczyny związane z potrzebą poprawy w zakresie uwarunkowań psychicznych oraz fizycznych.

Elementy ankiety badającej wpływ motywacji na poszczególne wybory żywieniowe

• Dane socjodemograficzne i dotyczące nawyków życiowych (18 pozycji): wiek, płeć, poziom wykształcenia, kraj i miejsce, stan cywilny i status zatrudnienia. Nawyki związane ze stylem życia obejmowały dane antropometryczne (waga w kilogramach, wzrost w metrach i wskaźnik masy ciała [BMI – body mass index = kg/m ² ]), aktywność fizyczną oraz czas spędzany na oglądaniu telewizji lub przed komputerem (liczba godzin dziennie).
• Dane dotyczące motywacji do zachowań zdrowotnych (MHB – motivation for health behavior; 10 pozycji): higiena i bezpieczeństwo żywności, zdrowa i zbilansowana dieta, dieta bogata w witaminy i minerały, dieta niskotłuszczowa, niskocholesterolowa i niskocukrowa, dieta bez polepszaczy, bez żywności przetworzonej i organizmów genetycznie modyfikowanych (GMO – genetically modified organisms).
• Dane dotyczące emocjonalnych zachowań żywieniowych (EEB – emotional eating behavior; 9 pozycji): radzenie sobie ze stresem, spożywanie słodyczy w przypadku stanów depresyjnych, postrzeganie jedzenia jako emocjonalnej pociechy, spożywanie pożywienia w przypadku znudzenia (jedzenie z nudów), jedzenie jako pociecha w przypadku poczucia samotności, jedzenie w celu poprawy samopoczucia, utrzymania stanu czuwania, kontroli masy ciała oraz pomagające się zrelaksować.

Nawyki związane ze stylem życia i motywacja zdrowotna

Stosowanie zdrowej diety mieściło się w zakresie Mdn (mediana) = 3,0-4,0 (IQR – interquartile range [rozstęp ćwiartkowy] = 0,0-1,0). Prawie we wszystkich krajach uczestnicy mieli prawidłowe BMI, z wyjątkiem Węgier – Mdn = 25,9 (IQR = 7,1), na co składały się głównie nadwaga (33,2%) oraz otyłość (24,0%). Węgrzy zgłosili najniższą częstość ćwiczeń (52,6%), a najwyższy wynik w tym zakresie uzyskali badani ze Słowenii (81,9%). Najwięcej godzin dziennie przed telewizorem lub komputerem spędzali mieszkańcy Portugalii i Łotwy (Mdn = 6,0; IQR = 5,0), a najmniej Słoweńcy (Mdn = 2,0; IQR = 3,0). Motywacja do pozytywnych zachowań zdrowotnych była najwyższa wśród uczestników badania z Portugalii (Mdn = 38,0; IQR = 7,0), a najniższa wśród mieszkańców Holandii (Mdn = 30,0; IQR = 7,0) i Rumunii (Mdn = 30,0; IQR = 8,0).

Mediana wieku polskich uczestników badania wyniosła 30 lat, przeważały kobiety (76%) z prawidłowym BMI (63%). Charakterystyka socjodemograficzna wykazała, że rekrutowani do badania Polacy w większości ukończyli studia wyższe (81%), byli w związku małżeńskim (66%) i pracowali (75%). Podejmowali także regularną aktywność fizyczną (63%), a mediana czasu spędzanego na oglądaniu telewizji lub komputera wynosiła 4 godziny dziennie. Analiza ogólnych emocjonalnych zachowań żywieniowych w porównaniu z innymi krajami wykazała, że w Polsce stosunkowo często spożywano żywność w związku z występowaniem rozmaitych negatywnych stanów emocjonalnych.

Emocjonalne uwarunkowania konsumpcji żywności

Analiza porównawcza obejmująca mieszkańców różnych krajów europejskich wykazała, że najwyższa częstość spożywania pokarmów w celu radzenia sobie ze stresem występowała na Litwie, a najniższa na Węgrzech. Podobne wyniki uzyskano w przypadku jedzenia z powodu nudy, pomagającego się zrelaksować lub stanowiącego pocieszenie w samotności. Litwini zgłaszali także większą częstość spożywania słodyczy w przypadku depresji oraz postrzegania jedzenia jako emocjonalnej pociechy (p <0,001 dla wszystkich); Łotysze z kolei częściej przyznawali się do spożywania rozmaitych pokarmów, aby zachować czujność/nie zasnąć oraz by poczuć się lepiej. Uczestnicy ze Słowenii częściej spożywali żywność w celu kontrolowania masy ciała, podczas gdy respondenci z Serbii w tym zakresie osiągnęli najniższe wyniki. Ogólnie emocjonalne zachowania żywieniowe występowały najczęściej na Litwie, a najrzadziej na Węgrzech. Stwierdzono także istotne statystycznie różnice między krajami europejskimi w zakresie tego typu zachowań żywieniowych w odniesieniu do rozmaitych stanów emocjonalnych (wyjątkiem były Grecja i Włochy).

Spożywanie żywności jako sposób radzenia sobie ze stresem i depresją

Wyniki analizy regresji potwierdziły powiązania między stanami emocjonalnymi, takimi jak stres, nastrój depresyjny, samotność, nuda, poszukiwaniem pocieszenia emocjonalnego a spożyciem żywności. Przykładowo: w porównaniu z krajem referencyjnym – Chorwacją – mieszkańcy Polski mieli większe szanse na spożywanie żywności w ramach radzenia sobie ze stresem (>10%), samotnością (>16%) i nudą (>31%). Co ciekawe, polscy uczestnicy rzadziej spożywali słodycze w sytuacjach stresu i w poszukiwaniu pocieszenia emocjonalnego.

Zbiorcza analiza wykazała również, że ogólnie rzecz biorąc, kobiety w nastroju depresyjnym częściej jadły słodycze (dotyczyło to również osób zamieszkałych na obszarach wiejskich oraz tych, które nigdy nie przestrzegały lub rzadko stosowały się do zasad zdrowej diety, bardziej skłonnych do poszukiwania pociechy w jedzeniu).

Uczestnicy z niedowagą lub prawidłową masą ciała rzadziej angażowali się w emocjonalne zachowania związane z jedzeniem w porównaniu z osobami z nadwagą i otyłością.

Wzrost motywacji do podejmowania zachowań zdrowotnych wiązał się ze spadkiem, a emocjonalne przyczyny spożywania żywności – ze wzrostem ryzyka korzystania z jedzenia w celu pocieszenia w przypadku samotności; podobnie było w odniesieniu do nudy.

Dodatkowo spożywanie określonej żywności zostało powiązane z różnorodnymi stanami emocjonalnymi wśród uczestników badania. Przykładowo: w porównaniu z mieszkańcami Chorwacji Polacy częściej mieli motywację do spożywania pokarmów pomagających kontrolować masę ciała lub zrelaksować się, rzadziej natomiast do korzystania z produktów podtrzymujących stan czuwania (np. kawa, coca-cola, napoje energetyczne) lub dobre samopoczucie.

Podsumowując: emocje mogą prowokować określone zachowania żywieniowe, zwykle niemające charakteru prozdrowotnego. Właściwy sposób radzenia sobie ze stresem, depresją lub innymi negatywnymi stanami emocjonalnymi okazuje się w tym kontekście bardzo istotny. Powinno się edukować społeczeństwo, jak radzić sobie z tego typu problemami. Należałoby przenieść uwagę z emocjonalnego jedzenia i spożywania niezdrowej żywności na praktyki zdrowego stylu życia, w tym regularne ćwiczenia i zdrowe nawyki żywieniowe. Konieczne jest powstrzymanie negatywnych skutków zdrowotnych związanych z jedzeniem emocjonalnym poprzez odpowiednie programy zdrowia publicznego.

Tabela 1. Pięć skutecznych strategii łagodzenia emocjonalnego jedzenia w praktyce klinicznej

Strategie łagodzenia emocjonalnego jedzenia

Niezwykle ważne jest, aby pomóc osobom mającym skłonność do jedzenia emocjonalnego w zidentyfikowaniu czynników wyzwalających tego typu epizody (np. stres, niepokój, samotność, nuda). Po rozpoznaniu tych czynników lekarze mogą wesprzeć pacjentów w odkryciu zdrowszych sposobów radzenia sobie z takimi emocjami (medytacja, regularne ćwiczenia łagodzące stres i niepokój, np. z kręgu technik jogi). Zachęcanie do ustalania stałych, zrównoważonych pór posiłków może również pomóc w radzeniu sobie z uczuciem głodu, ułatwiając uporanie się z wyzwalaczami emocjonalnymi bez uciekania się do jedzenia. Promowanie praktyk uważnego odżywiania to kolejne cenne podejście, w którym podkreśla się konieczność zwracania większej uwagi na sensoryczne aspekty żywności, co może prowadzić do większego doceniania posiłków i zapobiegać podjadaniu produktów o niskiej wartości. Klinicyści powinni ponadto zalecać pacjentom zmagającym się z emocjonalnym jedzeniem i wymagającym tego typu interwencji poszukiwanie profesjonalnej pomocy, wskazując możliwości uzyskania bezpłatnego lub niedrogiego wsparcia, np. dietetyka. Wdrażając te strategie (tab. 1), lekarze mogą odegrać kluczową rolę w łagodzeniu skutków emocjonalnego jedzenia i we wspieraniu prozdrowotnych zachowań żywieniowych ¹⁸ .