Ocena skuteczności leczenia nadmiernej potliwości z wykorzystaniem różnych metod terapeutycznych

kontrolowania temperatury ciała – ich dłonie, stopy, klatka piersiowa, pachy, a nawet twarz są stale wilgotne. To utrudnia wykonywanie zwykłych, codziennych czynności i bywa przyczyną kłopotliwych sytuacji w życiu. Wyniki badania Naumanna ¹ wskazują, że ponad 72 proc. osób z nadpotliwością pachową odczuwa z tego powodu mniejszą pewność siebie, a 49 proc. ma objawy depresji! Większość jednak ukrywa swój problem, nie szuka pomocy specjalisty, bo jest to dla nich zbyt krępujące.

Na nadpotliwość cierpi około 1 proc. populacji. W ponad 90 proc. przypadków ma ona charakter emocjonalny, w pozostałych 10 proc. objawowy. Jest przypadłością zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Zaczyna się w okresie pokwitania, lecz może wystąpić i wcześniej. Z upływem czasu następuje poprawa. U osób starszych obserwuje się ją rzadko. Gruczoły potowe występują niemal na całej skórze, a najliczniej na skórze dłoni i stóp. Różnicuje się je na ekrynowe i apokrynowe, ze względu na sposób wytwarzania wydzieliny.

Gruczoły ekrynowe rozmieszczone są na całej skórze, szczególnie licznie na dłoniach, stopach i czole. Nie uszkadzają komórek wydzielniczych przy wydzielaniu potu. Choć gruczoły ekrynowe są unerwione, głównym mediatorem ich czynności jest acetylocholina. Pot ekrynowy jest bezwonny, przezroczysty, bogaty m.in. w sód, wapń, potas, magnez, jony chlorkowe. Wykrywalna jest też w nim obecność wielu leków. Podstawową funkcją gruczołów ekrynowych jest regulacja ciepłoty ciała. Gdy są nieczynne – brakuje parującego i chłodzącego działania potu. Umieszczone na rękach, stopach i czole bardziej niż inne reagują na bodźce emocjonalne. Dlatego typowym objawem zdenerwowania, szoku, lęku jest wilgotnienie dłoni. Pod pachami pot ekrynowy rozcieńcza produkty rozkładu potu apokrynowego, wydzielające zapach, i ułatwia ich parowanie.

Nadmierne pocenie pach – chory w ciągu chwili robi się mokry, pot spływa po ciele i wsiąka w ubranie. Odzież ulega przebarwieniom, a na linii granicznej pojawia się biały pasek zaschniętej soli. W tym schorzeniu często dochodzi do maceracji ciała, a nawet wtórnego zapalenia skóry, spowodowanego częstym używaniem środków kosmetycznych.

Nadmierne pocenie dłoni – dłonie są zaczerwienione, lecz chłodne – z powodu parowania. W skrajnych przypadkach pot stale kapie z palców. Naskórek może być obrzęknięty lub zmacerowany.

Nadmierne pocenie stóp – maceracja skóry jest znacznie bardziej nasilona z powodu okluzyjnego działania skarpetek. Pacjenci mówią, że odczuwają poważny ból przy chodzeniu. W warstwie rogowej pojawiają się zakażenia i nadżerki, grzybice. Tę przypadłość cechuje nieprzyjemna woń, jaką powoduje łączne działanie wilgoci, drobnoustrojów, skarpetek i martwiczej skóry. Na ok. 5 mln gruczołów potowych większość stanowią gruczoły ekrynowe.

Gruczoły apokrynowe umieszczone są na owłosionej skórze, zawierającej mieszki włosowe – pachy, narządy płciowe zewnętrzne, brodawki sutkowe, powieki (gruczoły Molla) i otoczenie odbytu. Pot apokrynowy, bogaty w cholesterol, triglicerydy i kwasy tłuszczowe, wydzielany jest w niewielkiej ilości, a wydzielina jest jasna, mętna i lepka. Zaraz po wydzieleniu się jest bezwonny. Ponieważ jednak zawiera dużą ilość substancji organicznych, a pojawia się w miejscu, gdzie istnieją znakomite warunki ułatwiające ich rozkład, wkrótce zaczyna wydzielać zapach. W wyniku rozpadu bakteryjnego daje się odczuć typowy zapach, spowodowany utlenianiem się indoksylu do indygo oraz obecnością w pocie lotnych kwasów tłuszczowych. ²

Gruczoły apokrynowe chorują. Jedną z chorób są ropnie mnogie pach (hidradenitis suppurativa), tzw. odwrócona postać trądziku młodzieńczego, która często przybiera postać przewlekłą. Jest trudną w leczeniu chorobą i genetyczne uwarunkowania odgrywają dużą rolę.

Zmiany skórne występują w okolicach gruczołów apokrynowych – pachy, pachwiny, narządy płciowe, odbyt. Ogniska chorobowe tworzą twory guzowate i przetoki, poprzerastane włóknistą tkanką łączną.

Leczenie farmakologiczne polega na stosowaniu antybiotykoterapii we wczesnym okresie. W leczeniu fazy ostrej uzyskiwano dobre wyniki, podając pochodne kwasu witaminy A (izotretinoina) wraz z antybiotykiem. Leczenie miejscowe to ciepłe okłady, maść ichtiolowa, nacięcia i drenaż ropni, niekiedy stosuje się kortykosteroidy, podawane doogniskowo. Zabieg chirurgiczny stosowany jest tylko w wybranych przypadkach. Dobrze działa toksyna botulinowa.

Przyczyny

Wydzielanie potu na pewno zależy od czynności układu nerwowego. Wzmożone wydzielanie potu wywołane jest głównie wzrostem temperatury otoczenia, wysiłkiem fizycznym i stresem emocjonalnym. Procesy te mogą nasilać także niektóre leki i używki, takie jak papierosy, kawa, alkohol, czekolada oraz ostre przyprawy.

Nadpotliwość może mieć też związek z wiekiem – kobiety dotyka menopauza, a mężczyzn andropauza. Silne pocenie się towarzyszy także niektórym chorobom. Możemy mieć do czynienia z zaburzeniami hormonalnymi, chorobami neurologicznymi oraz infekcjami, które przebiegają z wysoką gorączką. Nadmierne pocenie może być również związane z zaburzeniami krążenia obwodowego (choroba Raynauda), schorzeniami endokrynologicznymi, gruźlicą, przyjmowanymi lekami, np. przeciwdepresyjnymi. Jednak te czynniki nie zawsze występują. Wówczas trudno określić przyczyny, tym bardziej że generalnie nie zostały one jeszcze dokładnie poznane. Najczęściej podaje się, że zaburzenia te wynikają z nieprawidłowej stymulacji układu autonomicznego przez nieznane czynniki wewnętrzne i środowiskowe.

W nielicznych badaniach naukowych udowodniono, że blisko 40 proc. nadpotliwości ma podstawy genetyczne i może ujawniać się w różnych okresach życia. Nadmierne pocenie związane jest na pewno z nadczynnością gruczołów ekrynowych – miejscową lub uogólnioną. Dlatego mówi się o nadpotliwości miejscowej lub uogólnionej. Miejscowa, o charakterze ogniskowym, występuje, gdy obejmuje obszar skóry mniejszy niż 100 cm ² . Także gdy czas występowania objawów przekracza pół roku, a pojawiają się one co najmniej raz w tygodniu. Nadmierna potliwość uogólniona dotyczy całego ciała, zdarza się znacznie rzadziej i zwykle jest następstwem współistniejących chorób.

Diagnostyka

Podstawowa diagnostyka polega głównie na wykluczeniu innych przyczyn organicznych nadpotliwości, takich jak np. nadczynność tarczycy, cukrzyca, akromegalia, guzy nadnerczy itp. Niezbędne jest więc zebranie dokładnego wywiadu lekarskiego.

Istnieje kilka obiektywnych metod pomiarów nadmiernego wydzielania potu, ale w praktyce najczęściej wykonuje się próbę jodowo-skrobiową: miejsca o nadmiernej potliwości posmarowane jodyną i zasypane skrobią zabarwiają się na ciemniejszy kolor. Trudno jest jednak określić fizjologiczną normę ilości wydalanego potu. Dlatego rozpoznanie choroby często opiera się na subiektywnym odczuciu pacjenta. Najważniejszym wskaźnikiem są jego odczucia – to one określają siłę objawów i skalę problemu. Nadmierna potliwość występuje przecież w sytuacjach nieadekwatnych do fizjologicznych reakcji, wywoływanych przez czynniki zewnętrzne.

Leczenie

W walce z nadmierną potliwością stosuje się leczenie ogólne, miejscowe lub chirurgiczne. W terapii ogólnej do niedawna stosowane były leki przeciwcholinergiczne, ale ze względu na działania niepożądane obecnie zaleca się je rzadko. Gdy objawy choroby są niewielkie, występują w krótkich okresach i nie utrudniają życia codziennego, zaleca się leki pochodzenia roślinnego i leki doustne zawierające chlorek glinu.

Tak naprawdę nie opracowano przekonującego leczenia ogólnego. Miejscowo wykorzystuje się wspomniane sole chloru glinku. Typowy roztwór, łatwy do zrobienia w aptece, ma następujący skład: chlorek glinu – 10-20, metyloceluloza – 1, alkohol absolutny (95-proc.) – 100. Środki aplikuje się codziennie lub co drugi dzień, najlepiej na noc. Jeśli nie ma poprawy, należy je zastosować pod okluzją na miejsce leczone. Aldehydy można stosować na stopy i dłonie, dla pach są zbyt drażniące.

Powszechnie stosowane są także antyperspiranty. Ich skuteczność określana jest jako dobra, jeśli pocenie się jest mierne. Wszystkie wyżej wymienione preparaty przynoszą jedynie złagodzenie dolegliwości i okresową poprawę komfortu życia.

W leczeniu nadpotliwości, szczególnie stóp i rąk, dobre efekty przynosi jontoforeza, czyli zabieg rozrywania kanałów jonowych w gruczołach potowych z użyciem prądu i środków cholinergicznych. Jontoforeza wodna ma niewielkie działania niepożądane i w blisko 90 proc. przypadków kończy się sukcesem. Może być kontynuowana przez wiele lat, nawet samodzielnie przez pacjenta w domu. Niestety, ze względu na technikę ogranicza się do stóp i dłoni.

Metodą, która daje szybki efekt i długotrwałą skuteczność oraz powoduje istotną poprawę jakości życia pacjentów dotkniętych nadpotliwością, są iniekcje toksyną botulinową typu A. Działa ona przeciwskurczowo i hamuje wydzielanie acetylocholiny. Jak dotąd jest to najlepsze rozwiązanie, gdy chodzi o likwidowanie objawów nadpotliwości. Po wstrzyknięciu do skóry niewielkiej dawki botoksu następuje blokada nerwów, które zaopatrują gruczoły wydzielania zewnętrznego. To zapobiega wydzielaniu przez nie potu. Efekt po tej terapii jest najczęściej bardzo dobry i utrzymuje się średnio od 4 do 12 miesięcy. Zabieg jest dość bolesny, ale trwa krótko – 10 do 30 minut, więc pacjenci znoszą go dobrze. Najczęściej ostrzykuje się okolice pach. W przypadku dłoni istnieje ryzyko przejściowego porażenia mięśni. Efekt jest widoczny po kilkunastu dniach i przynosi znaczną ulgę osobom dotkniętym nadpotliwością. Niestety, problemem jest oporność na leczenie, która występuje nawet u 10 proc. leczonych. ³

W ostateczności stosowane są metody operacyjne (sympatektomia) oraz chirurgiczne usunięcie gruczołów potowych.

Sympatektomia niesie jednak ze sobą sporo powikłań i działań niepożądanych, takich jak m.in. kompensacyjne pocenie się innych rejonów ciała, pocenie smakowe (występuje u blisko jednej trzeciej w ten sposób operowanych) lub pocenie się fantomowe – u blisko jednej czwartej chorych.

Dlatego sympatektomię zaleca się jedynie w wypadkach szczególnych, ekstremalnych, po wyczerpaniu innych możliwości i po szczegółowym omówieniu problemu z pacjentem.

Chirurgiczne usunięcie gruczołów potowych w dołach pachowych lub odessanie tłuszczu uważane jest za technikę bezpieczną, jednak godną rekomendacji tylko wtedy, gdy zawiodły metody zachowawcze.

Wnioski

Jest sporo dostępnych metod leczenia nadpotliwości i w większości przypadków udaje się uzyskać poprawę. Można zaczynać terapię od środków łagodnych, przechodząc do bardziej zaawansowanych dopiero w sytuacji niepowodzenia terapii.

W każdym przypadku nadmiernej potliwości bardzo ważną rolę odgrywa higiena, używanie dezodorantów i antyperspirantów oraz noszenie przewiewnej, oddychającej odzieży.