Słowo wstępne

tygodnie przyniosły Państwu choć trochę spokoju, dobrych spotkań i chwil pozwalających spojrzeć na codzienne sprawy z nieco większego dystansu.

Powrót po wakacjach ma w sobie coś z nowego początku – po dłuższych lub krótszych urlopach wracamy do naszych gabinetów, na oddziały, do poradni, zajęć dydaktycznych i projektów naukowych z nowymi planami, ale także z pytaniami, które nie przestają towarzyszyć współczesnej psychiatrii. Jak skutecznie leczyć, nie powodując przy tym nadmiernego obciążenia działaniami niepożądanymi? Gdzie przebiega granica między obiecującą innowacją a metodą, która nadal wymaga ostrożnej oceny? I wreszcie – jak zachować w praktyce klinicznej wrażliwość na indywidualne, społeczne i kulturowe doświadczenie pacjenta? Te i inne problemy staramy się poruszać również na łamach naszego czasopisma.

Bieżący numer „Psychiatrii po Dyplomie” otwierają jak zawsze aktualności naukowe, opracowane przez lek. Bartłomieja Borawskiego. Autor przedstawia najnowsze doniesienia dotyczące m.in. zastosowania ketaminy w szybkiej redukcji objawów depresyjnych i samobójczych, badań poświęconych nowym postaciom buprenorfiny oraz potencjalnemu znaczeniu interwencji żywieniowych w psychiatrii. Jest to przegląd pokazujący, jak dynamicznie rozwija się współczesna psychofarmakologia, ale też jak ważne pozostaje odróżnianie obiecujących wyników od rozwiązań, których miejsce w praktyce klinicznej nie zostało jeszcze jednoznacznie określone.

Tematem numeru jest artykuł prof. Adama Wysokińskiego poświęcony działaniom niepożądanym leków przeciwpsychotycznych. To zagadnienie dobrze znane każdemu lekarzowi praktykowi, wymagające jednak stałej aktualizacji wiedzy. Autor omawia najważniejsze powikłania leczenia, sposoby ich rozpoznawania i prewencji oraz sytuacje, w których należy rozważyć modyfikację terapii. Jednocześnie przypomina, że skuteczne leczenie przeciwpsychotyczne nie powinno być oceniane wyłącznie przez pryzmat redukcji objawów – równie istotne są bezpieczeństwo, funkcjonowanie i jakość życia pacjenta.

Lek. Marta Szymankiewicz, lek. Magdalena Lichota, lek. Valeryia Melnikava i dr Katarzyna Bliźniewska-Kowalska przedstawiają aktualny stan badań nad krótko działającymi tryptaminami jako potencjalnymi katalizatorami w terapii depresji. Szczególną uwagę poświęcają N,N-dimetylotryptaminie i mebufoteninie oraz możliwości wykorzystania ich odmiennej farmakokinetyki w leczeniu depresji opornej. Jest to obszar fascynujący, ale nadal eksperymentalny, wymagający zarówno otwartości na nowe kierunki, jak i zachowania naukowej ostrożności. Autorki pokazują, że poszukiwanie szybszych i skuteczniejszych metod leczenia nie może być oddzielone od oceny bezpieczeństwa, organizacji terapii oraz długoterminowych rezultatów.

Interdyscyplinarny charakter numeru podkreśla tekst prof. Moniki Adamczyk-Sowy i dr Martyny Lis dotyczący najnowszych kryteriów diagnostycznych stwardnienia rozsianego. Aktualizacja kryteriów McDonalda zmienia sposób wykorzystywania wyników badań obrazowych, markerów płynu mózgowo-rdzeniowego oraz oceny rozsiewu choroby w czasie i przestrzeni. Dla psychiatry wiedza ta jest istotna nie tylko ze względu na możliwe objawy neuropsychiatryczne stwardnienia rozsianego, lecz także z uwagi na konieczność właściwego różnicowania zaburzeń poznawczych, afektywnych i psychotycznych występujących w przebiegu chorób ośrodkowego układu nerwowego.

Artykuł Jana Opalki, lek. Natalii Olszańskiej, dr. Przemysława Waszaka i prof. Pawła Zagożdżona dotyczy efektu Wertera w erze cyfrowej. Media społecznościowe, serwisy informacyjne i platformy streamingowe sprawiają, że przekazy dotyczące zachowań samobójczych rozprzestrzeniają się dziś szybciej i docierają do znacznie szerszego grona odbiorców niż kiedykolwiek wcześniej. Autorzy omawiają mechanizmy naśladownictwa oraz wskazują na odpowiedzialność osób tworzących i przekazujących informacje. To lektura szczególnie ważna w czasie, gdy granica między odbiorcą a nadawcą treści staje się coraz mniej wyraźna, a właściwy sposób komunikowania o samobójstwach może mieć rzeczywiste znaczenie prewencyjne.

Do uważnego wyjścia poza własne przyzwyczajenia interpretacyjne zachęca dr Wojciech Oronowicz-Jaśkowiak, analizując różnice kulturowe między Japonią a Polską w przeżywaniu seksualności, intymności i relacji partnerskich. Zachowania, które z perspektywy jednej kultury mogą wydawać się oznaką zaburzenia, chłodu emocjonalnego lub unikania bliskości, w innym kontekście mogą pozostawać zgodne z obowiązującymi normami społecznymi. Artykuł przypomina, że dobry wywiad seksuologiczny i psychiatryczny wymaga nie tylko wiedzy o objawach, lecz także kulturowej pokory i świadomości własnych założeń.

Rafał Bieś przedstawia natomiast praktyczne znaczenie immunopsychiatrii, starając się odpowiedzieć na pytanie, czy stan zapalny może wpływać na sposób leczenia depresji i schizofrenii. Omawia mechanizmy komunikacji między układem odpornościowym a mózgiem, rolę cytokin, mikrogleju i szlaku kinureninowego, a także możliwości wykorzystania biomarkerów zapalnych. Choć leczenie immunomodulujące nie jest rozwiązaniem uniwersalnym, rozwój tej dziedziny może w przyszłości pomóc w lepszym wyodrębnianiu grup pacjentów wymagających bardziej spersonalizowanego postępowania.

Numer zamyka artykuł prof. Bernadetty Izydorczyk poświęcony znaczeniu specjalizacji z zakresu psychologii klinicznej w ochronie zdrowia. Autorka przedstawia kompetencje psychologa klinicznego, zasady kształcenia specjalizacyjnego oraz miejsce tej grupy zawodowej w interdyscyplinarnym modelu opieki. Współczesna psychiatria nie może funkcjonować bez dobrze przygotowanych zespołów, w których wiedza medyczna, psychologiczna, psychoterapeutyczna i społeczna wzajemnie się uzupełniają. Bezpieczeństwo pacjenta i jakość diagnostyki zależą bowiem nie tylko od liczby osób zatrudnionych w systemie, ale przede wszystkim od ich rzeczywistych kwalifikacji.

Jak zawsze zachęcam Państwa również do sprawdzenia swojej wiedzy w programie edukacyjnym przygotowanym na podstawie artykułów zamieszczonych w numerze.

Mam nadzieję, że bieżące wydanie stanie się użytecznym towarzyszem powrotu do zawodowego rytmu, dostarczy inspiracji i pomoże spojrzeć na dobrze znane problemy kliniczne z nowej perspektywy.

Wakacyjny odpoczynek nie stanowi antidotum na wszystkie trudności, które czekają na nas po powrocie. Może jednak przywrócić uważność, cierpliwość i ciekawość – cechy niezbędne zarówno w pracy lekarza, jak i w spotkaniu z drugim człowiekiem. Życzę Państwu, aby nie zabrakło ich w rozpoczynającym się kolejnym okresie intensywnej pracy.