Nie chcę już żyć, czyli o zachowaniach samobójczych dzieci i młodzieży w pandemii COVID-19 Doniesienia z badań

Obecność ojca w jej życiu ograniczała się coraz bardziej do minimum. Obecnie rzadko się widują – mężczyzna mieszka za granicą i ma nową rodzinę. Ostatni raz widzieli się mniej więcej pół roku temu. Dziewczynie go nie brakuje. Próbę samobójczą (powieszenie) podjęła tuż przed 15 urodzinami, bo – jak stwierdziła – wszystko zaczęło ją męczyć, przestała w czymkolwiek widzieć jakikolwiek sens.

Dotychczas chora znajdowała się pod opieką ambulatoryjNastolatka wspominała, że choć była wiosna (2021 r.), to nic jej nie cieszyło – myślała, że tak musi być i nic się nie zmieni. Nie wie, czy chciała się naprawdę zabić – bardziej chodziło o to, by już nie czuć się tak beznadziejnie. Podkreślała, że była zmęczona od samego rana – wszystkim, np. zajęciami online, telefonami od taty czy koleżanek. W dodatku to był jej pierwszy rok w nowej szkole, z nową klasą. Niby się spotykała z rówieśnikami, tworzyła z nimi grupę na portalu społecznościowym FB, nauczyciel-wychowawca również utrzymywał kontakt z uczniami – a i tak czuła się samotna („jakbym była sama na świecie”).

W podstawówce nie miała problemów z nauką – w liceum już było inaczej. Ania zapytana o przyjaciół, znajomych opowiadała, że miała kiedyś „swoją ekipę”, na którą mogła liczyć. Opanowujący ją smutek sprawiał jednak, że zaczęła się od nich odsuwać. Kiedyś, gdy miała problemy, dzwoniła do przyjaciół – obecnie stają się dla niej coraz bardziej obcy, nie potrafi już się z innymi cieszyć ani śmiać.

Nastolatka stwierdziła, że poza sytuacją w domu bardzo przygniatał ją nastrój, który zmieniał się u niej co chwilę. Miała też problem z podejmowaniem nawet najprostszych decyzji, co było bardzo męczące. Gdy dopadały ją negatywne emocje, to samookaleczała się (od 13 r.ż.). Choć rany nie były głębokie, to jednak ma blizny. Nigdy ich nikomu nie pokazywała. Okaleczała się, tak by nikt się nie dowiedział, po co to robi – po cięciu czuła ulgę i to jej wystarczało.

Po podjęciu próby samobójczej pacjentka trafiła na oddział psychiatryczny dla dzieci i młodzieży. Stwierdziła: „Szpital to dziwne, ale dobre miejsce dla takich jak ja – zobaczyłam, że nie jestem sama, że inni też tak mają. Przekonałam się do psychiatrów i psychologów, do leków i do terapii. Po trzech tygodniach wróciłam do domu. Było dziwnie, trochę obco, ale później było lepiej”.

Po opuszczeniu szpitala przez chorą matka natychmiast zapisała córkę na terapię u psychiatry. Jak przyznaje dziewczyna: „Jest ze mną lepiej, a może inaczej: czasem bywa lepiej, a nawet bardzo dobrze, a to już naprawdę dużo. To nie tak, że cieszę się życiem, ale życie mniej mnie teraz boli”.

Wywiad psychologa z matką pacjentki

Rozmowę w gabinecie matka pacjentki rozpoczęła od słów: „Skąd miałam wiedzieć? Nigdy mi nic nie mówiła o sobie, wydawało się, że wszystko jest ok”. Wspomina, że gdy córka miała 12 lub 13 lat, stwierdziła, że chciałaby pójść do psychologa. Kobieta jednak uznała wówczas, że nastolatką kieruje moda – jest tym zainteresowana, bo inne koleżanki też chodzą na psychoterapię.

Rozstanie z mężem matka chorej komentuje jako nic nadzwyczajnego. Wszyscy starali się, by pomimo rozwodu nastolatce niczego nie brakowało. Stwierdza, że chciała rozmawiać z córką, próbowała do niej dotrzeć, ale wydawało się jej, że ta woli nie dzielić się swoimi problemami i wręcz zamyka się w sobie. Kobieta wyznała, że sama również jest raczej zamknięta – gdy była w wieku córki, wolała być sama ze sobą, dlatego przez analogię wydawało się jej, że to normalne, że dziewczyna nie chce się dzielić z matką problemami, że to taki wiek, więc nie naciskała. Przyznała, że widziała, jak córka się zmienia – kiedyś otwarta, w pewnym momencie nie chciała się już z nikim spotykać ani rozmawiać. Zrzucała wszystko na karb pandemii, zakładając, że prędzej czy później to minie. „Mam do siebie żal, bo dopiero gdy córka była w szpitalu dowiedziałam się, że Ania robiła sobie krzywdę już znacznie wcześniej. Nawet jeśli czegoś tam się domyślałam, to też tłumaczyłam to chwilową modą na cierpienie. Tymczasem ona wołała o pomoc, a nie potrafiła, czy nie chciała, przyjść do mnie”.

Rozpoznanie i leczenie

Pacjentka doświadczyła deprywacji emocjonalnej i przekonania, że jej podstawowe potrzeby emocjonalne nie zostaną zaspokojone przez bliskie jej osoby. Podejmowała zachowania autoagresywne, tzn. samookaleczenie i próbę samobójczą. Wystąpiły u niej objawy depresyjne i lękowe. Nastolatka od kilku lat wymagała bezwzględnie konsultacji specjalistycznych – psychiatrycznej i psychologicznej. W wyniku pobytu w szpitalu po próbie samobójczej uzyskała systematyczne leczenie przeciwdepresyjne, po konsultacji psychologicznej zaś podjęła psychoterapię indywidualną (raz w tygodniu). Aktualnie jest pod stałą opieką psychiatryczną i psychologiczną, przyjmuje leki antydepresyjne. Widoczna jest poprawa nastroju, ustąpiły też czynniki ryzyka zachowań samobójczych.

Dane statystyczne dotyczące zachowań samobójczych u dzieci i młodzieży

Próby samobójcze stanowią jedną z 20 najczęstszych przyczyn zgonów na świecie – co roku z tego powodu umiera blisko 800 000 osób. To czyni takie zachowania poważnym problem zdrowia publicznego ¹ .

Jak wskazuje Światowa Organizacja Zdrowia (WHO – World Health Organization), w 2021 r. samobójstwo to czwarte pod względem częstości występowania źródło śmierci nastolatków w wieku 15-19 lat na całym świecie, a w Europie – drugie. Ta grupa wiekowa jest również najbardziej podatna na wszelkiego rodzaju zagrożenia zdrowia psychicznego, przede wszystkim ze względu na wyzwania rozwojowe, których doświadcza ² . Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF – United Nations Children’s Fund) szacuje (2021), że depresja lub zaburzenia lękowe dotykają co siódme dziecko na świecie. Według danych WHO (2018) większość zaburzeń psychicznych rozpoczyna się właśnie w 15-19 r.ż., a zmaga się z nimi ok. 10-20% dzieci i młodzieży. Niepokoi, że właściwą pomoc psychiatryczną i psychologiczną otrzymuje mniej niż połowa pacjentów wymagających wsparcia w tym zakresie ^{3, 4} .

Światowa Organizacja Zdrowia zwraca ponadto uwagę, że najbardziej rozpowszechnione wśród nastolatków są zaburzenia lękowe (które mogą obejmować panikę lub nadmierne zamartwianie się), szacując, że doświadcza ich blisko 4% 10-14-latków i ok. 4,6% 15-19-latków. Depresja zaś występuje u 1,1% nastolatków w wieku 10-14 lat i blisko u 3% w wieku 15-19 lat. Zaburzenia zarówno depresyjne, jak i lękowe mają podobne objawy, w tym szybkie i nieoczekiwane zmiany nastroju, co może się stać przyczyną zachowań samobójczych ⁵ .

W Polsce co piąty nastolatek ma problemy psychiczne lub behawioralne. Zaburzenia depresyjne u młodych ludzi prowadzą nawet w 90% do targnięcia się na własne życie ⁶ . Jeśli pojawia się dodatkowo problem z używaniem różnych substancji (alkohol, środki psychoaktywne), to ryzyko wzrasta jeszcze bardziej.

Depresja młodzieńcza

Depresja młodzieńcza opisywana jest jako ponadprzeciętny kryzys wieku dorastania ⁷ . Depresja u adolescentów przebiega nieco inaczej niż u osób dorosłych. Poza podwyższonym poziomem lęku (zwłaszcza przed przyszłością) nastolatek przestaje interesować się tym, co wcześniej sprawiało mu przyjemność, zaczyna izolować się od rówieśników (ale nie wycofuje ze wszystkich znajomości), zaniedbuje obowiązki zarówno szkolne, jak i domowe, jest rozdrażniony, a nawet wrogi wobec otoczenia. Do tego dochodzi negatywizm, poczucie braku zrozumienia, agresja oraz impulsywność zachowania. Dodatkowymi objawami są m.in.: zmiana zachowania (np. zaniedbywanie swojego wyglądu), problemy ze snem, problemy z apetytem, picie alkoholu, używanie narkotyków, samookaleczanie się ⁸ .

Badania pokazują, że ryzyko myśli i prób samobójczych można zmniejszyć u dzieci i młodzieży dzięki wczesnemu zdiagnozowaniu depresji i innych zaburzeń psychicznych oraz uzależnień od środków psychoaktywnych, a także podjęciu odpowiedniego leczenia farmakologicznego i psychoterapii.

Schemat pytań, które warto zadać dzieciom i młodzieży wykazującym objawy depresyjne, jest następujący:

• Czy powiesz mi, jak się dzisiaj czujesz? A jak czułeś/czułaś się wczoraj – podobnie? Jeśli inaczej, to na czym polegała ta różnica?
• Jak ci się dzisiaj spało? Czy zdarza się, że masz problemy z zasypianiem? Czy czasem budzisz się i nawet nie wiesz dlaczego?
• Czy zdarza się, że nie masz w ogóle apetytu, nie chce ci się jeść?
• Czy kiedykolwiek czułeś/czułaś się gorszy/gorsza od innych osób, np. od swoich koleżanek i kolegów?
• Czy czujesz się czasem nieszczęśliwy/nieszczęśliwa?
• Czy zdarza się, że czujesz się bezradny/bezradna?
• Czy masz poczucie winy? Czujesz, że coś niedobrego, co się dzieje się wokół ciebie, to twoja wina?

Próby samobójcze i samobójstwa wśród dzieci i młodzieży

Samobójstwo rzadko przebiega nagle, pod wpływem impulsu i bez ostrzeżenia. To zwykle proces, więc myśli samobójcze nie pojawiają się z dnia na dzień. Dużą rolę odgrywają tu czynniki ochronne, w tym wspierająca rodzina, szkoła i szersze otoczenie ⁵ .

Brunon Hołyst opisuje syndrom (zespół) presuicydalny, który ma miejsce wówczas, gdy u danej osoby pojawiają się m.in. fantazje dotyczące popełnienia samobójstwa, wycofanie i zachowania autoagresywne. To pierwszy czynnik, który powinien mocno zaniepokoić rodziców, ponieważ kolejnym jest zapowiedź samobójstwa ⁹ . Specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego przyznają, że nierzadko w wywiadach lekarskich okazuje się, że pojawiały się różne niepokojące sygnały, wołanie o pomoc, którego nikt odpowiednio nie zidentyfikował.

Badania naukowe i statystyki wskazują, że dziewczynki częściej podejmują próby samobójcze, za to chłopcy są w swych działaniach bardziej skuteczni. Te różnice są mniej wyraźne między dorosłymi kobietami i mężczyznami ¹⁰ .

Nie trzeba się bać rozmowy o depresji ani o trudnych emocjach, bo nie pogarsza to sytuacji ani nie wywoła nagle tych symptomów. Warto zapraszać i zachęcać pacjentów – dzieci czy młodzież w kryzysie emocjonalnym – do dialogu i powtarzać im: „jesteś dla mnie ważny/ważna”, „martwię się o ciebie,” „zależy mi na tobie”. Są to ważne i bardzo potrzebne słowa.

Schemat pytań o myśli i tendencje samobójcze jest następujący:

• Czy czujesz, że nie jesteś w stanie poradzić sobie z jakimś problemem, że coś cię przerasta i nie ma wyjścia z tej sytuacji?
• Czy przychodzi ci do głowy myśl, że nie chcesz już żyć?
• Czy jest ci tak źle, że chciałbyś/chciałabyś odebrać sobie życie?
• Czy pojawiają się u ciebie myśli, że chcesz zasnąć i już nigdy więcej się nie obudzić?
• Czy zdarzyło ci się w ostatnim czasie dużo myśleć o śmierci?
• Czy wyobrażałeś/wyobrażałaś sobie, że odbierasz sobie życie?
• Jak często, np. w ciągu ostatniego tygodnia, przychodzą ci do głowy takie czarne myśli?
• Czy planowałeś/planowałaś, jak chcesz odebrać sobie życie?
• Czy szukałeś/szukałaś metod samobójstwa?
• Czy zacząłeś/zaczęłaś przygotowywać do tego jakieś środki?
• Czy myślisz o tym, kiedy chciałbyś/chciałabyś to zrobić?
• Jak sądzisz: na ile prawdopodobne jest, że spróbujesz popełnić samobójstwo?
• Jak myślisz: co stałoby się, gdybyś odebrał/odebrała sobie życie? Jak zareagowałyby na to bliskie ci osoby?
• Dlaczego chcesz umrzeć?

Wpływ pandemii COVID-19 na wskaźniki samobójstw wśród dzieci i młodzieży

Wprowadzone w czasie pandemii restrykcje oraz środki dystansu społecznego wpłynęły zasadniczo na każdą dziedzinę życia. Poczucie lęku, zaburzenia depresyjne, zaburzenia snu, zaburzenia apetytu, a także zaburzenia interakcji społecznych stanowią najczęstsze problemy, które pojawiają się bez względu na wiek pacjenta.

Pierwszy przypadek pojawienia się SARS-CoV-2 w Polsce stwierdzono 4 marca 2020 r. Strach przed zakażeniem oraz restrykcje wprowadzone w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się infekcji wywarły negatywny wpływ na życie rodzinne oraz relacje międzyludzkie. Wskaźniki samobójstw u dzieci i młodzieży w ostatnich 2 dekadach były stabilne, w przeciwieństwie do tendencji spadkowej obserwowanej wśród osób dorosłych.

Dane ze Swiss National Cohort wykazały dla kontrastu wzrost wskaźnika samobójstw wraz z wiekiem: 0/100 000 do 10 r.ż. oraz 14,8/100 000 chłopców i 5,4/100 000 dziewcząt do 18 r.ż. ¹¹ Z doniesień naukowych wiadomo, że nastoletnie dziewczęta pozostają w grupie większego ryzyka depresji i lęku związanego z pandemią COVID-19 ^{12, 13} .

Isumi i wsp. stwierdzili, że pierwsza fala COVID-19 nie wpłynęła znacząco na wskaźniki samobójstw wśród dzieci i młodzieży ¹⁴ .

Na podstawie danych z wielu krajów, w tym z Polski, na temat samobójstw w czasie rzeczywistym Pirkis i wsp., bazując na przerywanej analizie szeregów czasowych, nie stwierdzili istotnego wzrostu ryzyka samobójstwa podczas pandemii w żadnym kraju ¹⁵ .

Yoshioka i wsp. zbadali wpływ pandemii na liczbę samobójstw do grudnia 2021 r. w Japonii, uwzględniając płeć i wiek – nie znaleźli statystycznie istotnego związku pandemii ze wskaźnikiem samobójstw wśród mężczyzn i kobiet <20 r.ż. ¹⁶

Według danych Komendy Głównej Policji w Polsce w 2021 r. samobójstwo popełniło 5201 osób, w tym 127 to dzieci i nastolatki (2 osoby <13 r.ż.). We wskazanym roku policja odnotowała 1496 podjętych prób samobójczych w grupie osób <18 r.ż.

Jak podkreślają za WHO eksperci platformy edukacyjno-pomocowej ,,Życie Warte Jest Rozmowy”, za każdą odnotowaną śmiercią samobójczą dzieci i nastolatków stoi do 200 prób, które w większości zostają niewychwycone. Oznaczałoby to, że w Polsce w 2021 r. mogło podjąć próbę samobójczą ok. 24 500 osób <18 r.ż. Uwzględniwszy te dane, można przypuszczać, że w 25-osobowej klasie 1 lub 2 uczniów ma za sobą próbę samobójczą.

Główne czynniki zwiększające ryzyko samobójstw u dzieci i młodzieży można podzielić na:

• szkolne – zastraszanie, nieprawidłowe relacje z rówieśnikami, przemoc w środowisku szkolnym
• rodzinne – rodziny dysfunkcyjne, konflikty rodzinne, słaba komunikacja na linii rodzic–dziecko
• indywidualne czynniki psychologiczne – zaburzenia depresyjne i inne zaburzenia psychiczne ^{17, 18, 19, 20} .

Reakcja dzieci i adolescentów na duży stresor – a takim niewątpliwie jest kryzys wynikający z pandemii COVID-19 – jest też zależna od innych elementów, w tym zdrowia fizycznego i psychicznego, statusu społeczno-ekonomicznego rodziny, środowiska kulturowego oraz doświadczeń z wcześniejszymi sytuacjami kryzysowymi ²¹ .

Zamknięcie szkół podczas pandemii COVID-19 było kluczową zmianą, która bezpośrednio uderzyła w dzieci i młodzież. Uczniowie na różnych etapach edukacji nie mogli spotykać się z przyjaciółmi oraz nauczycielami ani uczestniczyć w dodatkowych zajęciach szkolnych i pozaszkolnych. Długie godziny przebywania w domu mogły wpłynąć na dzieci dwojako – zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Z jednej strony mogły odetchnąć od problemów, których doświadczały na co dzień w szkole (np. od znęcania się nad nimi przez innych uczniów, negatywnej rywalizacji, konfliktów rówieśniczych), z drugiej zaś część z nich, pozostając w domu, była narażona na stres wynikający z nieprawidłowych relacji w rodzinie (typu przemoc domowa, uzależnienie rodziców od alkoholu) ²² .

Zwiększony stres związany z pandemią może powodować pogorszenie relacji rodzic–dziecko lub wręcz przeciwnie – rodzic pracujący w domu może efektywniej wspierać swe potomstwo ^{23, 24} .

Okazuje się, że niższy dochód i gorsze wykształcenie rodziców, a także większe obawy przed zarażeniem się i brak wsparcia psychologicznego oraz niekorzystna ocena swojego zdrowia mają szczególne znaczenie dla samopoczucia psychicznego dzieci i młodzieży ²⁵ . Badacze podkreślają, że niezbędna jest opieka psychologiczna i wczesna interwencja wśród adolescentów. Co więcej, wskazują też na wzrost problemów ze zdrowiem psychicznym po pandemii ²⁶ .

Innym poważnym niebezpieczeństwem izolacji społecznej jest znaczny wzrost liczby godzin spędzanych przez dzieci i młodzież przed komputerem oraz w mediach społecznościowych. W czasie pandemii w wielu krajach podniósł się także wskaźnik szukania przez dzieci i adolescentów niewłaściwych treści w internecie ²⁷ . Istnieje wiele dowodów na to, że nadużywanie internetu może prowadzić do problemów behawioralnych, zaburzać rzeczywiste interakcje społeczne, powodować zaburzenia zachowania i nastroju ^{28, 29} . Może to korespondować ze zwiększonym ryzykiem popełnienia samobójstwa, zwłaszcza u dzieci i młodzieży z wcześniejszymi problemami psychicznymi.

Zespół brytyjskich badaczy dokonał przeglądu doniesień naukowych oceniających doświadczenie izolacji społecznej i samotności wśród dzieci i młodzieży w czasie pandemii COVID-19. Wnioski z badań wskazują, że osoby w wieku szkolnym w porównaniu z dorosłymi znacznie częściej doświadczają objawów depresji oraz lęku i to zarówno podczas przymusowego lockdownu, jak i po jego zakończeniu ²⁶ .

Badanie „Zdalne nauczanie a adaptacja do warunków społecznych w czasie epidemii koronawirusa” przeprowadzone w maju i czerwcu 2020 r. w 34 polskich szkołach podstawowych i ponadpodstawowych ujawniło, że uczniowie deklarują, że ich aktualne samopoczucie psychiczne i fizyczne jest gorsze w porównaniu z czasem sprzed pandemii. Blisko 1/3 uczniów i uczennic biorących udział w badaniu często lub cały czas odczuwała smutek, przygnębienie i samotność ³⁰ .

W czasie pandemii lepiej zaczęli funkcjonować uczniowie i uczennice, którzy wcześniej określani byli jako wycofani, nieśmiali czy mniej aktywni. Często stawali się oni bardziej zaangażowani, mieli mniej problemów z utrzymaniem uwagi i koncentracji, a ich oceny wyraźnie się poprawiły ³¹ .

Gdzie szukać wsparcia w przypadku depresji i myśli samobójczych

W Polsce dzieci i młodzież nadal nie wiedzą, gdzie mogą szukać wsparcia psychologicznego.

Z raportu z 2022 r. opracowanego przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę wynika, że tylko co piąty nastolatek (21%) potrafi spontanicznie wskazać choć jeden telefon zaufania. Najwięcej badanych (13%) znało numer Telefonu Zaufania dla Dzieci i Młodzieży prowadzonego przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę oraz numery telefonów alarmowych, dalej znalazły się numery Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” (5%) oraz Dziecięcego Telefonu Zaufania Rzecznika Praw Dziecka (3%). W badanej grupie mniej niż 10% nastolatków korzystało kiedykolwiek z telefonu zaufania (najczęściej był to Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży) ³² .

Tabela 1. Informacje o ośrodkach udzielających bezpłatnej pomocy psychologicznej dla dzieci i młodzieży

Wynik raportu nasuwa wniosek, że lekarz powinien znać miejsca i organizacje, które bezpłatnie udzielają wsparcia psychologicznego, i przekazywać te informacje swoim nieletnim pacjentom oraz ich rodzicom.

W Polsce powstaje coraz więcej inicjatyw pozwalających korzystać z bezpłatnej pomocy psychologicznej dla dzieci i młodzieży. Niektóre z nich (wg stanu na wrzesień 2022 r.) zawarto w tabeli 1.