Rośliny wykorzystywane w leczeniu stomatopatii protetycznych

przez pacjenta to najczęściej:

• ból,
• pieczenie błony śluzowej i języka,
• zaburzenia wydzielania śliny,
• zaburzenia smakowe,
• złe samopoczucie i osłabienie,
• bóle i zawroty głowy,
• nudności,
• biegunki,
• omdlenia.

Obiektywne objawy kliniczne to:

• ostry stan zapalny o charakterze nacieku surowiczego lub odleżyny,
• przewlekły stan zapalny o charakterze zmian rozrostowych, brodawkowatych, włóknisto-ziarninowych oraz nadmiernego rogowacenia.

Częstość występowania stomatopatii protetycznych według różnych autorów waha się od 17 do 77 proc. ^{3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12}

Przyczyny i rozpoznanie

Jako główną przyczynę powstania stomatopatii protetycznych możemy wyróżnić uraz: mechaniczny, chemiczny czy elektrogalwaniczny. Zaniedbania higieniczne jamy ustnej oraz protez dodatkowo mogą potęgować dolegliwości ze strony pacjenta. Również na podrażnionej błonie śluzowej łatwiej może dojść do infekcji grzybiczych. Ze względu na wieloprzyczynową etiologię możemy wyróżnić:

• stomatopatie protetyczne pierwotne, których przyczyną są czynniki miejscowe, takie jak urazy,
• stomatopatie protetyczne wtórne, które powstają z powodu chorób ogólnoustrojowych osłabiających odporność organizmu, w przypadku których uraz jest dodatkowym czynnikiem.

Szczególną uwagę lekarze dentyści powinni zwrócić na pacjentów ze schorzeniami układu krwionośnego (niedokrwistość niedobarwliwa, choroba Addisona-Biermera, zespół Plummera-Vinsona), cukrzycą, chorobą Gravesa-Basedowa, awitaminozą grupy B i C, chorobą Mikulicza oraz zespołem Sjögrena.

Uraz mechaniczny może być spowodowany nieprawidłowym wykonaniem lub wykończeniem uzupełnień protetycznych, takich jak:

• niedokładne opracowanie obrzeży,
• przekroczenie granicy strefy neutralnej,
• nieprawidłowe przyleganie protezy na podniebieniu,
• błędne określenie wysokości zwarciowej i płaszczyzny protetycznej,
• ustawienie zębów sztucznych poza wyrostkiem zębodołowym,
• niedostateczna gładkość powierzchni uzupełnienia,
• nieprawidłowe umiejscowienie przęseł mostów – kontakt z błoną śluzową,
• zbyt wypukłe korony protetyczne powodujące stany zapalane przyzębia.

Uraz chemiczny może być spowodowany właściwościami samego materiału, z którego wykonana jest proteza, lub nieprawidłową obróbką tych materiałów. Częstym problemem jest monomer resztkowy lub wolny, które pozostają po procesie polimeryzacji. Ilość monomeru resztkowego zwiększa się w przypadku przeprowadzenia nieprawidłowej polimeryzacji materiału akrylowego, ale nawet w przypadku w pełni prawidłowego procesu niewielka ilość wolnego monomeru pozostaje w protezie. Działanie toksyczne monomeru opiera się na uszkodzeniu cytoplazmy komórkowej i rozpuszczaniu tłuszczów.

Rozpoznanie stomatopatii protetycznej spowodowanej urazem chemicznym monomerem resztkowym często było błędnie rozpoznawane jako reakcja alergiczna na materiał akrylowy.

Rozpoznanie reakcji alergicznej może być potwierdzone testami uczuleniowymi, które najczęściej wykluczają rozpoznanie alergii na akryl. Z kolei stopy metali wykorzystywane do wykonawstwa protez szkieletowych i protez stałych, takich jak korony czy mosty, mogą spowodować reakcję elektrochemiczną.

Stomatopatie elektrogalwaniczne powstają na skutek reakcji elektrochemicznych różnych stopów metali znajdujących się w jamie ustnej. Ślina i płyn tkankowy pełnią rolę elektrolitu, umożliwiając uwalnianie jonów metali. Pacjenci skarżą się na pieczenie języka i błony śluzowej, metaliczny posmak, nadwrażliwość na pokarmy słodkie lub ostre i zwiększone lub zmniejszone wydzielanie śliny. ^{13, 14}

Leczenie stomatopatii jest zwykle długotrwałe z powodu wieloczynnikowej etiologii schorzenia. Jedynie miejscowy stan zapalny wywołany urazem mechanicznym spowodowanym nieprawidłowym wykończeniem protez jest łatwy do wyleczenia poprzez skorygowanie uzupełnienia. Jeśli do urazu mechanicznego i złej higieny jamy ustnej dołącza infekcja grzybicza, leczenie jest utrudnione. Należy zacząć od korekty protezy lub jej ewentualnego podścielenia w zależności od warunków anatomicznych oraz wypolerowania powierzchni dośluzówkowej protez ułatwiającego utrzymanie prawidłowej higieny przez pacjenta, ustalenia prawidłowej wysokości zwarciowej oraz korekty zwarcia i wyeliminowania ewentualnych przeciążeń zwarciowych.

Ilość monomeru resztkowego można zmniejszyć za pomocą naświetlania promieniami ultrafioletowymi lub wielogodzinnego moczenia w roztworach utleniających (woda utleniona, nadtlenek sodu, nadmanganian potasu), lecz istnieją wątpliwości co do skuteczności tych metod.

W przypadku reakcji elektrogalwanicznej należy usunąć z jamy ustnej metalowe elementy powodujące powstanie ogniw elektrochemicznych. Jeśli dojdzie do infekcji grzybiczej, należy wdrożyć farmakologiczne leczenie przeciwgrzybicze (nystatyna, natamycyna, mikonazol).

W trakcie leczenia bardzo często należy wspomagać się płukankami do jamy ustnej, które uśmierzają dolegliwości pacjentów oraz sprzyjają szybszemu gojeniu zmian. Płukanki mogą być oparte na roztworach chloroheksydyny lub na naturalnych substancjach ziołowych.

Leczenie

Lecznicze działanie ziół i naturalnych surowców roślinnych jest znane od bardzo dawna. Ziołolecznictwo było już wykorzystywane przez cywilizacje starożytnych Chin, Indii czy Egiptu. Bezpieczeństwo ich stosowania jest ważnym aspektem dla dużej grupy pacjentów. Najczęstszym powodem wyboru takiej postaci leczenia jest możliwość samodzielnego wyboru preparatu, niezadowolenie z efektów leków syntetycznych, niski koszt, a także przeświadczenie pacjentów, że „zioła są naturalne, a więc nieszkodliwe”. ^{15, 16} Z tych powodów ta forma terapii staje się coraz popularniejsza. Najczęstszą postacią leków są płynne i stałe wyciągi roślinne, olejki eteryczne, mieszanki ziołowe, granulaty, maści, żele i tabletki. Pojawiają się także różne kompozycje łączące zioła z witaminami lub składnikami mineralnymi.

Zioła wykorzystywane w leczeniu stomatopatii protetycznych mają działanie:

• przeciwzapalne,
• ściągające,
• przeciwkrwotoczne,
• antyseptyczne,
• immunomodulujące,
• osłaniające.

Olejki eteryczne

Wiele surowców stosowanych w stomatologii to surowce olejkowe. Olejki eteryczne, które występują w świecie roślinnym, są mieszaninami substancji lotnych o różnym charakterze chemicznym, o silnym, najczęściej przyjemnym zapachu. Charakterystycznymi cechami fizykochemicznymi są:

• płynna konsystencja,
• lipofilność,
• lotność,
• czynność optyczna,
• charakterystyczny zapach.

Olejki eteryczne są stosowane m.in. jako środki przeciwzapalne (antiphlogistica) oraz środki antyseptyczne (antiseptica).

Najważniejsze z nich to:

• Arnicae anthodium – koszyczek arniki

Roślina macierzysta to Arnica montana (arnika górska) z rodziny złożonych (Asteraceae). Charakteryzuje się bardzo złożonym składem chemicznym. Preparaty z koszyczka arniki stosowane zewnętrznie mają właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze.

• Chamomillae anthodium – koszyczek rumianku

Rośliną macierzystą jest Chamomilla recutita (rumianek pospolity) z rodziny złożonych (Asteraceae). Koszyczek rumianku jest surowcem olejkowym, zawiera również flawonoidy. Jest on jednym z najczęściej stosowanych leków, ma właściwości przeciwzapalne. Może być stosowany do przemywania, płukania oraz pędzlowania jamy ustnej.

• Menthae piperitae folium – liść mięty pieprzowej

Roślina macierzystą to Mentha piperita (mięta pieprzowa) (ryc. 1) z rodziny wargowych (Lamiaceae). Zawiera ona olejek eteryczny (składający się m.in. z mentolu), a także inne składniki: garbniki, flawonoidy, gorycze, fenolokwasy. Olejek działa na receptory zimna, przez co wywołuje uczucie chłodzenia na skórze i błonach śluzowych. Ma właściwości przeciwzapalne.

Ryc. 1. Mięta pieprzowa.

• Salviae folium – liść szałwii

Roślina macierzysta to szałwia lekarska Salvia officinalis z rodziny wargowych (Lamiaceae). Jest surowcem olejkowym, wyciągi i napary mają działanie antyseptyczne i ściągające, niektóre diterperny wchodzące w skład olejku działają przeciwwirusowo, co jest wykorzystywane w chorobach infekcyjnych jamy ustnej. ¹⁷

• Millefolii herba – ziele krwawnika

Roślina macierzysta to krwawnik pospolity Achillea millefolium z rodziny złożonych (Asteraceae) (ryc. 2).

Ryc. 2. Ziele krwawnika.

Ma właściwości przeciwzapalne.

• Thymi herba – ziele tymianku

Roślina macierzysta to tymianek pospolity (Thymus vulgaris, rodzina Lamiaceae). Olejek, w skład którego wchodzi tymol, ma działanie dezynfekujące. Olejek tymiankowy stosowany zewnętrznie wywołuje działanie przeciwbólowe i przeciwświądowe. ¹⁸

• Serpylli herba – ziele macierzanki

Surowiec otrzymywany jest z macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum) z rodziny wargowych (Lamiaceae). Jednym ze składników olejku jest tymol. Ziele macierzanki ma podobne właściwości jak ziele tymianku, lecz słabsze, ¹⁷ przez co jest rzadziej stosowana niż tymianek pospolity. Może być stosowany zewnętrznie lub w postaci naparów do płukania jamy ustnej. ¹⁹

Flawonoidy

Surowce flawonoidowe mają liczne zastosowania, wykazują działanie uszczelniające i wzmacniające ściany naczyń kapilarnych, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, są naturalnymi przeciwutleniaczami. ¹⁷ Przeciwzapalne działanie flawonoidów, np. bajkaliny występującej w korzeniu tarczycy bajkalskiej, jest wywołane przez hamowanie kaskady przemian kwasu arachidowego (flawonoidy blokują LOX, COX i fosfolipazę A₂).

Kwercetyna występująca w kwiatach bzu czarnego, kwiatostanie lipy, zielu fiołka trójbarwnego blokuje dekarboksylazę histydyny, przez co zahamowana jest synteza histaminy, co zapewnia działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwobrzękowe. Rutozyd uszczelnia naczynia krwionośne, co zapewnia zmniejszenie przesięku, odczynu zapalnego, obrzęku. ²¹

• Scutellariae radix – korzeń tarczycy bajkalskiej

Tarczyca bajkalska (Scutellaria baicalensis) z rodziny wargowych (Lamiaceae) znajduje zastosowanie w tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej medycynie Kampo. Korzeń tarczycy bajkalskiej działa przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie, przeciwwolnorodnikowo, przeciwbakteryjnie – jest skuteczny również wobec gronkowca złocistego, przeciwgrzybiczo (ogranicza rozwój drożdżaków Candida albicans), przeciwwirusowo. ²⁰

Śluzy

Działanie śluzów ogranicza się do miejsca zastosowania, ponieważ nie wchłaniają się one w błony śluzowe skóry i przewodu pokarmowego, są stosowane jako środki przeciwzapalne, zmiękczające i powlekające błony śluzowe (warstwa śluzów chroni błonę śluzową przed działaniem czynników drażniących). ²¹

Najpopularniejsze to:

• Althaeae radix – korzeń prawoślazu

Surowiec jest pozyskiwany z prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis) z rodziny ślazowatych (Malvaceae). Ze względu na dużą zawartość śluzów jest stosowany jako środek powlekający, osłaniający i łagodzący.

• Farfarae folium – liść podbiału

Roślina macierzysta to podbiał pospolity (Tussilago farfara) (ryc. 3) z rodziny złożonych (Asteraceae). Liść podbiału jest przede wszystkim surowcem śluzowym, lecz zawiera również garbniki, flawonoidy, olejek eteryczny. Dzięki wysokiej zawartości śluzów podbiał, podobnie jak prawoślaz, ma działanie osłaniające i łagodzące. Obecny w liściach prawoślazu tylirozyd (należący do flawonoidów) ma działanie przeciwzapalne. ¹⁸

Ryc. 3. Liść podbiału.

• Malvae arboreae flos – kwiat malwy czarnej

Roślina macierzysta to Althaea rosea z rodziny ślazowatych (Malvaceae). Kwiat malwy czarnej zawiera śluzy, flawonoidy, antocyjany, podobnie jak inne surowce zawierające śluzy działa osłonowo, powlekająco i łagodząco.

Inne surowce zawierające śluzy, które mogą być stosowane zewnętrznie w zapaleniach jamy ustnej, to korzeń żywokostu (Symphyti radix) oraz liść babki lancetowatej (Plantaginis lanceolatae folium). Związki zawarte w liściu babki lancetowatej działają przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, immunostymulująco i osłaniająco.

Garbniki

Kolejną grupą surowców są garbniki. Działają one ściągająco i powodują, że na powierzchni błon śluzowych tworzy się powłoka skoagulowanego białka, która chroni przed utratą wody i działaniem niekorzystnych czynników, zapobiega infekcjom oraz ułatwia regenerację zranionych tkanek. Garbniki działają przeciwzapalnie, przeciwwysiękowo, przeciwobrzękowo, znieczulająco – redukują uczucie pieczenia i swędzenia. ²¹

Najpopularniejsze wykorzystywane w lecznictwie to:

• Quercus cortex – kora dębu

Roślinami macierzystymi są Quercus robur (dąb szypułkowy) i Quercus sessilis (dąb bezszypułkowy) z rodziny bukowatych (Fagaceae). W korze dębu zawarte są garbniki skondensowane, przez co surowiec ten jest stosowany jako środek ściągający. Odwar z kory dębu może być stosowany do płukania jamy ustnej w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej.

• Tormentillae rhizoma – kłącze pięciornika

Roślina macierzysta to pięciornik kurze ziele (Potentilla erecta) z rodziny różowatych (Rosaceae). Podobnie jak kora dębu jest surowcem garbnikowym, przez co ma właściwości ściągające.

• Galla – dębianka

Galasem dębowym nazywamy narośl na pędzie dębów, głównie Quercus lusitanica (Quercus infectoria) z rodziny bukowatych (Fagaceae), która powstała w wyniku nakłucia przez samicę galasownika Andricus sp. (Cynipidae) i złożenia przez nią jaj oraz bujania naruszonej tkanki merystematycznej.

Dojrzałe galasowniki pozostają w narośli około sześciu miesięcy, a następnie opuszczają ją. ¹⁷ Dzięki wysokiej zawartości garbników dębiankę charakteryzują silne właściwości ściągające.

• Bistortae rhizoma – kłącze wężownika

Roślina macierzysta to rdest wężownik (Polygonum bistorta) (ryc. 4) z rodziny rdestowatych (Polygonaceae). Podobnie jak inne surowce garbnikowe ma działanie ściągające, może być stosowane zewnętrznie – w postaci płukanki w stanach zapalnych jamy ustnej.

Ryc. 4. Wężownik.

• Juglandis folium – liść orzecha włoskiego

Roślina macierzysta to orzech włoski (Juglans regia) (ryc. 5) z rodziny orzechowatych (Juglandaceae). Należy do surowców garbnikowych, dlatego ma działanie ściągające, zaś juglon zawarty w orzechu ma działanie przeciwbakteryjne. Może być stosowany zewnętrznie do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

Ryc. 5. Liść orzecha włoskiego.

• Hamamelidis folium, cortex – liść, kora oczaru

Surowiec jest pozyskiwany z oczaru wirginijskiego (Hamamelis virginiana) z rodziny oczarowatych (Hamamelidaceae). Tak jak inne surowce garbnikowe działa ściągająco, przeciwzapalnie, przeciwkrwotocznie, uszczelnia też ściany naczyń włosowatych. Oczar może być stosowany w stanach zapalnych skóry, błon śluzowych i gardła.

Saponozydy

Surowce zawierające saponozydy działają m.in. wykrztuśnie (korzeń pierwiosnka, korzeń mydlnicy, korzeń lukrecji, liść bluszczu), uszczelniają naczynia włosowate (nasiona kasztanowca, kłącze ruszczyka), lecz w stomatologii może być wykorzystywane przeciwzapalne działanie koszyczka nagietka. ²¹

• Calendulae anthodium – koszyczek nagietka

Roślina macierzysta to nagietek lekarski (Calendula offixinalis) z rodziny złożonych (Compositae). Jest to surowiec bogaty w saponozydy, lecz zawiera również flawonoidy, olejek eteryczny i inne. Związki czynne zawarte w surowcu zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń włosowatych, łagodzą stany zapalne, przyspieszają procesy ziarninowania i tworzenia się naskórka, działają także bakteriobójczo. ²¹ Może być stosowany zewnętrznie, w postaci naparów.

Kiedy fitoterapia?

Stosowanie fitoterapii w przebiegu stomatopatii protetycznych powinno być zalecane przez lekarzy dentystów i może być równoczesne ze stosowaniem leków syntetycznych. Tay i wsp. ²² w swoich badaniach chcieli sprawdzić skuteczność stosowania Uncaria tomentosa (koci pazur) w terapii stomatopatii protetycznej. Badanie zostało przeprowadzone na 50 pacjentach, którzy losowo otrzymywali jeden z trzech preparatów: 2-proc. mikonazol, placebo lub żel z Uncaria tomentosa. Po tygodniu objawy stomatopatii zmniejszyły się we wszystkich grupach, terapia żelem z zawartością Uncaria tomentosa była tak samo skuteczna jak terapia 2-proc. mikonazolem.

Podobne badania, jednak z wykorzystaniem Ricinus communis, mikonazolu i nystatyny przeprowadzili Pinelli i wsp. ²³ Preparaty były stosowane wśród pacjentów losowo przez 30 dni. Autorzy wykazali, że skuteczność Ricinus communis jest podobna do skuteczności mikonazolu, redukuje kliniczne objawy stomatopatii i może być stosowany jako alternatywa do terapii konwencjonalnej pacjentów stosujących protezy.

W przeglądzie naturalnych surowców stosowanych w leczeniu stomatopatii wykonanym przez Casaroto i wsp. ²⁴ możemy znaleźć informacje o propolisie, Punica granatum, Steblus asper, Azadirachta indica, Vitis vinifera, Melalueca alternifolia. Autorzy podkreślają, że fitoterapia może być zastosowania w terapii wymienionego schorzenia, jednak dodatkowe badania są niezbędne w celu określenia mechanizmu działania przeciwgrzybiczego surowców roślinnych.

Obecnie stosowanie fitoterapii jest uważane za bezpieczne i mniej toksyczne niż stosowanie leków syntetycznych.

Alavarce i wsp. ²⁵ wykazali skuteczność stosowania Equisetum giganteum L. w terapii stomatopatii. Wymieniony gatunek skrzypu w dużym stężeniu wykazuje działanie przeciwko Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Candida albicans; zapobiega także adhezji C. albicans do powierzchni modelu stworzonego na podobieństwo protezy, ponadto w każdym stężeniu wykazuje działanie przeciwzapalne oraz nie wykazał działania cytotoksycznego na ludzkie komórki.

Wyniki tych badań pokazują, jak skuteczne może być ziołolecznictwo, dlatego potrzebne są prace nad nowymi możliwościami wykorzystania naturalnych surowców w leczeniu stomatopatii protetycznych.