Urazy gałki ocznej – rodzaje, diagnostyka i terapia

ratunkowego.

Epidemiologia

Urazy gałki ocznej są jedną z głównych przyczyn hospitalizacji na oddziałach okulistycznych. Według WHO każdego roku dochodzi do ok. 55 mln urazów gałki ocznej na świecie, z czego 1,6 mln przypadków kończy się całkowitą utratą wzroku ¹ . Urazy gałki ocznej są przyczyną utraty widzenia głównie u dzieci i młodych dorosłych ^{2, 3} . Częściej doznają ich mężczyźni niż kobiety ^{2, 3} . Jest to spowodowane zarówno stylem życia, jak i rodzajem wykonywanej przez mężczyzn pracy.

Do urazów najczęściej dochodzi przypadkowo, rzadziej podczas napaści lub w wyniku samookaleczenia ² .

Ze względu na brak środków ochrony oczu lub niechęć do ich używania częściej do urazów gałki ocznej dochodzi w gospodarstwie domowym niż w pracy ^{2, 3} .

Rodzaj uprawianego sportu, np. koszykówka, piłka nożna, gry z użyciem rakiet, golf, również może predysponować do urazów gałki ocznej ² .

Profilaktyka

Dzięki stosowaniu odpowiedniego sprzętu ochronnego do oczu można znacząco zmniejszyć częstość występowania niektórych obrażeń. Pracodawca jest zobowiązany przez przepisy BHP dostarczyć pracownikowi sprawnie działające środki ochrony oczu. Powinny być one odpowiednie do istniejącego zagrożenia. Pracodawca powinien też zapewnić właściwe wyszkolenie pracownika w zakresie prawidłowego korzystania z nich ⁴ .

Po zaistniałym urazie gałki ocznej pacjent często tłumaczy brak korzystania ze środków ochronnych uciążliwością ich stosowania i utrudnieniami w wykonywanej pracy. Do środków ochronnych oczu należą: okulary ochronne, gogle ochronne, osłony twarzy ⁴ .

Urazy rogówki

Erozja rogówki

Najczęściej podczas urazu oka dochodzi do uszkodzenia rogówki. Ze względu na jej bogate unerwienie czuciowe nawet niewielki uraz nabłonka rogówki może spowodować u pacjenta wystąpienie dużych dolegliwości bólowych, wywołać uczucie ciała obcego, światłowstręt i zamglone widzenie ^{4, 5} . Ubytek nabłonka powierzchni rogówki jest nazywany erozją (ryc. 1) ² . Może być spowodowany m.in. urazem gałęzią drzewa, palcem lub kartką papieru.

Rycina 1. Erozja rogówki

Zazwyczaj erozja nabłonka rogówki ulega wygojeniu po zastosowaniu maści z antybiotykiem i opatrunku uciskowego ograniczającego ruch powieki górnej po powierzchni oka. Średni czas leczenia wynosi 24-48 godzin ⁵ . Jeżeli doszło do uszkodzenia błony Bowmana, czyli warstwy położonej pod nabłonkiem, okres gojenia może się wydłużyć i w miejscu urazu mogą pozostać trwale przymglenia na rogówce. Może też dochodzić do powstawania samoistnych erozji nawrotowych ⁴ .

Ciało obce w rogówce

Inną bardzo częstą przyczyną konsultacji okulistycznych na oddziałach ratunkowych są ciała obce wbite w rogówkę. Jeżeli nie zostaną one usunięte szybko, tworzy się wokół nich naciek zapalny.

Z reguły do wbicia ciała obcego w rogówkę dochodzi podczas wykonywania prac remontowych lub pracy szlifierką kątową (ryc. 2). Ciało obce z rogówki usuwa się pod mikroskopem (lampa szczelinowa) za pomocą sterylnej igły po znieczuleniu kroplowym oka. Następnie zakłada się opatrunek uciskowy z maścią antybiotykową ^{4, 5} .

Rycina 2. Ciało obce metaliczne w rogówce

Uwagi ogólne

U pacjentów zgłaszających się z erozją lub ciałem obcym rogówki zawsze należy pamiętać, aby wykluczyć obecność dodatkowych ciał obcych w worku spojówkowym lub pod powieką górną. Należy też upewnić się, czy niewinnie wyglądająca erozja nie jest raną pełnościenną rogówki. W tym celu zawsze powinno się ucisnąć rogówkę patyczkiem i sprawdzić, czy z komory przedniej oka nie wypływa wodnista ciecz (próba Seidla) ⁵ . W każdym przypadku powierzchownego urazu oka należy odwinąć powiekę górną, aby dokładnie ocenić cały worek spojówkowy.

Urazy powiek i aparatu ochronnego oka

Z reguły niewielkie otarcia naskórka lub wylewy podskórne okolicy oczodołowej spowodowane urazem wymagają jedynie oczyszczenia solą fizjologiczną, założenia jałowego opatrunku i zastosowania antybiotyku w maści. Pomocne w szybszej resorpcji wylewu podskórnego jest też stosowanie zimnych okładów, preparatów doustnych uszczelniających i wzmacniających śródbłonek naczyń (etamsylat, dobesylan wapnia, witamina C). Zawsze należy ocenić, czy podczas urazu nie doszło do uszkodzenia gałki ocznej. Powinno się zbadać ruchomość gałek ocznych, ostrość wzroku i wykonać palpacyjne badanie brzegu kostnego oczodołu w celu wykluczenia złamań lub obecności odmy podskórnej mogącej świadczyć o poważniejszym urazie twarzowo-czaszkowym. Należy również pamiętać o wykonaniu badań obrazowych, takich jak TK lub RTG twarzoczaszki ⁵ .

Głębsze lub dłuższe przerwania ciągłości skóry aparatu ochronnego oka powinny być poddane wnikliwej rewizji przez chirurga okulistę w celu oceny konieczności szycia, zastosowania profilaktyki przeciwtężcowej i antybiotyku ⁵ .

Jeżeli istnieje jakiekolwiek podejrzenie, że powstała rana aparatu ochronnego oka mogła spowodować przerwanie ciągłości dróg łzowych, należy jak najszybciej ją zaopatrzyć. Wymagana jest wtedy intubacja dróg łzowych w celu ich rekonstrukcji, zapobiegająca powstaniu przewlekłego, uporczywego łzawienia ⁶ .

Wylew podspojówkowy i rany spojówki

Najczęściej wylew podspojówkowy powstaje samoistnie i bezboleśnie. Związany jest z zaburzeniami ogólnego stanu organizmu, takimi jak nadciśnienie tętnicze, skaza krwotoczna lub stosowanie leków przeciwkrzepliwych ⁶ . Innymi częstymi przyczynami wylewu podspojówkowego są: silny atak kaszlu, praca w pozycji z pochyloną głową, dmuchanie i inne czynności związane z próbą Valsalvy. Jeżeli towarzyszą mu ból oka, zaburzenia widzenia czy też w wywiadzie zgłaszany jest uraz, należy w lampie szczelinowej ocenić, czy nie doszło do przerwania ciągłości spojówki lub wylewu do wnętrza gałki ocznej.

Powierzchowne rany spojówki, które nie odsłaniają twardówki, nie wymagają szycia. Po zastosowaniu maści z antybiotykiem i opatrunku zazwyczaj spojówka po kilku dniach zabliźnia się sama ² . Natomiast pełnościenne rany spojówki zawsze powinno się poddać dokładnej ocenie i zszyć pod mikroskopem operacyjnym ² .

Oparzenia chemiczne gałki ocznej

Urazy chemiczne gałki ocznej stanowią grupę stanów nagłych w okulistyce, w których najważniejszym elementem leczenia jest natychmiastowe i obfite płukanie gałki ocznej. Substancje alkaliczne, którymi oparzenia zdarzają się częściej, zwykle powodują rozleglejsze i cięższe urazy niż substancje kwasowe (ryc. 3). Powinno się pamiętać o tym, że oparzenia wyglądające na niewielkie podczas pierwszego badania mogą wyglądać następnego dnia znacznie poważniej. Około 20% urazów chemicznych oka powoduje znaczną, trwałą niepełnosprawność wzrokową i defekty kosmetyczne ⁵ .

Rycina 3. Oparzenie chemiczne oka

Płukanie gałki ocznej należy rozpocząć już bezpośrednio w miejscu, w którym doszło do wypadku, ponieważ minimalizuje to czas ekspozycji na substancję uszkadzającą i poprawia rokowanie dotyczące końcowej ostrości wzroku. Zalecane są płyny obojętne, takie jak sól fizjologiczna lub woda ⁵ . Można zastosować również inne płyty obojętne, np. wodę mineralną lub mleko.

Następnie osoba poszkodowana powinna być przetransportowana do najbliższej placówki ochrony zdrowia w celu oceny rozległości uszkodzeń gałki ocznej i ustalenia dalszego postępowania. Po oparzeniu okolicy oczu nigdy nie należy zasłaniać oka ani powiek opatrunkiem na czas transportu, ponieważ utrudnia to odpływ łez i oczyszczanie oka z substancji chemicznej.

Wyjątkowo lekarz nie powinien rozpoczynać badania od zebrania wywiadu, lecz kontynuować obfite płukanie worka spojówkowego i mechanicznie oczyścić wszystkie powierzchnie oka patyczkiem z wacikiem lub pęsetą. Można w tym celu posłużyć się zestawem do kroplówek i płukać worek spojówkowy np. roztworem Ringera lub zrównoważonym roztworem soli fizjologicznej (BSS – balanced salt solution). Zaleca się płukanie gałki ocznej przez co najmniej 30 minut po założeniu rozwórki powiekowej i znieczuleniu worka spojówkowego kroplami, z użyciem do tego celu co najmniej 3 litrów płynu. Powinno się wywinąć powieki w celu dokładnego zbadania załamka górnego i dolnego worka spojówkowego.

Płukanie może być przerwane w chwili normalizacji pH (ok. 7), sprawdzanego w załamku spojówki papierkiem lakmusowym.

Jeżeli urazowi chemicznemu oka towarzyszą pęknięcia gałki ocznej, szycie rany wykonuje się po obfitym płukaniu, a nie przed nim.

Ból zgłaszany przez pacjenta i ciężkość oparzenia często są odwrotnie proporcjonalne. Brak bólu może wskazywać na bardzo ciężki uraz gałki ocznej, ponieważ uszkodzeniu mogły ulec wszystkie zakończenia nerwowe rogówki.

W lampie szczelinowej można ocenić stopień ciężkości oparzenia poprzez ocenę uszkodzeń rogówki i określenie odsetka niedokrwienia naczyń rąbka rogówki. Bada się również ostrość wzroku i ciśnienie wewnątrzgałkowe ⁷ .

Dalsze postępowanie zależy od stopnia oparzenia. Jego celami są:

• zatrzymanie rozwijającego się stanu zapalnego
• ułatwienie regeneracji nabłonka rogówki
• zapobieganie owrzodzeniu rogówki i jej bliznowaceniu
• ograniczenie penetracji substancji chemicznej do głębszych tkanek oka.

W mniej poważnych oparzeniach stosuje się miejscowo krople z kortykosteroidami i krople lub maść z antybiotykiem. Hospitalizacja nie jest konieczna. Pacjenci z cięższymi urazami najczęściej są przyjmowani do szpitala. Wymagają włączenia cykloplegików, kropli z kwasem askorbinowym, antybiotyków hamujących kolagenazę podawanych ogólnie (tetracykliny), częstego masażu załamków worka spojówkowego szklaną szpatułką i leczenia podwyższonego ciśnienia wewnątrzgałkowego. Celem takiego postępowania jest zapobieganie powstawaniu zrostów i zarastaniu załamków. Leczeniem pierwszego rzutu jest farmakoterapia, niektóre przypadki wymagają jednak interwencji chirurgicznych ⁵ .

Powikłaniami poważnych oparzeń gałki ocznej mogą być:

• utrata komórek macierzystych rąbka rogówki
• martwica tkanek
• jałowe owrzodzenie rogówki
• perforacja gałki ocznej
• zrosty spojówkowo-gałkowe
• bliznowacenie
• podwinięcie lub wywinięcie brzegu powiekowego
• uszkodzenia tęczówki i soczewki
• jaskra wtórna
• bielmo rogówki
• zanik gałki ocznej ⁸ .

W tabeli 1 podsumowano wpływ substancji chemicznych wywołujących oparzenia na tkanki oka i postępowanie po urazie. W tabeli 2 wymieniono substancje chemiczne najczęściej powodujące oparzenia chemiczne gałki ocznej z podziałem na substancje alkaliczne i kwasowe.

Tabela1. Wpływ kontaktu z substancjami chemicznymi na tkanki oka i postępowanie po urazie

Tabela 2. Substancje chemiczne najczęściej powodujące oparzenia chemiczne gałki ocznej

Ciało obce wewnątrzgałkowe

Jednym z groźniejszych stanów jest obecność ciała obcego wewnątrz gałki ocznej. Oprócz uszkodzenia mechanicznego, którego skutkiem może być krwotok, przedarcie siatkówki, ciało obce może działać toksycznie na różne struktury gałki ocznej (żelazica, miedzica), odkładając się w soczewce czy siatkówce, ale przede wszystkim może być powodem rozwijającego się w ok. 10% tego typu urazów zakażenia wewnątrzgałkowego (endophthalmitis), które może doprowadzić do nieodwracalnej utraty widzenia ⁷ .

Istotną informacją jest określenie pochodzenia ciała obcego, ponieważ rodzaj materiału, z którego złożony jest element znajdujący się wewnątrzgałkowo, stanowi czynnik diagnostyczny i rokowniczy. Na przykład szkło, złoto, srebro czy niekiedy plastik są obojętne chemicznie. Miedź i żelazo, podlegając dysocjacji wewnątrz oka, mają działanie toksyczne. Najgroźniejsze są natomiast ciała obce organiczne, szczególnie zanieczyszczone ziemią ⁷ .

Diagnostyka polega na dokładnym badaniu w lampie szczelinowej, zarówno przedniego, jak i tylnego odcinka gałki ocznej, poszukiwaniu możliwych ran wlotowych i wylotowych wywołanych przez wniknięcie ciała obcego. Spośród badań obrazowych zastosowanie mają RTG głowy i oczodołu, USG gałki ocznej, chociaż badaniem pierwszego rzutu, o najwyższej czułości i swoistości, przy podejrzeniu metalicznego ciała obcego jest TK w przekroju poprzecznym i czołowym (ryc. 4). Należy wspomnieć, że obecność ciała obcego metalicznego jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do wykonania MR – w przypadku metalu ferromagnetycznego w czasie badania mogłoby dojść do przesunięcia ciała obcego, co może wywołać dodatkowe uszkodzenia ⁷ .

Rycina 4. Ciało obce cieniujące w badaniu TK głowy

Leczenie urazów powikłanych ciałem obcym wewnątrz gałki ocznej powinno odbyć się jak najszybciej, aby uniknąć endophthalmitis i zapobiec znacznej utracie ostrości wzroku. Terapią z wyboru jest leczenie operacyjne, tj. witrektomia pars plana (ryc. 5), podczas którego możliwe są również jednoczesne usunięcie i wymiana uszkodzonej soczewki.

Rycina 5. Usunięcie ciała obcego wewnątrzgałkowego podczas zabiegu witrektomii

Należy pamiętać, że obecność ciała obcego trzeba podejrzewać w każdym przypadku urazu gałki ocznej, nawet tym wyglądającym na pierwszy rzut oka niegroźnie.

Urazy tępe

Urazy tępe tylnego odcinka najczęściej występują jako skutek uderzenia przedmiotem o dużej energii kinetycznej i odpowiedniej średnicy, np. piłką tenisową, korkiem od szampana, a także urazów głowy, co powoduje przednio-tylne odkształcenie gałki ocznej, zwiększenie wymiaru w płaszczyźnie równikowej oraz wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego. Należy pamiętać, że skutki urazu tępego mogą być widoczne nie tylko bezpośrednio po zdarzeniu, ale również w późniejszym czasie po wypadku, średnio do 6 miesięcy od urazu, co powinno skłaniać do częstych kontroli pacjenta ⁷ .

Wstrząśnienie siatkówki

Jednym z następstw urazu tępego może być wstrząśnienie siatkówki. Obserwuje się je najczęściej w skroniowej części dna oka jako obrzęk i zblednięcie siatkówki sensorycznej. Gdy wstrząśnienie obejmuje plamkę żółtą, w miejscu dołeczka środkowego powstaje tzw. objaw wiśniowej plamy. Dochodzi do znacznego obniżenia ostrości wzroku, która zazwyczaj powraca samoistnie średnio po 6 tygodniach od urazu w przypadkach łagodnych. W przypadkach ciężkich, gdy dochodzi do zajęcia plamki żółtej, może wystąpić wylew krwi do siatkówki, zwyrodnienie nabłonka barwnikowego, a także powstać otwór w plamce ⁷ .

Leczenie obejmuje stosowanie miejscowo niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ); zakazane jest wykonywanie wysiłków fizycznych i dźwiganie.

Otwór w plamce

Otwór plamki, obserwowany po urazie gałki ocznej, może być zarówno zmianą powstałą w czasie urazu opisanego wyżej, jak i być następstwem pourazowych trakcji szklistkowo-plamkowych. Może powstać również w następstwie pęknięcia naczyniówki i krwotoku podsiatkówkowego w obszarze plamkowym. W tym przypadku rokowanie dotyczące ostrości wzroku jest niepewne.

Nie istnieje skuteczne leczenie zachowawcze. Terapią z wyboru jest chirurgia witreoretinalna – wykonanie operacji witrektomii pars plana ⁷ .

Odwarstwienie siatkówki

Pourazowe odwarstwienie siatkówki stanowi, w zależności od źródeł, 10-40% wszystkich odwarstwień ⁹ . Może mieć wiele przyczyn, takich jak przedarcie siatkówki, dializa siatkówki (oderwanie siatkówki od rąbka zębatego), ostre tylne odłączenie ciała szklistego czy też wspomniana trakcja, powstała na skutek gwałtownego rozciągnięcia gałki ocznej w płaszczyźnie równikowej, pociągnięcia siatkówki przez podstawę ciała szklistego, z jej następowym linijnym pęknięciem.

Warto wspomnieć o możliwych dwóch mechanizmach, które determinują miejsce urazu: tzw. coup, czyli uderzenie w miejscu urazu, przy którym najczęściej obserwuje się uraz w kwadrancie dolnoskroniowym, i contrecoup, czyli przeciwuderzenie, przeciwnie do urazu, gdzie zajęty zostaje kwadrant górnonosowy ¹⁰ .

Dzięki leczeniu chirurgicznemu za pomocą witrektomii pars plana możliwe jest uzyskanie zarówno przyłożenia siatkówki, jak i poprawy ostrości wzroku ¹⁰ .

Wylew krwi do komory ciała szklistego

Wylew krwi do komory ciała szklistego może powstać na skutek pourazowego uszkodzenia naczyń ciała rzęskowego, naczyniówki lub siatkówki. Często występuje w przypadku tylnego odłączenia ciała szklistego z mogącym mu towarzyszyć przedarciem czy odwarstwieniem siatkówki.

Diagnostykę stanowi USG gałki ocznej w projekcji B, ponieważ wynaczyniona krew uniemożliwia przejście światła przez nieprzezierne ośrodki optyczne i zobrazowanie dna oka w badaniu w lampie szczelinowej. W przypadku wylewu krwi do ciała szklistego zawsze należy wykluczyć potencjalne współistnienie odwarstwienia siatkówki.

Postępowanie zależy od przyczyny, masywności krwotoku i towarzyszących mu zmian w przednim oraz tylnym odcinku oka. Małe, wymagające systematycznej kontroli ultrasonograficznej, najczęściej resorbują się bez następstw, przy stosowaniu leczenia farmakologicznego, w ciągu kilku tygodni. Duże, przedsiatkówkowe, przenikają do ciała szklistego i wywołują zmiany proliferacyjne, mogące prowadzić do trakcyjnego odwarstwienia siatkówki.

Zarówno rozległy, jak i niewchłaniający się krwotok do komory ciała szklistego stanowią wskazanie do wykonania witrektomii. W przypadku współwystępowania przedarcia, odwarstwienia siatkówki, obecności trakcji operacja powinna odbyć się szybciej. Ta sama decyzja powinna zostać podjęta, jeśli do krwotoku doszło obuocznie bądź w jedynym widzącym oku. Niewchłaniająca się krew działa toksycznie, uszkadzając fotoreceptory siatkówki.

Leczenie zachowawcze polega na ograniczeniu ruchomości pacjenta i zakazie dźwigania; wskazana jest półsiedząca pozycja ciała pod kątem 45 stopni. Podaje się miejscowo krople zawierające NLPZ, rutynę, ogólnie preparaty etamsylatu, dobesylan wapnia, kwas askorbinowy z rutozydem.

Pęknięcie naczyniówki

Pęknięcie naczyniówki, które dotyczy błony naczyniowej, błony Brucha i nabłonka barwnikowego siatkówki, w zależności od mechanizmu działania można sklasyfikować jako bezpośrednie lub pośrednie. Bezpośrednie pęknięcie naczyniówki następuje z przodu, w okolicy miejsca uderzenia, zwykle równolegle do rąbka zębatego. W przeciwieństwie do tego pośrednie pęknięcie naczyniówki następuje z dala od miejsca uderzenia, przeciwlegle i często koncentrycznie w stosunku do tarczy nerwu wzrokowego, przyjmując kształt białego lub żółtego półksiężyca. Początkowo pęknięcie może nie być widoczne z powodu przysłonięcia przez towarzyszący mu krwotok podsiatkówkowy, przedsiatkówkowy lub do ciała szklistego ¹¹ .

Zdecydowana większość (ok. 80%) pęknięć naczyniówki ma charakter pośredni.

W badaniach wykazano, że do pęknięcia naczyniówki prowadzi nawet 5-10% przypadków tępego urazu oka ¹¹ .

Odległym powikłaniem pęknięcia naczyniówki może być neowaskularyzacja naczyniówkowa (CNV – choroidal neovascularization). W większości przypadków dochodzi do samoistnego wycofania się nowych naczyń krwionośnych. Jednak w niektórych przypadkach CNV utrzymuje się i staje powikłaniem zagrażającym widzeniu ¹² . Dlatego, zwłaszcza w pierwszym roku po urazie powikłanym pęknięciem naczyniówki, należy monitorować pacjentów, by móc odpowiednio wcześnie wprowadzić skuteczne leczenie – laseroterapię, iniekcje doszklistkowe preparatów anty-VEGF ¹³ .

Rokowanie zależy od obszaru objętego pęknięciem, a następnie obszaru bliznowacenia, np. w przypadku zajęcia pęczka tarczowo-plamkowego lub samej plamki dochodzi do nieodwracalnego spadku ostrości widzenia. Nie istnieje leczenie zachowawcze.

Zespół Tersona

Następstwem ostrego krwawienia podpajęczynówkowego lub wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego może być krwotok wewnątrzgałkowy umiejscowiony w przestrzeni pod-, śród-, przedsiatkówkowej lub w komorze ciała szklistego, opisywany jako zespół Tersona. Stan ten obserwowany jest u ok. 13% pacjentów z krwotokiem podpajęczynówkowym ¹⁴ . Co istotne, wykazano, że śmiertelność pacjentów z rozpoznaniem zespołu Tersona wynosi 40-60%; jest nawet 3-9 razy większa w porównaniu z pacjentami, u których występuje tylko krwotok podpajęczynówkowy bez objawów okulistycznych ¹⁵ . Może wystąpić jedno- lub obustronnie, dając objawy obniżenia ostrości wzroku, które jednak często, ze względu na poważny stan neurologiczny pacjenta, mogą pozostać przez niego niezauważone. Z tego powodu diagnostyka okulistyczna jest opóźniona, podobnie podjęcie odpowiedniego leczenia.

Rokowanie okulistyczne u pacjentów z zespołem Tersona zależy od licznych czynników. Wiele krwotoków wewnątrzgałkowych resorbuje się samoistnie w ciągu kilku miesięcy, nie pozostawiając upośledzenia widzenia ¹⁵ . Leczenie zachowawcze obejmuje oszczędzający tryb życia, zalecane są pozycja leżąca z elewacją głowy i leczenie farmakologiczne, opierające się na stosowaniu leków ułatwiających wchłanianie krwi, poprawiających mikrokrążenie i uszczelniających ściany naczyń krwionośnych. W pozostałych przypadkach w celu uzyskania jak najlepszej końcowej ostrości wzroku należy przeprowadzić operację witrektomii, zmniejszając jednocześnie częstość występowania odległych powikłań ¹⁶ .

Promieniowanie elektromagnetyczne

Do uszkodzenia tkanek gałki ocznej może przyczynić się również promieniowanie elektromagnetyczne.

Promieniowanie podczerwone, w zależności od zakresu, może powodować uszkodzenie zarówno przedniego, jak i tylnego odcinka gałki ocznej. Niektóre pasma podczerwieni mogą powodować oparzenie skóry powiek, zapalenie spojówki, oparzenie i uszkodzenie rogówki, a także zmętnienie soczewki (zaćma podczerwienna). Istnieją również zakresy promieniowania, które nie są pochłaniane przez rogówkę ani soczewkę i docierają do siatkówki, powodując jej termiczne uszkodzenie ¹⁰ .

Efekt działania promieniowania jonizującego (m.in. rentgenowskiego) jest najczęściej obserwowany w postaci zaćmy popromiennej. Zmętnienia najbardziej czułej na promieniowanie struktury gałki ocznej, soczewki, początkowo pojawiają się podtorebkowo, obejmując w końcu również jądro i korę soczewki. Zmętnienia te mogą pojawić się wiele lat po ekspozycji. Trwają badania dotyczące związku między dawką promieniowania a stopniem zmętnienia w soczewce, a także jego umiejscowieniem. Celem jest opracowanie nowych norm, które zmniejszyłyby duże narażenie narządu wzroku personelu pracowni hemodynamicznych, zwłaszcza kardiologii interwencyjnej i radiologii, oraz pomogły przy stworzeniu nowocześniejszych środków ochrony.

Oprócz zmian w obrębie soczewki wewnątrzgałkowej skutkami działania promieniowania jonizującego mogą być:

• oparzenia powiek mogące prowadzić nawet do ich niedomykalności wskutek bliznowacenia
• uszkodzenie spojówki i rogówki
• zapalenie błony naczyniowej
• zakrzep żyły środkowej siatkówki
• obrzęk tarczy nerwu II
• tzw. retinopatia popromienna.

Retinopatia popromienna, mogąca pojawić się nawet kilka lat po promieniowaniu, cechuje się uszkodzeniem śródbłonka naczyń siatkówki, powstawaniem wylewów, mikrotętniaków, obrzęku plamki (makulopatia popromienna), krwawieniem do ciała szklistego. Dochodzi do obniżenia ostrości widzenia, z możliwą całkowitą utratą wzroku ¹⁷ .

Naświetlenie dołka środkowego światłem widzialnym, które przechodząc przez soczewkę, jest silnie ogniskowane na siatkówce (np. przy bezpośrednim patrzeniu na słońce), prowadzi do uszkodzenia termicznego. Dochodzi do obrzęku, a następnie powstania blizn wysyconych barwnikiem, co daje objawy zaburzenia widzenia pod postacią mroczka centralnego i trwałego uszkodzenia wzroku ¹⁰ .

W przypadku uszkodzeń spowodowanych promieniowaniem elektromagnetycznym nie istnieje skuteczne leczenie zachowawcze. Możliwa terapia to leczenie chirurgiczne obejmujące operację zaćmy i witrektomię.

Podsumowanie

Każdy przypadek urazu gałki ocznej lub jego podejrzenie wymagają bezwzględnej konsultacji okulistycznej. Rzetelny wywiad, który ukierunkowuje możliwe rozpoznanie, wraz z dokładnym badaniem w lampie szczelinowej w celu oceny przedniego i tylnego odcinka oraz aparatu ochronnego oka, to procedury niezbędne przy odpowiednim zaopatrzeniu pacjenta po urazie.

Należy pamiętać, że w przypadku oparzeń chemicznych najważniejszym elementem leczenia jest natychmiastowe i obfite płukanie gałki ocznej, które należy wykonać już na miejscu wypadku. Następnie bez zakładania opatrunku poszkodowanego należy przetransportować do ośrodka specjalistycznego.

W wielu przypadkach urazów gałki ocznej odpowiednio szybkie postępowanie ma kluczowy wpływ na rokowanie pacjenta.