Witamina D – dlaczego jest taka ważna?

dokładniej – szerokość geograficzna, na której się znajdujemy, uniemożliwia jej właściwą syntezę w skórze w okresie od września do kwietnia ^{2, 3} . Dodatkowo jeszcze niedawno informowano, że nie tylko ubrania, lecz także kremy z filtrem przeciwsłonecznym ograniczają naturalną produkcję witaminy D w organizmie ¹ .

Ocenia się, że ok. 88% populacji światowej (w Europie 80-90%) żyje z niedoborem witaminy D. Paradoksalnie stwierdza się go nawet w krajach Europy Południowej, np. w Hiszpanii. Mimo że w tym kraju średnia liczba słonecznych dni w ciągu roku kształtuje się w zakresie 260-285 (dla porównania w Polsce wynosi 66 dni), to wśród tamtejszej ludności występuje stosunkowo wysoki odsetek osób z niedoborem witaminy D. Jej deficyt stwierdza się u 80-100% Hiszpanów powyżej 65 r.ż. i 40% poniżej 65 r.ż. Ten paradoks wynika ze stosowania nieodpowiedniej diety oraz z unikania ekspozycji na słońce ze względu na wysoką temperaturę panującą w lecie.

Obecnie wiadomo jednak, że ochrona przed negatywnymi skutkami opalania się nie wyklucza właściwej syntezy witaminy D latem ⁴ . Poza ekspozycją na słońce ważnymi czynnikami wpływającymi na wytwarzanie witaminy D w skórze są wiek i masa ciała ^{3, 5} .

Nasłonecznienie w Polsce w okresie od września do kwietnia jest zbyt słabe, aby zapewnić właściwe stężenie witaminy D w organizmie. W związku z tym niezbędne jest jej uzupełnianie.

Dlaczego witamina D jest taka istotna dla naszego organizmu?

Podstawowym i najlepiej opisanym mechanizmem działania witaminy D, nazywanym również jej klasyczną funkcją, jest regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej w organizmie. Witamina D nasila wchłanianie wapnia i fosforu w jelitach oraz reguluje ich stężenie we krwi. Umożliwia tym samym prawidłową mineralizację kości, zapobiegając krzywicy (u dzieci) oraz osteoporozie (u dorosłych).

Badania wykazały jednak, że receptory charakterystyczne dla witaminy D, dzięki którym może ona wpływać na funkcjonowanie organizmu, znajdują się nie tylko w kościach. Ich obecność wykryto w większości komórek organizmu, m.in. w wątrobie, nerkach, układzie nerwowym, mięśniach, a także w komórkach układu odpornościowego ^{3, 5} .

Z powodu szerokiego zakresu działania witaminy D na organizm obecnie uznaje się, że odgrywa ona rolę hormonu, nie witaminy. Zaobserwowano, że jej niedobór może zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń glikemii i cukrzycy, zaburzeń sercowo-naczyniowych, chorób autoimmunologicznych oraz podatność na infekcje dróg oddechowych ^{3, 5} . Stwierdzono również związek między stężeniem witaminy D we krwi a nasileniem objawów chorób przewlekłych (w tym sercowo-naczyniowych – miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, a także cukrzycy typu 2), osłabieniem odporności organizmu i nawracającymi infekcjami (m.in. dróg oddechowych) oraz występowaniem chorób neurodegeneracyjnych (np. demencji) czy psychicznych (np. depresji) ^{3, 5} .

W jaki sposób witamina D wpływa na układ odpornościowy?

Układ odpornościowy organizmu opiera się na funkcjonowaniu dwóch rodzajów barier ochronnych:

• Odporności wrodzonej – czyli mechanizmach obronnych zapisanych w ludzkich genach, których rolą jest uniemożliwienie wniknięcia do organizmu bakterii czy wirusów lub szybkie pozbycie się patogenów. Pierwszą linię obrony w tym mechanizmie odporności stanowią m.in. skóra, błony śluzowe dróg oddechowych czy przewodu pokarmowego oraz odruchy takie jak kaszel, kichanie, biegunka lub wymioty. W przypadku wniknięcia patogenu do organizmu uruchamiana jest druga linia obrony – komórki układu odpornościowego (m.in. makrofagi), które wchłaniają go i neutralizują, również poprzez wywołanie stanu zapalnego.
• Odporności adaptacyjnej – czyli me­chanizmach obronnych, które organizm wypracowuje w wyniku wniknięcia patogenu do organizmu. W funkcjonowanie tego rodzaju odporności są zaangażowane limfocyty. Wytwarzają one przeciwciała rozpoznające konkretny patogen i umożliwiające jego szybką neutralizację. Część przeciwciał może się utrzymywać długo we krwi, tworząc tzw. pamięć immunologiczną.

Witamina D oddziałuje zarówno na odporność wrodzoną, jak i adaptacyjną – wpływa nie tylko na aktywność komórek układu odpornościowego i ich reakcję na patogen, lecz także reguluje odpowiedź zapalną organizmu ⁶ .

Zatem jak witamina D wpływa na nasze codzienne funkcjonowanie?

Badania wykazały, że u osób z niedoborem witaminy D występują m.in. zwiększona podatność na infekcje górnych dróg oddechowych oraz wyższe ryzyko ich ciężkiego przebiegu ^{7, 8} . Dodatkowo stwierdzono, że podawanie witaminy D może zmniejszać ryzyko wystąpienia poważnych chorób układu oddechowego ⁹ . Właściwe uzupełnianie jej niedoboru może się więc okazać szczególnie ważne w okresie jesienno-zimowym, kiedy jesteśmy narażeni na zmienne warunki atmosferyczne i zwiększone ryzyko infekcji.

Rola witaminy D w chorobie COVID-19

Okres pandemii postawił przed układem odpornościowym nowe wyzwanie w postaci wirusa SARS-CoV-2 i choroby COVID-19. Biorąc pod uwagę wcześniejsze obserwacje, przeprowadzono wiele analiz mających na celu sprawdzenie, czy witamina D może być pomocna w obecnej sytuacji. Do jakich wniosków doszli naukowcy?

W niezależnych analizach przeprowadzonych w różnych krajach zaobserwowano zależność między częstością występowania pozytywnego wyniku na obecność SARS-CoV-2 a stężeniem witaminy D w organizmie – im niższy był jej poziom, tym większy był odsetek pacjentów, u których wykrywano infekcję ^{10, 11} . W grupie osób z niskim stężeniem witaminy D obserwowano również większe nasilenie objawów choroby ¹² . Zatem u osób z prawidłowym stężeniem tej witaminy występuje mniejsze ryzyko zakażenia oraz mniejsze ryzyko nasilonych objawów COVID-19.

Wynika z tego, że witamina D jest związkiem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wpływa nie tylko na kości, ale przede wszystkim odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Prawidłowe stężenie witaminy D w organizmie zmniejsza podatność na infekcję, a gdy do niej dojdzie – łagodzi jej przebieg. Dotyczy to nie tylko dobrze znanych infekcji, takich jak przeziębienie, infekcje grypopodobne czy grypa. Udowodniła ona także swoją siłę w obliczu nowej choroby – COVID-19.

Uzyskanie i utrzymanie prawidłowego stężenia witaminy D powinno stanowić jeden z filarów naszej odporności.

Jakie jest prawidłowe stężenie witaminy D w organizmie?

Poziom witaminy D w organizmie mierzy się jako stężenie 25(OH)D (tab. 1) ¹³ .

Tabela 1. Ocena stanu zaopatrzenia organizmu w witaminę D na podstawie stężenia 25(OH)D w surowicy

Jakie są rekomendowane dawki w suplementacji?

Rekomendowane dawki zależą od wieku i masy ciała (tab. 2) ³ .

Tabela 2. Suplementacja witaminy D – rekomendowane dawki

Jaka jest różnica między witaminą D, D₂ i D₃?

Czytając różne publikacje i artykuły dotyczące witaminy D, można natknąć się również na informacje o witaminie D₂ i D₃. Czym się one różnią i czym tak naprawdę jest witamina D?

Nazwa „witamina D” odnosi się nie do jednego związku, lecz do grupy związków o tym samym pochodzeniu i działaniu. Nie jest to jednorodny chemicznie związek – wspólną nazwą zostały objęte zarówno związki występujące we krwi: 25(OH)D, czyli kalcyfediol, 1,25(OH)₂D, czyli kalcytriol, jak i dwie substancje, z których one powstają, czyli ergokalcyferol (tzw. witamina D₂) i cholekalcyferol (tzw. witamina D₃) ³ . Cholekalcyferol jest najczęstszym składnikiem leków i suplementów mających za zadanie uzupełniać stężenie witaminy D w organizmie. Sam cholekalcyferol nie wpływa na funkcjonowanie organizmu – dopiero w nim jest przekształcany w postać aktywną biologicznie.

Czy jest różnica we wchłanianiu witaminy D₃ z tabletek i kapsułek zawierających olej?

Powszechnie wiadomo, że cholekalcyferol jest rozpuszczalny w tłuszczach. Wynika to z jego pochodzenia – sam jest wytwarzany ze związków tłuszczowych, głównie cholesterolu. Czy istnieją zatem różnice we wchłanianiu, gdy jest podawany w postaci tabletek lub kapsułek zawierających olej?

Tak naprawdę nawet w tabletkach znajdują się substancje tłuszczowe, które mają za zadanie zwiększyć przyswajalność witaminy D z tej postaci. Najczęściej są one wymie­niane w składzie jako trójglicerydy. Dostępność witaminy D z tabletek potwierdzono również w kilku badaniach, w których podawano ją pacjentom w różnych postaciach: tabletek, kapsułek zawierających olej, kapsułek bezolejowych ^{14, 15} – nie zaobserwowano różnic w stężeniu witaminy D we krwi pomiędzy różnymi grupami.

Lek a suplement diety

W ostatnich kilku latach wiedza na temat pozakostnych właściwości witaminy D jest intensywnie rozpowszechniana. W związku z tym na rynku szybko pojawiło się wiele konkurujących ze sobą suplementów diety zawierających witaminę D, których jakość jest trudna do oszacowania, a co za tym idzie – skuteczność może się okazać niewystarczająca. Suplement z definicji jest produktem spożywczym, który stosuje się w celu uzupełnienia diety. Taki preparat nie leczy i nie zapobiega chorobom.

Proces rozwoju i rejestracji suplementu diety wraz z wdrożeniem na rynek jest bardzo krótki, czasami może trwać tylko kilka tygodni. Co więcej, rozwój preparatu nie podlega rygorystycznej kontroli na każdym etapie wytwarzania, jak dzieje się to w przypadku produkcji leku. Ponadto nie ma potrzeby wykonywania analiz laboratoryjnych potwierdzających prawidłowy profil uwalniania substancji czynnej z produktu, czy też zachowanie jej stałej zawartości w okresie przechowywania.

W przypadku wytwarzania leku – proces jego rozwoju, aż do wdrożenia na rynek, jest długotrwały, zajmuje kilka lat.

Jak powstaje nowy lek?

Rozwój nowego leku przebiega wieloetapowo, począwszy od wyboru surowca, który musi spełniać bardzo rygorystyczne wymagania pod względem czystości, a następnie wytworzenia kilku próbnych formulacji, które mają na celu ustalenie ostatecznego składu i parametrów tabletek. Kolejny etap to badanie uwalniania substancji czynnej z tabletek w różnych warunkach (roztwory o różnym stężeniu i pH) oraz badanie twardości. Następnie wykonuje się walidację metod analitycznych oraz walidację procesu wytwarzania kilku serii produktu. W tym drugim przypadku – musi ona potwierdzić zgodność procesu wytwarzania na każdym z jego etapów: mieszania, tabletkowania i blistrowania. Wytworzony produkt poddaje się badaniom trwałości w różnych warunkach przechowywania. Po uzyskaniu ostatecznej formulacji produktu przygotowuje się dokumentację farmaceutyczną i medyczną nowego produktu leczniczego. Całe dossier leku składa się do oceny w agencji lekowej – w Polsce jest to Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych (URPL) i Wyrobów Medycznych. W tej agencji grono ekspertów wnikliwie ocenia każdy moduł dokumentacji. Często jest to proces długotrwały, ponieważ firma musi odpowiedzieć na wiele pytań dotyczących dokumentacji jakościowej i medycznej. Dopiero po akceptacji wszystkich ocenianych dokumentów otrzymuje się pozwolenie na dopuszczenie leku do obrotu i można go wprowadzić na rynek.

Panująca obecnie pandemia COVID-19 zmusza nas do większej troski o zdrowie własne i naszych bliskich. W związku z tym trzeba zwrócić szczególną uwagę na uzupełnianie niedoboru witaminy D. Aby było to skuteczne, należy stosować produkty wysokiej jakości, a takimi są leki. Z tego powodu wprowadziliśmy na rynek lek Vigalex, który jako jedyny występuje w 3 dawkach: Vigalex Bio – 1000 j.m., Vigalex Forte 2000 j.m. i Vigalex Max 4000 j.m.

Artykuł sponsorowany przez Biofarm Sp. z o.o.