Konsekwencje używania i nadużywania marihuany

wchodzą w wielorakie interakcje z ludzkim organizmem. Najbardziej znanym, ale również najbardziej toksycznym w swoim działaniu psychoaktywnym, jest Δ-9-tetrahydrokanabinol (THC). ^{1, 2}

Konopie mogą być przetwarzane i spożywane na wiele sposobów. Liście i kwiaty tej rośliny najczęściej są suszone i palone jako marihuana w postaci papierosów, tzw. jointów (potocznie w Polsce nazywanych trawką, maryśką, skrętem) lub przez fajkę lub fajkę wodną. Efekty palenia pojawiają się najczęściej po 10-20 minutach i trwają zazwyczaj ok. 2-3 godzin. ³ Często spotykane są również papierosy z marihuaną wzbogacone o środki halucynogenne, amfetaminę lub heroinę, zwane skunami. ² Silniejsze działanie narkotyczne osiąga się przy wykorzystaniu ukwieconych szczytów rośliny lub jej żywicy, produkując w ten sposób haszysz, lub też poprzez ekstrakcję THC alkoholem do przygotowania nalewek i olejków. Konopie można również po prostu jeść, dodając je do ciast czy różnych napojów. Znane są również rozmaite inne sposoby dostarczania THC do krwioobiegu, np. przez wstrzykiwanie przygotowywanego roztworu, zakraplanie roztworów do oczu lub wkładanie konopi do odbytu. ¹

Najwyższą zawartość THC mają ukwiecone szczyty niezapłodnionych żeńskich konopi niezawierające nasion (sinsemilla). THC jest substancją, która bardzo dobrze rozpuszcza się w tłuszczach, z czego wynika kilka prawidłowości. Po pierwsze, w badaniach z użyciem znakowanego THC wykazano, że w ciągu 3 dni pozostaje w ustroju 40% podanej dawki, w ciągu tygodnia – 30%, a po 48 dniach nadal 10%. Po drugie, okres półtrwania tej substancji w tkankach wynosi około 7 dni, a pełna eliminacja danej dawki trwa nawet 30 dni. ⁴ W związku z tym wykrycie obecności THC w  moczu jest możliwe nawet po 7 dniach, a także dłużej.

To, jak silne będzie działanie psychoaktywne konopi, zależy od metody konsumpcji oraz mocy produktu zależnej od zawartości THC. Stężenie THC w liściach konopi zazwyczaj wynosi 0,5-4%, we wspomnianej sinsemilli do 20%, a w haszyszu czy olejku haszyszowym waha się w granicach 10-50%. ¹ Istnieją doniesienia świadczące o tym, że dzisiejsza marihuana zawiera w sobie więcej THC niż marihuana z lat 60. czy 70. XX wieku. Na przykład w Stanach Zjednoczonych wyniki badań przeprowadzone w latach 1980-1997 wykazały wzrost z 1,5% do średnio 4,47%. ¹ Ponadto według badań National Drug Intelligence Center (z 2005 roku) w marihuanie i sinsemilli skonfiskowanych w 2002 roku, również w Stanach Zjednoczonych, stężenie THC wynosiło odpowiednio 5,11 i 11,43%. Wyniki różnych badań w tym zakresie nie są jednoznaczne, ponieważ na przykład według badań rządowych przeprowadzonych w Nowej Zelandii w latach 1976-1996 nie odnotowano wzrostu THC w próbkach konopi. ¹

Konopie były znane i stosowane głównie jako środek leczniczy lub wprowadzający w inne stany świadomości (odurzający) już w czasach starożytnych przez cywilizację europejską czy ludy środkowego wschodu. Pierwsze wzmianki w piśmiennictwie (teksty o ziołowej medycynie w Chinach) na ten temat sięgają pierwszego i drugiego tysiąclecia p.n.e. ¹

Przetwory konopi są najbardziej rozpowszechnionym narkotykiem na świecie. W ramach międzynarodowego projektu badawczego European School Survey Project on Alcohol and Drugs (ESPAD) od 1995 roku w Polsce prowadzone są cykliczne badania ankietowe na reprezentatywnej grupie młodzieży szkolnej: uczniów klas trzecich szkół gimnazjalnych (wiek 15-16 lat) oraz klas drugich szkół ponadgimnazjalnych (wiek 17-18 lat). Podstawowym celem tych badań jest sprawdzenie, jak kształtuje się używanie substancji psychoaktywnych wśród młodzieży szkolnej. Z ostatnich badań przeprowadzonych w 2011 roku wynika, że chociaż raz w ciągu całego życia marihuany lub haszyszu używało 24,3% młodszych uczniów i 37,3% starszych. ⁵

Objawy intoksykacji

Palenie marihuany i wdychanie dymu powoduje najczęściej: względną euforię, dobre samopoczucie, przekonania wielkościowe na temat swoich możliwości, ukojenie bólu, uczucie odprężenia, wyostrzenie zmysłów, dodatkowo wrażenie unoszenia się i odpływania. Doznania zmysłowe są zintensyfikowane. Często towarzyszy temu zakłócenie poczucia czasu, przestrzeni, zafałszowany odbiór barw i dźwięków oraz zaburzenia pamięci krótkotrwałej, polegające na rejestrowaniu niektórych wydarzeń bez uwzględniania ich przyczyny. ^{2, 6} Ponadto Baran-Furga i Steinbarth-Chmielewska ⁶ podają, że umiarkowana intoksykacja marihuaną powoduje nieznaczne obniżenie temperatury ciała i ciśnienia krwi, przyspieszenie akcji serca, osłabienie siły mięśni i koordynacji ruchowej, suchość w ustach, bóle głowy, mdłości.

Nie każdy konsument marihuany będzie reagował w taki sam sposób na jej działanie. Zależy to między innymi od dawki narkotyku, jej jakości, wcześniejszych kontaktów z tym i innymi narkotykami i alkoholem, osobowości i nastroju osoby zażywającej, jej sytuacji społecznej czy też wreszcie od oczekiwań dotyczących efektu zażycia. Jak wspomniano wyżej, marihuana może wywoływać zarówno pozytywne, jak i negatywne doznania. W zależności od tego, w jakim akurat nastroju jest osoba przyjmująca narkotyk, te właśnie uczucia będą się potęgowały. Jeśli mamy do czynienia ze szczególnie wrażliwą osobą (również posiadającą niską tolerancję THC), duże dawki marihuany mogą wywołać skrajną euforię, wesołkowatość, nadmierną rozmowność, ale równie dobrze mogą spowodować wzmożony lęk, depresję, halucynacje i urojenia. ⁷

Konsekwencje zdrowotne

Układ oddechowy

Palacze marihuany zwykle wciągają dym na głębokim wdechu i zatrzymują go w płucach tak długo, jak jest to możliwe. W związku z tym nie dziwi fakt, że u regularnych palaczy marihuany stwierdzono pięciokrotnie wyższe wartości karboksyhemoglobiny, trzykrotnie więcej wdychanych substancji smolistych oraz o jedną trzecią nasilone zatrzymywanie substancji smolistych w organizmie w porównaniu z palaczami tytoniu. W związku z tym palenie marihuany jest znacznie bardziej toksyczne niż palenie tytoniu. ⁸ Jednak ze względu na zazwyczaj większą intensywność palenia tytoniu niż marihuany, nie jest to oczywista zależność. Palenie marihuany, podobnie jak palenie tytoniu, wpływa na zmniejszenie wydajności płuc, uszkodzenie oskrzeli, zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia raka płuc i narządów układu oddechowego, a także zapadalność na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. ^{9, 10}

Układ krążenia

THC może wpływać na układ krążenia przez podnoszenie lub obniżanie ciśnienia tętniczego, co może powodować takie objawy, jak bóle i zawroty głowy. Może dojść również do tachy- lub bradykardii. W związku z tym używanie marihuany przez osoby mające problemy kardiologiczne może potęgować istniejące objawy i być dla tej grupy palaczy potencjalnie niebezpieczne. ⁹

Ciąża

Badania potwierdzają, że dzieci matek palących marihuanę w trakcie ciąży miały mniejszą długość ciała, wagę urodzeniową i obwód głowy niż dzieci matek niepalących. ⁸ Nie potwierdzono jednak w jednoznaczny sposób zaburzenia funkcji poznawczych u dzieci matek palących marihuanę.

Wpływ marihuany na prowadzenie pojazdów mechanicznych

Zależy między innymi od tolerancji danej osoby na THC – dana dawka u osoby, która używa konopi rzadko, może wywołać większe trudności niż u osoby, która przyjmuje substancję regularnie i od dłuższego czasu. Badania Kurzthalera i wsp. obejmujące 60 osób nieużywających marihuany, którym podano takie same dawki THC i poproszono o poddanie się testom funkcji poznawczych i ocenie zdolności psychomotorycznych, wykazały, że zdolność percepcji, szybkość i dokładność pracy były znacząco zaburzone u osób po zażyciu THC, ale efekt ten przestawał być widoczny już po 24 godzinach od zażycia. Badania wykazują, że wypadki drogowe są w mniejszym stopniu spowodowane używaniem przez kierowców samych przetworów konopi; w większości przypadków mamy do czynienia z połączeniem marihuany z alkoholem (na podstawie badania testami z moczu lub krwi kierowców po wypadkach drogowych). Być może ma to związek z wynikiem innych badań, w których osoby prowadzące samochód pod wpływem marihuany okazały się ostrożniejsze i mniej skłonne do podejmowania ryzyka. ¹⁰

Konsekwencje dla zdrowia psychicznego

Zdrowie psychiczne

Intoksykacja marihuaną bywa wiązana z pojawianiem się zaburzeń psychicznych. Istnieją badania sugerujące, że częste odurzanie się tym narkotykiem może zwiększać ryzyko zachorowania, a także nasilać objawy już istniejących chorób psychicznych. Badania dotyczące używania marihuany w populacji chorych psychicznie wskazują, że stanowią oni prawie 75% wszystkich osób używających tego narkotyku, ¹¹ co wskazuje na ogromną wagę problemu, a także nasuwa pytania o kierunek zależności między tymi dwiema zmiennymi.

Istnieją silne przesłanki wskazujące na to, że marihuana jest czynnikiem sprzyjającym pojawianiu się zaburzeń schizofrenoidalnych, takich jak halucynacje słuchowe i (rzadziej) wzrokowe, dziwaczne myśli, niedostosowany afekt itp., z których część mija po odstawieniu narkotyku, ale część może mieć charakter trwały bądź też nawracający. ^{12, 13} Niektóre z badań wyraźnie wskazują, że regularne używanie marihuany zwiększa ryzyko zachorowania na schizofrenię, ¹⁴ podczas gdy inne podkreślają, że stosowanie tego narkotyku raczej przyśpiesza, a nie wywołuje wystąpienie epizodu psychotycznego, a także zwiększa ryzyko nawrotu u osób już chorujących. ³ Narkotyk ten może również zaostrzać objawy psychotyczne u osób w stanie nawrotu schizofrenii; pacjenci którzy palili marihuanę, mieli silniejsze objawy psychotyczne i wymagali częstszych hospitalizacji. ¹⁵

Metaanaliza badań na temat związku między używaniem marihuany a pojawianiem się objawów manii wykazała istnienie między nimi pewnej zależności. W badaniach wykazano, że używanie marihuany przez osoby ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową powoduje zaostrzenie objawów manii, ¹⁶ a także zwiększa częstość występowania epizodów manii oraz depresji. ¹⁷ Co więcej, około trzykrotnie zwiększa ryzyko nowych zachorowań, ¹⁶ a średnia wieku wystąpienia pierwszego epizodu choroby jest istotnie niższa niż w populacji osób niepalących. ¹⁸

Badania na temat związku między używaniem marihuany a występowaniem zaburzeń lękowych nie dostarczają jednoznacznych informacji. Niektóre badania sugerują, że stosowanie tego narkotyku powoduje obniżanie poziomu lęku, podczas gdy inne zwracają uwagę na zwiększoną częstość występowania zaburzeń lękowych w populacji jego regularnych użytkowników. ¹⁹ Analizy epidemiologiczne wykazały, że częstość występowania zaburzeń lękowych u użytkowników marihuany jest 1,9-3,3 razy większa niż w populacji ogólnej, zaś około 35% osób spełniających kryteria DSM-III-R uzależnienia od tego narkotyku spełniało także kryteria rozpoznania zaburzeń lękowych. Najczęstszą postacią zaburzeń lękowych u osób używających marihuany są napady paniki. ²⁰ Około 20-30% jej użytkowników miewa po zapaleniu krótkotrwałe, ostre stany lękowe. ²¹ Dodatkowo zaobserwowano, że wśród osób z rozpoznaniem zespołu lęku napadowego zażycie marihuany znacznie częściej wywoływało nieprzyjemne uczucia niepokoju i lęku niż wśród zdrowych użytkowników. ²²

Dyskusyjną kwestią pozostaje istnienie lub nie zespołu amotywacyjnego, który ma swoje potwierdzenie w części badań naukowych. Może on występować u regularnych użytkowników marihuany i objawiać się: zanikiem woli wykonywania prostych i codziennych czynności, często zaniedbaniem higienicznym, apatią, trudnościami z zapamiętywaniem nowych informacji, poczuciem pustki i nudy, osłabieniem intuicji oraz ogólnym spłyceniem doznań emocjonalnych i brakiem celów życiowych. ^{6, 9} Nie ma również jednoznacznej odpowiedzi, czy zespół ten jest spowodowany nadużywaniem konopi, czy też ma związek z wcześniej rozwijającymi się zaburzeniami osobowości u danej osoby. Jeszcze inna hipoteza rozważa związek zespołu amotywacyjnego z depresją – palenie marihuany ma wywoływać zaburzenia depresyjne, które z kolei prowadzą do pojawienia się zespołu amotywacyjnego. ⁸

Uzależnienie

Dane z ostatniego raportu Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) dotyczące rozpowszechnienia używania konopi wykazują, że wśród użytkowników marihuany zdecydowaną mniejszość stanowią nałogowi palacze. Szacuje się, że około 3 mln ludzi w Europie używa praktycznie codziennie konopi indyjskich. Ponad dwie trzecie z nich to osoby od 15 do 34 roku życia, a ponad trzy czwarte osób z tej grupy wiekowej to mężczyźni. ²³ Podatność na uzależnienie zależy od wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych, zgodnie z psycho-bio-społeczną teorią uzależnienia. ²⁴ W przypadku uzależnienia od kanabinoli najbardziej odczuwane przez pacjentów skutki są natury psychicznej oraz w sferze funkcjonowania społecznego, natomiast objawy somatyczne są mniej wyraźne. Do najczęstszych skutków psychicznych należą: apatia z dużym brakiem motywacji do działania (wspomniany zespół amotywacyjny), zobojętnienie uczuciowe, obniżenie nastroju, depresja, lęk, myślenie magiczne, zaburzenia snu, upośledzenie zdolności rozwiązywania problemów i planowania przyszłości; w funkcjonowaniu społecznym: rezygnacja z wcześniejszych zainteresowań i aktywności, niewywiązywanie się z powierzonych obowiązków, ogólnie problemy i konflikty w relacjach z otoczeniem. ^{6, 9} Natomiast kryteria diagnostyczne zespołu uzależnienia od kanabinoli są takie jak dla innych uzależnień: utrata kontroli nad używaniem substancji, koncentracja funkcjonowania codziennego na jej zdobyciu i zażywaniu, kompulsywne używanie (trudności z kontrolowaniem ilości zażywanej substancji), doświadczanie trudności w zakresie funkcjonowania psychospołecznego, a także używanie substancji mimo wyraźnych negatywnych konsekwencji. ^{25, 26}

Objawy zespołu abstynencyjnego są dość niespecyficzne i występują zazwyczaj po odstawieniu substancji w sytuacji przyjmowania bardzo dużych dawek regularnie. Budney i wsp. ²⁷ uznali, że zespół abstynencyjny związany z uzależnieniem od kanabinoli jest na tyle ważny klinicznie, że powinien zostać uwzględniony w następnej wersji klasyfikacji chorób i zaburzeń Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM). Wyróżniają oni objawy najczęściej występujące i powtarzające się w większości badań na ten temat, takie jak złość lub agresja, spadek apetytu lub masy ciała, rozdrażnienie, nerwowość/lęk, niepokój, zaburzenia snu włącznie z dziwacznymi snami. Ponadto do rzadziej występujących objawów zaliczają: dreszcze, nastrój depresyjny, bóle brzucha, drżenie i wzmożoną potliwość.

Procesy poznawcze i pamięć

Istnieje wiele badań wskazujących na to, że palenie marihuany zmniejsza sprawność procesów poznawczych zarówno na podstawowym poziomie, np. koordynowania reakcji motorycznych, jak i w odniesieniu do złożonych procesów, takich jak pamięć, uwaga czy funkcje wykonawcze; ²⁸ nie są to jednak wyniki jednoznaczne, ponieważ niektóre z doniesień wskazują na brak wpływu zażywania marihuany lub nawet jej korzystny wpływ na funkcje poznawcze.

Problemy z pamięcią krótkotrwałą i operacyjną to jedne z najczęstszych konsekwencji używania kanabinoidów. Przejawiają się trudnością z utrzymaniem przez krótki okres w pamięci kilku bodźców jednocześnie i operowaniem nimi. Osłabienie sprawności tych procesów jest często relacjonowane przez samych użytkowników marihuany lub ich otoczenie, uwidacznia się w testach neuropsychologicznych, ²⁹ a także znajduje potwierdzenie w wynikach badań neuroobrazowych. ^{30, 31} Pamięć słowna jest kolejnym rodzajem pamięci, który – jak pokazują badania – bardzo często ulega osłabieniu pod wpływem używania marihuany. U palących badacze obserwowali pogorszenie wyników testów polegających na zapamiętywaniu listy słów zarówno na poziomie uczenia się tejże listy, spontanicznego odtwarzania jej z pamięci po odroczeniu czasowym, jak i rozpoznawania zapamiętanych słów spośród bodźców dystrakcyjnych. ²⁹ Na podstawie przeglądu badań, jaki przeprowadzili Ranganathan i D’Souza, ³² stwierdzono, że używanie marihuany zaburza pamięć zarówno w modalności werbalnej, jak i wzrokowej, na wszystkich poziomach, tzn. kodowania, przechowywania i odtwarzania. Co ważne, z metaanalizy wynika, że zaburzenia zapamiętywania dotyczą bodźców zaprezentowanych po podaniu narkotyku, nie zaś przed jego podaniem. Wśród możliwych mechanizmów badacze wymieniają między innymi zjawisko długotrwałego wzmocnienia i osłabienia synaptycznego, a także podkreślają rolę zaburzonej gospodarki systemu neuroprzekaźników. ³²

Badania dotyczące procesów uwagi również dostarczają niekiedy sprzecznych informacji. Hart i wsp. ³³ zauważyli, że osoby, które zażyły marihuanę, wykonywały zadania wymagające podtrzymywania uwagi lepiej niż osoby niebędące pod jej wpływem, co było zgodne z wcześniejszymi doniesieniami na ten temat. ³⁴ Z kolei Haney i wsp. ³⁵ zaobserwowali korzystny wpływ marihuany na wyniki zadań badających podzielność uwagi. W obu przypadkach badano osoby palące regularnie od dłuższego czasu. Z kolei badania, które przeprowadzili Morrison i wsp., ³⁶ objęły grupę osób palących rzadko i w tym wypadku palenie marihuany spowodowało obniżenie poziomu wykonania zadań badających zdolność koncentracji. Może to oznaczać, że długotrwałe przyjmowanie marihuany powoduje adaptację układu nerwowego i przez to reakcja na narkotyk (pogorszenie sprawności uwagi) jest istotnie słabsza niż u osób zażywających go okazjonalnie.

Funkcje wykonawcze to grupa procesów odpowiedzialnych między innymi za zdolność planowania, abstrahowania, wyciągania wniosków, rozumienia relacji między zjawiskami oraz podejmowania decyzji. Biorą one także udział w regulowaniu relacji społecznych, kontrolowaniu impulsywnych reakcji (również emocjonalnych i popędowych), przełączaniu się między wykonywanymi zadaniami, a także zarządzaniu własnym działaniem, szczególnie w nowej sytuacji. ³⁷ Wiele badań dowiodło, że u osób regularnie używających marihuany procesy te nie przebiegają poprawnie. Osoby z dysfunkcjami wykonawczymi miewają problemy z uczeniem się oraz wdrażaniem w życie nabywanych umiejętności, co może znacznie utrudniać im pomyślne przechodzenie przez kolejne etapy leczenia i zwiększa ryzyko powrotu do nałogu. ³⁸

Co istotne, badania dowodzą, że część dysfunkcji wykonawczych cofa się po zaprzestaniu używania marihuany, podczas gdy niektóre z nich mają charakter utrwalony. ³⁸ Przyjmuje się, że czynniki mogące mieć wpływ na poziom deficytu oraz zakres zdrowienia to między innymi wiek, w którym osoby rozpoczęły stosowanie marihuany, czas jej używania oraz ilość. ²⁸

Konsekwencje dla funkcjonowania społecznego

Używanie konopi może być związane z poważnymi konsekwencjami w funkcjonowaniu społecznym. Charakterystycznym objawem uzależnienia jest przecież skoncentrowanie funkcjonowania wokół zdobycia i zażycia substancji, a co za tym idzie izolacja społeczna czy też rezygnacja z wcześniejszych zainteresowań, osłabienie relacji w rodzinie oraz zachowania antyspołeczne związane z łamaniem prawa itp. Oczywiście stopień zaburzeń zależy od częstości i ilości zażywanej substancji. Według Stępień ³⁹ bardzo znaczącym czynnikiem ryzyka pojawienia się problemowego używania substancji psychoaktywnych przez młodzież w Polsce jest negatywny model grupy rówieśniczej, który przyczynia się zarówno do inicjacji, jak i zwiększenia intensywności kontaktów z narkotykami. Duże znaczenie ma także brak głębszych więzi emocjonalnych.

Część badań dowodzi związku między używaniem marihuany w wieku dojrzewania a późniejszymi trudnościami, takimi jak niższy poziom osiągnięć szkolnych, niższe przychody, większe uzależnienie od pomocy opieki społecznej, częstsze bezrobocie, niższy poziom satysfakcji z bliskich związków oraz ogólnego zadowolenia z życia. ⁷

Im wcześniej i im bardziej intensywnie dana osoba używa przetworów konopi, tym większe prawdopodobieństwo używania przewlekłego, a palenie marihuany staje się dość rutynowym zajęciem, podobnie do palenia papierosów. Dlatego też przetwory konopi dla regularnych użytkowników stają się naturalną „ucieczką od problemów, łagodzą gniew i frustrację, pozwalają przetrwać dzień”. ⁹ Zwiększona przestępczość w tej grupie wydaje się raczej związana z nielegalnym statusem posiadania czy zażywania konopi niż z bezpośrednim ich wpływem na zachowanie użytkowników.

Podsumowanie

Konopie siewne są rośliną znaną i stosowaną od starożytności w celu odurzania się. W ostatnich latach przetwory tej rośliny są najbardziej rozpowszechnionym narkotykiem wśród młodzieży w Europie, również w Polsce, chociaż większość konsumentów marihuany używa jej w celach rekreacyjnych.

Biorąc pod uwagę negatywne konsekwencje z tytułu nadużywania innych substancji psychoaktywnych, ryzyko szkód zdrowotnych i społecznych spowodowanych używaniem przetworów konopi jest stosunkowo niewielkie. Istnieją jednak badania potwierdzające istotne konsekwencje u regularnych palaczy marihuany: somatyczne (w zakresie układu oddechowego, krążenia, zdolności prowadzenia pojazdów czy podczas ciąży), psychiczne (w zakresie chorób i zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia nastroju, lęk, psychozy, zespół amotywacyjny, uzależnienie czy też zaburzenia procesów poznawczych i pamięci), a także społeczne (głównie w zakresie problemów z dostosowaniem społecznym, gorszych osiągnięć szkolnych, bezrobocia czy też mniejszej satysfakcji z życia i karalności).