Stres, depresja i zaburzenia lękowe – niedoceniane w terapii kardiologicznej

Przewlekły stres, depresja i zaburzenia lękowe nie tylko zwiększają ryzyko chorób serca, ale także pogarszają przebieg leczenia i obniżają skuteczność terapii – wynika z dokumentu konsensusowego Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego, opublikowanego w „European Heart Journal”, przygotowanego przy udziale ekspertów z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. 

Szczególną uwagę w materiale poświęcono roli podstawowej opieki zdrowotnej oraz pielęgniarek jako kluczowych partnerów terapeutycznych, a także znaczeniu zintegrowanej opieki łączącej wsparcie psychiczne, edukację i nowoczesne narzędzia monitorowania pacjenta.

Problemy widoczne w POZ

Najbardziej naturalnym miejscem, gdzie można dostrzec pierwsze sygnały kryzysu psychicznego, jest podstawowa opieka zdrowotna. – W POZ patrzymy na pacjenta całościowo: w jego kontekście rodzinnym, społecznym i zawodowym, z pełnym spektrum czynników stresowych oraz obciążeń zdrowotnych – podkreśla prof. Donata Kurpas z Zakładu Metodyki Badań Naukowych Wydziału Pielęgniarstwa i Położnictwa UMW.

W praktyce oznacza to, że lekarz rodzinny jako pierwszy zauważa subtelne zmiany: zaburzenia snu, przewlekłe napięcie, spadek energii, wycofanie społeczne lub zanik dotychczasowych aktywności. Zmiany te mogą być wczesnym sygnałem depresji lub zaburzeń lękowych – problemów, które zwiększają ryzyko chorób serca i utrudniają leczenie chorób już istniejących.

– Wczesna identyfikacja tych zaburzeń pozwala wdrożyć skuteczne interwencje i przerwać narastające sprzężenie zwrotne między stresem psychicznym a obciążeniem somatycznym – mówi prof. Kurpas.

Zintegrowana opieka

Łączenie wsparcia psychicznego i edukacji kardiologicznej w jednym miejscu daje pacjentowi poczucie bezpieczeństwa, zrozumienia i kontroli nad chorobą. Przekłada się to na większą motywację do leczenia, lepsze przestrzeganie farmakoterapii, skuteczniejsze wprowadzanie zmian w stylu życia, mniejszą liczbę hospitalizacji oraz poprawę jakości życia.

– Pacjenci, którzy otrzymują jednocześnie wsparcie emocjonalne i edukację, wykazują lepszą adherencję terapeutyczną i wyższe poczucie bezpieczeństwa – podkreśla prof. Kurpas.

Nowe wytyczne ESC

W nowym dokumencie Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego podkreślono wyjątkowo dużą rolę pielęgniarki w opiece nad pacjentem z chorobą sercowo-naczyniową.

Prof. Izabella Uchmanowicz, dziekan Wydziału Pielęgniarstwa i Położnictwa UMW, zwraca uwagę na fundamentalną zmianę podejścia od modelu „leczymy chorobę” w stronę „wspieramy człowieka żyjącego z chorobą przewlekłą”.

Najważniejsze elementy wskazane w wytycznych to:

1. Zespół multidyscyplinarny

Pielęgniarka nie jest wykonawcą zaleceń, ale partnerem – współplanuje terapię, monitoruje objawy, koordynuje przepływ informacji.

2. Edukacja procesowa, nie jednorazowa

Jednorazowa porada nie jest edukacją – musi mieć charakter procesowy i powtarzalny. Edukacja musi być spersonalizowana, dostosowana do wieku, doświadczenia i sytuacji życiowej pacjenta.

3. Samomonitorowanie

Pacjent, który rozpoznaje pierwsze objawy pogorszenia (obrzęki, duszność, zmiana masy ciała), rzadziej trafia do szpitala. Rolą pielęgniarki jest nauczyć go tych umiejętności.

4. Włączenie aspektów psychologicznych i społecznych

Depresja, lęk i obciążenie opiekunów to integralna część obrazu klinicznego.

5. Telemedycyna i nowoczesna komunikacja

Aplikacje, zdalny monitoring i stały kontakt z pielęgniarką poprawiają ciągłość opieki.

Jak wdrożyć zasady ACTIVE

Prof. Uchmanowicz podkreśla, że wdrożenie zasad ACTIVE wymaga podejścia systemowego. Najważniejsze kroki to:

A – Assessment (ocena). Ustandaryzowana ocena kliniczna, funkcjonalna, psychospołeczna i edukacyjna pacjenta.

C – Collaboration (współpraca). Zespół wielospecjalistyczny ze wskazaną pielęgniarką koordynującą.

T – Tailored education (edukacja szyta na miarę). Materiał dostosowany do rodzaju choroby i możliwości pacjenta; włączanie rodziny.

I – Integration (integracja opieki). Połączenie opieki szpitalnej, ambulatoryjnej i POZ; jasny plan kontaktów po wypisie.

V – Verification (weryfikacja). Regularna ocena, czy pacjent rozumie zalecenia i czy je stosuje.

E – Empowerment (wzmocnienie sprawczości pacjenta). Świadomy, zaangażowany pacjent to pacjent bezpieczniejszy i mniej narażony na powikłania.

Czy ośrodki są gotowe?

Według prof. Uchmanowicz wiele placówek, m.in. Instytut Kardiologii w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we Wrocławiu, dysponuje odpowiednim personelem, narzędziami i technologiami do pełnego wdrożenia zasad ACTIVE.

Ten materiał przgotował na UMW na podstawie artykułu:

Bueno H, Deaton Ch, Farrero M, et al.; ESC Scientific Document Group. 2025 ESC Clinical Consensus Statement on mental health and cardiovascular disease: developed under the auspices of the ESC Clinical Practice Guidelines Committee: Developed by the task force on mental health and cardiovascular disease of the European Society of Cardiology (ESC) Endorsed by the European Federation of Psychologists' Associations AISBL (EFPA), the European Psychiatric Association (EPA), and the International Society of Behavioral Medicine (ISBM). European Heart Journal 2025;46(41):4156-225