Zabiegi podologiczne w leczeniu hiperkeratoz

interdyscyplinarna dziedzina naukowa coraz prężniej rozwijająca się na całym świecie.

Stopy jako część narządu ruchu

Stopy są zbudowane z 52 kości, które współtworzą złożoną konstrukcję umożliwiającą swobodne poruszanie ¹ . Uznaje się, że ok. 5 mln lat temu, w toku ewolucji, ludzie rozwinęli złożoną morfologię stóp – wykształciły się: kość piętowa, łuk podłużny oraz powiększona I kość śródstopia ² . Stopy odpowiadają nie tylko za bezpośredni kontakt z podłożem, ale również za utrzymywanie ciężaru całego ciała oraz zachowywanie równowagi statycznej i dynamicznej ^{2, 3} . Wszelkie aktywności umożliwia złożona budowa mięśniowa stopy. Do grupy mięśni, które mają szczególne znaczenie dla możliwości poruszania stopami i utrzymywania równowagi, należą mięśnie zginaczy palców (przywodziciele). Według niektórych badań są one bezpośrednio odpowiedzialne za utrzymanie odpowiedniego łuku stopy zarówno podczas siedzenia, jak i stania czy chodzenia. Osłabienie mięśni stóp uważa się za jedną z częstych przyczyn powstawania bolesnych zmian w ich obrębie oraz dysfunkcji w poruszaniu się ³ .

Istnieją prace opisujące zmiany zachodzące w morfologii stóp już w wieku dziecięcym, uwzględniające związek pomiędzy wzrostem kośćca stopy a zmianą motoryki mięś­niowej stóp. Wyniki badań jednoznacznie wskazują także, że obszary odpowiadające za punkty podporu stopy na etapie rozwoju dziecięcego mają podwyższoną temperaturę, a kształtowanie się łuku podłużnego stopy jest jednym z charakterystycznych stadiów w procesie wzrostu organizmu ⁴ . Na rozwój morfologiczny i funkcjonalny stóp dziecka mogą wpływać czynniki osobnicze (wiek, płeć, predyspozycje genetyczne) oraz czynniki zewnętrzne (stosowane obuwie, masa ciała i aktywność fizyczna) ^{5, 6} . Niektóre deformacje stóp wykrywa się już w wieku dziecięcym, co może wymiernie przekładać się na funkcjonowanie układu ruchu w życiu dorosłym ⁶ . Jako przykład niektórzy badacze wskazują płaskostopie, które do 5 r.ż. ma wprawdzie charakter naturalnego procesu fizjologicznego, ale jeśli nie ustępuje z wiekiem, może wiązać się z silnym osłabieniem mięśni i więzadeł występujących w stopie bądź poważnymi zmianami w jej budowie lub też być cechą dziedziczną ^{5, 6} . Poważniejsze zaburzenia w budowie i morfologii stopy mogą stanowić bezpośrednie kryterium dla późniejszych zabiegów chirurgicznych w tej okolicy ^{6, 7} .

Budowa stóp w ciągu życia człowieka może ulec zmianie na skutek:

• rodzaju podejmowanego codziennie wysiłku fizycznego
• uprawiania sportu
• stosowanego obuwia
• zmian w sposobie poruszania się.

Standardowy schemat chodu powinien rozpoczynać się od kontaktu pięty z podłożem, następnie przodostopia, a ostatecznie palucha dużego stopy. Nawet drobna zmiana zakładająca jako pierwszy kontakt z podłożem przodostopia może istotnie wpłynąć na wysokość łuku podeszwowego oraz zmiany w morfologii stóp, co z kolei może skutkować przeciążeniami tkanek miękkich zlokalizowanych w stopie, a nawet stawów wyższych w kończynie dolnej ⁸ . Silne oddziaływanie zmian w biomechanice chodu najczęściej obserwuje się wśród sportowców, np. lekkoatletów. Są oni dotknięci urazami nie tylko kostnymi, lecz także zmianami w strukturze mięś­niowej i skórnej stóp, w tym występowaniem hiperkeratoz ^{8, 9} . Należy jednak pamiętać, że z podobnymi problemami można się spotkać u osób, które nie uprawiają sportu, ale mają różnego rodzaju zaburzenia w morfologii stóp lub stosują nieodpowiednie obuwie ⁹ .

Hiperkeratozy stóp

Hiperkeratozy są definiowane jako grupa zmian naskórkowych związanych z nadmiernym rogowaceniem, spowodowanym zbyt dużym obciążeniem mechanicznym w określonych obszarach. Najczęściej są zlokalizowane na podeszwach stóp. Wynika to w głównej mierze z nierównomiernie rozłożonego nacisku na część podeszwową lub sił oddziałujących na stopę podczas chodu. Hiperkeratozy są uznawane za naturalną odpowiedź skóry mającą na celu obronę tkanek podskórnych przed czynnikami mechanicznymi, takimi jak tarcie lub nadmierny ucisk ^{9, 10} . Powstają na skutek niepełnego rogowacenia, proliferacji komórek naskórka i zwiększonej ekspresji cząsteczek adhezyjnych w jego warstwie rogowej ¹¹ .

Podstawowymi komórkami budującymi naskórek są komórki żywe – keratynocyty oraz martwe – korneocyty. W trakcie cyklu naskórkowego, trwającego średnio ok. 30 dni, keratynocyty przechodzą przemianę do korneocytów, podczas której m.in. tracą jądra komórkowe i ulegają spłaszczeniu ¹² . Korneocyty w warstwie rogowej mocno przylegają do siebie poprzez desmosomy, które składają się z różnych cząsteczek adhezyjnych ¹⁰ . Zaobserwowano, że np. tarcie stanowi bezpośredni bodziec inicjujący proces proliferacji keratynocytów warstwy podstawnej naskórka, które szybciej przechodzą przemianę w korneocyty. Wielkość oraz liczba komórek, które uległy przemianie szybciej, w połączeniu ze zwiększoną ekspresją cząstek adhezyjnych oraz spadkiem nawilżenia, sprawiają, że powstaje zmiana hiperkeratotyczna, która jest trwała i pogrubiona ⁹ .

Rodzaje zmian hiperkeratotycznych

Odciski i modzele

Do najczęstszych hiperkeratoz należą odciski (ryc. 1) i modzele (ryc. 2). Mogą one powstawać na skutek podobnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Jako czynniki bezpośrednie wymienia się miejscowe tarcie i ucisk.

Rycina 1. Odcisk. Zmiana położona pod głową II kości śródstopia

Rycina 2. Modzel. Zmiana zlokalizowana pod głową II kości śródstopia

Wygląd odcisków i modzeli bywa mniej lub bardziej zbliżony. Podstawą ich różnicowania jest obecność rdzenia rogowego ^{9, 13, 14, 15, 16} .

W niektórych źródłach naukowych wymienia się następujące rodzaje odcisków:

• twardy (clavus durus)
• miękki (clavus mollis)
• kapilarny (clavus capilaris)
• nerwowo-naczyniowy (clavus neurovascularis)
• nerwowo-włóknisty (clavus neurofibrosus)
• brodawkowy (clavus papillaris)
• odciski mnogie (clavi miliares).

Ich opis przedstawiono w tabeli 1 ¹⁷ .

Tabela 1. Rodzaje odcisków¹⁷

Każdy z wymienionych rodzajów odcisków zawiera charakterystyczny zwarty czop rogowy, wnikający w głębsze warstwy naskórka. Najczęstszym rodzajem tego typu zmian jest odcisk twardy, najrzadszym brodawkowy. Odciski miękkie zawdzięczają swoją strukturę lokalizacji, w której panuje zwiększona wilgotność, co wpływa na ich podatność na występowanie stanu zapalnego. Ta tendencja zaznacza się jeszcze silniej w przypadku odcisków kapilarnych, nerwowo-naczyniowych i nerwowo-włóknistych. Należą one do najbardziej bolesnych, są również trudniejsze do usunięcia. Odciski nerwowo-włókniste ze wszystkich wymienionych mają największą powierzchnię i sięgają do głębszych warstw skóry właściwej. Do najmniej typowych i cechujących się brakiem bolesności należą odciski mnogie ¹⁷ .

Modzele w przeciwieństwie do odcisków nie mają rogowego rdzenia. Zajmują większą powierzchnię, ale mniejszą głębokość. Ich średnica może wynosić nawet kilka centymetrów. Strukturalnie stanowią miękką lub twardą masę rogową o żółtej lub żółtokremowej barwie i okrągłym, owalnym lub podłużnym kształcie. Są wyraźnie odgraniczone od zdrowego naskórka, najczęściej mają gładką powierzchnię (zwłaszcza w przypadku skóry nadpotliwej stóp), niekiedy mogą być twarde, nieelastyczne i częściowo łuszczące się (skóra sucha stóp). Do najczęstszych lokalizacji modzeli zalicza się: obszary pod głowami kości śródstopia, części podeszwowe i boczne paluchów dużych, a także opuszki małych palców stóp. Często modzele są ściśle powiązane z występowaniem płaskostopia poprzecznego – wtedy mogą zajmować nawet całe przodostopie lub podeszwy stóp ¹⁷ .

Podstawową przypadłością, która dotyka pacjentów ze zmianami hiperkeratotycznymi, są dolegliwości bólowe i związane z nimi trudności w poruszaniu. Wraz ze wzrostem liczby zmian, ich średnicy bądź głębokości dochodzi do nasilenia objawów bólowych. Charakterystyczne jest zgłaszanie miejscowego bólu lub kłucia podczas dłuższego stania czy chodzenia ^{11, 13, 14, 15, 16} . Objawami typowymi dla modzeli są uczucie piekącego bólu po długotrwałym chodzeniu oraz zwiększenie tego odczucia w czasie noszenia butów na podwyższonym obcasie i/lub cienkiej podeszwie ¹⁷ . Bolesność zmian może być związana z dalszym wzrostem miejscowym hiperkeratoz, zmianami w biomechanice chodu lub ustawieniem stopy/stóp w obuwiu, nasileniem miejscowego stanu zapalnego, zwiększeniem miejscowego odwodnienia naskórka, miejscem występowania zmiany (np. przestrzenie międzypalcowe), zwiększeniem miejscowego nacisku lub tarcia, stosowaniem nieodpowiedniego obuwia ^{8, 9, 10, 11, 13, 15, 16} .

Warto pamiętać, że w diagnostyce różnicowej odcisków i modzeli powinno się uwzględnić również inne zmiany o podobnym wyglądzie. Odciski należy różnicować z: brodawkami wirusowymi, rogowcem punktowym stóp, amelanotycznym czerniakiem podeszwowym, nowotworami łagodnymi stóp, np. tłuszczakiem, rakiem brodawkującym podeszwy stopy. Specyficzna lokalizacja zmian przypominających odciski (np. powierzchnie międzypalcowe lub stawowe palców stóp) może sugerować istnienie innych zaburzeń czy chorób. W takich przypadkach zmiany te różnicuje się z występowaniem hiperurykemii, łuszczycy, reumatoidalnego zapalenia stawów, a także grzybicy międzypalcowej czy miejscowych stanów zapalnych bądź urazów mechanicznych. Jednocześnie nie jest wykluczone, że wymienione schorzenia mogą przyczyniać się do powstawania zmian odciskowych w podobnych lokalizacjach.

Diagnostyka różnicowa modzeli powinna obejmować: stany alergiczne skóry, zespół Stevensa-Johnsona, wyprysk modzelowaty oraz zmiany nowotworowe łagodne i złośliwe ^{13, 15, 16} .

Nadmierne rogowacenie miejscowe

Wśród zmian związanych z nadmiernym przerostem naskórka znajduje się również nadmierne rogowacenie miejscowe, zazwyczaj zlokalizowane w części piętowej i/lub po bocznej stronie stóp. Jest ono bezpośrednio związane z przeciążeniami danej części stopy. Może być spowodowane występowaniem płaskostopia lub stopy wydrążonej, koślawości w szkielecie kostnym stopy/stóp i/lub kończyn dolnych, stanami pourazowymi, nadmierną masą ciała, stosowaniem nieodpowiedniego obuwia, patologiami chodu lub silnymi zmianami w napięciu mięśniowym stóp, a także uprawianiem sportów nadmiernie obciążających kończyny dolne ^{10, 16, 18} . Bolesność w przypadku tych zmian bywa związana z występowaniem miejscowych pęknięć naskórkowych, które mogą zainicjować stan zapalny i/lub powstanie ran ¹⁸ . Przykład nadmiernego rogowacenia prezentuje rycina 3.

Rycina 3. Nadmierne rogowacenie miejscowe z pęknięciami naskórkowymi, zlokalizowane w części piętowej, związane z występowaniem płaskostopia oraz nadwagi

Rogowiec dłoni i stóp

Oprócz typowych hiperkeratoz warto wspomnieć o patologiach, w których dochodzi do nadmiernego przyrostu rogowego. Należy do nich rogowiec dłoni i stóp, definiowany jako niejednorodna grupa rzadkich schorzeń objawiających się pogrubieniem warstwy rogowej naskórka dłoni i/lub podeszew stóp. W ich przebiegu stwierdza się zaburzenia metabolizmu naskórka i procesu keratynizacji. Klinicznie wyróżnia się rogowiec rozlany (ryc. 4) i rogowiec punktowy (ryc. 5). W pierwszym przypadku cały naskórek dłoni i/lub podeszew stóp jest pogrubiony, twardy, woskowożółty. Mogą również występować bruzdy, pęknięcia i bolesne rozpadliny. W drugiej odmianie zmiany są rozsiane i okrągłe, tworząc tzw. hiperkeratotyczne ogniska. Różnicowanie obejmuje przede wszystkim brodawki wirusowe i odciski mnogie. W obu odmianach klinicznych rogowca objawy mogą pojawić się na dowolnym etapie życia. Występowanie zmian niekiedy wiąże się również z nadmiernym rogowaceniem na kolanach i łokciach, może mu towarzyszyć zwiększone rogowacenie uogólnione ¹⁶ .

Rycina 4. Rogowiec rozlany

Rycina 5. Rogowiec punktowy

Zabiegi podologiczne stosowane w leczeniu hiperkeratoz

Podologia to interdyscyplinarna dziedzina zajmująca się zabiegami pielęgnacyjnymi oraz leczniczymi w obrębie stóp i kończyn dolnych. Postępowanie podologiczne opiera się na leczeniu zachowawczym i w przypadku wystąpienia zmian hiperkeratotycznych może obejmować: diagnostykę, zabiegi usunięcia zmian, profilaktykę i zalecenia pozabiegowe ¹⁷ .

Diagnostyka podologiczna

Standardowa diagnostyka polega na badaniu podmiotowym i przedmiotowym stóp pacjenta. W uzasadnionych przypadkach konieczne może okazać się jej poszerzenie. Specjaliści często dysponują narzędziami służącymi do diagnostyki chodu (np. mata baropodometryczna – ryc. 6), diagnostyki statyczno-dynamicznej (np. podoskop – ryc. 7, plantokonturograf), ogólnej oceny postawy ciała (np. posturografia) oraz badaniami obrazowymi (np. kamera termowizyjna, ultrasonografia). Narzędzia tego typu umożliwiają złożoną diagnostykę zmian występujących na stopach, w tym hiperkeratoz. Dodatkowymi badaniami wykorzystywanymi w praktyce mogą być: prześwietlenie rentgenowskie (RTG), tomografia komputerowa (TK), rezonans magnetyczny (MR), szczególnie gdy u pacjenta występują duże koślawości i znaczne dolegliwości bólowe. Ponadto wyróżnia się diagnostykę specjalistyczną związaną z zastosowaniem narzędzi służących do oceny czucia powierzchniowego (tip-therm – ryc. 8, monofilament – ryc. 9) czy przewodzenia wibracji (kamerton). Tego typu metody stosuje się najczęściej u pacjentów z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca lub przewlekła niewydolność krążenia ^{17, 19} .

Rycina 6. Obraz komputerowy badania przy wykorzystaniu maty baropodometrycznej

Rycina 7. Zdjęcie przedstawiające odbicie stopy lewej, w pełnym obciążeniu przez pacjenta, powstające podczas badania podoskopem

Rycina 8. Zdjęcie wykonane podczas przeprowadzania badania urządzeniem diagnostycznym tip-therm. Badaniu podlega u pacjenta stopa prawa w rejonie przodostopia. Przykładana końcówka urządzenia odpowiada za odczuwanie zimna

Rycina 9. Zdjęcie przedstawiające badanie przy wykorzystaniu urządzenia diagnostycznego monofilament. Ukazuje fazę początkową badania, kiedy końcówka urządzenia przykładana jest kilkukrotnie w rejonie palucha dużego

Mata baropodometryczna pozwala na diagnostykę chodu połączoną z jego komputerową analizą. Jest to urządzenie wykorzystywane w badaniach naukowych dotyczących wpływu chodu na powstawanie zmian hiperkeratotycznych, a także do detekcji obszarów deformacyjnych stóp i wczesnego wykrywania zmian w sposobie poruszania się. Na podstawie komputerowej analizy chodu oraz zdjęć i odczytów wykonywanych przy użyciu czujników sensorycznych znajdujących się w urządzeniu możliwe jest wykrycie wszelkich patologii ustawienia i nacisku stóp podczas chodu. Metoda ta jest również wykorzystywana w procesie projektowania wkładek indywidualnych dla pacjentów ¹⁷ . Rycina 6 przedstawia przykładowy obraz komputerowy uzyskiwany podczas badania.

Podoskop pozwala na diagnostykę statyczną i częściowo dynamiczną stóp. Badanie opiera się na odpowiednim ustawieniu pacjenta na urządzeniu, wykonaniu przez niego pewnych czynności fizycznych oraz obserwowaniu odbicia stóp podczas stania przodem i podejmowanych aktywności. Zmiany w odbiciach stóp są bezpośrednio analizowane przez specjalistę prowadzącego badanie. Podoskop pozwala na szybką i bezinwazyjną diagnostykę stóp (szczególnie części podeszwowej) ¹⁷ . Przykładowe zdjęcie z przebiegu badania przedstawia rycina 7.

Plantokonturograf to jedna z najstarszych technik diagnostycznych stosowanych w podologii i ortopedii. Bezpośredniej analizie jest poddawany obraz odbicia stopy/stóp w pełnym obciążeniu. Analizę przeprowadza się za pomocą technik geometryczno-matematycznych. Określone wartości liczbowe świadczą o patologii lub normie w odbiciu stóp. Dzięki takiej diagnostyce w prosty sposób można określić stopień koślawości i/lub występowanie stopy płasko-koślawej czy wydrążonej ^{17, 19} .

Diagnostyka specjalistyczna stosowana w podologii ma na celu ocenę stanu stóp, szczególnie w przypadku pacjentów z grupy ryzyka. Tip-therm to narzędzie, które służy do oceny czucia powierzchniowego termoreceptorów. Procedura przeprowadzenia badania polega na przykładaniu w części grzbietowej i podeszwowej stóp dwóch różnych końców urządzenia. Jeden koniec jest zimny, drugi powinien być odbierany przez pacjenta jako ciepły. Dzięki tej metodzie można określić obszary na stopach, w których termoreceptory nie funkcjonują odpowiednio ¹⁷ (ryc. 8).

Badanie z zastosowaniem monofilamentu jest przeprowadzane w zbliżony sposób. Różnicę, poza wyglądem urządzenia, stanowi możliwość oceny występowania zaburzeń czucia powierzchniowego w obrębie mechanoreceptorów. Dodatkowo specjalna końcówka monofilamentu umożliwia uzyskanie dużej dokładności wyników. Badanie rozpoczyna się od najbardziej dystalnych części (paluch duży), gdzie najczęściej diagnozowane są pierwsze oznaki zaburzeń czucia w obrębie stóp. Zaburzenia w funkcjonowaniu receptorów powierzchniowych, zarówno termo-, jak i mechanoreceptorów, są charakterystyczne dla pacjentów, u których występuje zespół stopy cukrzycowej; uznaje się je za jeden z pierwszych objawów rozwoju tego schorzenia ¹⁷ (ryc. 8 i 9).

Zabiegi podologiczne

Zabiegi stosowane w leczeniu hiperkeratoz mają formę działań powierzchownych i w większości nie prowadzą do przerwania ciągłości skóry. Ograniczają się do usunięcia zmian, które obejmują warstwę rogową naskórka. Wykonywane są z zastosowaniem narzędzi ostrych (skalpel) oraz rotacyjnych (frezy i ścierniki). Obejmują cały obszar podeszwowy stóp (np. rogowiec rozlany – ryc. 4 i 10), jego większą część (np. nadmierne rogowacenie piętowe – ryc. 3 i 11) lub jedynie niewielką lokalizację (np. odciski – ryc. 12 i 13, modzele – ryc. 14 i 15). Warto wspomnieć, że w szczególnych sytuacjach zabiegi mogą wiązać się z wystąpieniem krwawego wysięku (wyłącznie wtedy, gdy odcisk lub modzel są zmianami unaczynionymi patologicznie). Mimo że zmiany hiperkeratotyczne mogą wywoływać odczucia bólowe u pacjentów, ich usuwanie nie powinno wiązać się z dyskomfortem ^{17, 19} . Ryciny 10, 11, 13 i 15 prezentują efekty przeprowadzonych zabiegów podologicznych.

Rycina 10. Stan po przeprowadzonym zabiegu podologicznym w przypadku rogowca rozlanego. Zdjęcie przed zabiegiem przedstawia rycina 4

Rycina 11. Stan po przeprowadzonym zabiegu podologicznym w przypadku nadmiernego rogowacenia piętowego. Stan przed zabiegiem uwidacznia rycina 3

Rycina 12. Odcisk zlokalizowany między IV a V głową kości śródstopia, stopa lewa

Rycina 13. Stan po przeprowadzonym zabiegu podologicznym usunięcia odcisku. Stan przed zabiegiem przedstawia rycina 12

Rycina 14. Modzel. Zmiana zlokalizowana na przodostopiu. Stopa prawa

Rycina 15. Stan po przeprowadzonym zabiegu podologicznym usunięcia modzela zlokalizowanego między I a IV głową kości śródstopia. Stan przed zabiegiem przedstawia rycina 14

Profilaktyka zmian

Profilaktyka ma kluczowe znaczenie dla stanu zdrowia pacjenta. Leczenie modzeli i odcisków może być uciążliwe, jeżeli nie uda się usunąć ich pierwotnej przyczyny (co wiąże się ze zwiększoną częstością nawrotów). Jednym ze sposobów ograniczania nawrotowości jest zastosowanie taśm do kinesiotapingu (zwanego także plastrowaniem), sprawdzające się zwłaszcza w przypadku zmian zlokalizowanych na palcach stóp ^{11, 14} . Zasada działania tej metody polega na ograniczeniu nacisku i zmniejszeniu tarcia w miejscu dotkniętym hiperkeratozą. Na tej samej zasadzie powinny opierać się także inne metody profilaktyki po wykonanych zabiegach podologicznych, zapobiegające powstawaniu i nawrotom zmian hiperkeratotycznych ^{10, 11, 14} . Do metod profilaktycznych stosowanych po zabiegach usuwania miejscowych hiperkeratoz można dodać odciążenia miejscowe. W tym wypadku konieczny jest dobór materiału o odpowiedniej strukturze, ograniczającego czasowo ucisk na miejsce lub część stopy poddane zabiegowi. Wykorzystuje się w tym celu mniejsze lub większe fragmenty materiałów specjalistycznych, a nawet pełne wkładki indywidualne. Sugeruje się, że dłuższe stosowanie odciążeń może mieć korzystny wpływ na leczenie miejscowe zmian. Należy podkreślić, że działania profilaktyczne obejmują również edukację pacjentów i zwiększenie świadomości dotyczącej przyczyn powstania hiperkeratoz na stopie ^{17, 19} .

Zalecenia pozabiegowe

Zalecenia pozabiegowe mogą dotyczyć zmiany noszonego na co dzień obuwia, zaprzestania wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych we własnym zakresie, w warunkach domowych, stosowania profilaktyki zmian hiperkeratotycznych, a także konieczności odbycia wizyty kontrolnej i/lub skonsultowania się z innymi specjalistami, takimi jak fizjoterapeuta, ortopeda, dermatolog. W niektórych przypadkach zalecenia mogą wiązać się z dobraniem odpowiednich środków pielęgnacyjnych do stosowania w domu przez pacjenta. Biorąc pod uwagę mechanizm tworzenia się zmian hiperkeratotycznych, czynnikiem istotnie wpływającym na ich strukturę jest poziom nawilżenia naskórka. Osoby mające problemy z nadmierną suchością skóry stóp powinny stosować preparaty zwiększające nawilżenie miejscowe i działające ochronnie na naskórek. Samodyscyplina i chęć współpracy ze strony pacjenta mają kluczowe znaczenie w minimalizowaniu nawrotów hiperkeratoz ^{17, 18, 19} .

Wpływ zabiegów podologicznych na stan zdrowia

Hiperkeratozy mogą występować u pacjentów w różnym wieku ^{17, 19} . W niektórych przypadkach ich pojawienie się bywa sygnałem alarmowym ze strony organizmu. Przykładem takiej sytuacji jest wystąpienie zmian hiperkeratotycznych w wieku dziecięcym. Na tym etapie rozwoju kończyny dolnej powinny one podlegać szczegółowej diagnostyce, ponieważ mogą wynikać z bardzo zróżnicowanych czynników, a zarazem młody organizm cechuje większa podatność na korekcję ^{4, 5, 6} . Kolejnymi pacjentami, u których konieczne jest zastosowanie szczegółowej diagnostyki podologicznej, są osoby znajdujące się w grupach ryzyka. W tym kontekście istotne znaczenie mają takie jednostki chorobowe, jak cukrzyca, schorzenia układu krążenia (np. przewlekła niewydolność żylna, zmiany miażdżycowe), a także liczne choroby o podłożu autoagresji (reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów). Poddanie pacjentów z tych grup diagnostyce podologicznej i wnikliwej obserwacji zmian może być czynnikiem przedłużającym życie. Ponadto w edukacji tych chorych powinno się zwracać uwagę na konieczność zgłaszania dolegliwości ze strony stóp i kończyn dolnych ^{14, 19, 20} .

Niejednokrotnie hiperkeratozy występują u pacjentów chorujących przewlekle, a nieodłącznym elementem tego typu schorzeń jest występowanie powikłań. Mogą one w mniejszym lub większym stopniu zagrażać zdrowiu i życiu. Jednym z najważniejszych powikłań dotyczących kończyn dolnych jest występowanie zespołu stopy cukrzycowej. Szacuje się, że na cukrzycę choruje na świecie ok. 422 mln osób, z czego w Polsce – ok. 2 mln, a narażonych na ryzyko rozwoju powikłań jest co najmniej 20-30% z nich. Zespół stopy cukrzycowej może mieć trzy postaci: neuropatyczną, naczyniową lub mieszaną. W zaawansowanych przypadkach nierzadko kończy się amputacją częściową stopy i/lub kończyny dolnej. Do działań profilaktycznych zalicza się: regularną kontrolę stóp, systematyczną i odpowiednią pielęgnację stóp, noszenie wygodnego obuwia oraz edukację chorych. Decydujące znaczenie w przeciwdziałaniu powikłaniom cukrzycy i ich leczeniu mają regularne zabiegi podologiczne ^{20, 21} .

Istotną grupą narażoną na powstanie hiperkeratoz są również pacjenci powypadkowi. Najczęściej ma to związek z urazem kończyny dolnej – złamaniem lub skręceniem. Wymaga to czasowego unieruchomienia pacjenta, co skutkuje powstaniem przeciążeń jednostronnych podczas prób realizowania niezbędnych czynności związanych z koniecznością poruszania się. Zmiany hiperkeratotyczne u tych chorych z reguły nie mają trwałego charakteru i nie wymagają zwiększonej diagnostyki, a jedynie pełnej rehabilitacji pacjenta. W przywróceniu naturalnego balansu organizmu i wyrównaniu nacisku na stopy podczas chodu pomagają zabiegi podologiczne ^{22, 23} .

U pacjentów dotkniętych hiperkeratozami, którzy chorują przewlekle, bolesność związana z pojawieniem się zmiany nierzadko staje się czynnikiem silnie wpływającym na spadek motoryki. Stanowi to jedną z przyczyn drastycznego pogorszenia stanu zdrowia u osób cierpiących na otyłość czy nadwagę, które często wiążą się z takimi poważnymi schorzeniami, jak cukrzyca lub choroby sercowo-naczyniowe. Brak sprawności fizycznej prowadzi do daleko idących powikłań, którym nie zawsze udaje się zapobiec. Zabiegi podologiczne wspomagają motorykę pacjentów poprzez eliminację dolegliwości bólowych i zwiększenie komfortu chodzenia. W perspektywie ma to pozytywny wpływ na zdrowie ogólne osób cierpiących na choroby przewlekłe ^{19, 23, 24} .

Właściwa opieka podologiczna pozwala nie tylko na eliminację zmian hiperkeratotycznych, zapobieganie ich nawrotom oraz poprawę ogólnego stanu zdrowia. Może przyczyniać się także do zahamowania, a niekiedy nawet odwrócenia zmian, które zaszły w organizmie (np. powstrzymanie dalszego postępowania koślawości wywoływanych przez czynniki zewnętrzne lub wyrównanie nadmiernych obciążeń miejscowych). W takich przypadkach najczęściej łączy się korzystny wpływ różnych oddziaływań, np. zabiegów podologicznych i fizjoterapeutycznych ^{20, 21, 22, 23} .

Podsumowanie

Stopy to część narządu ruchu o skomplikowanej budowie kostnej i mięśniowej. Odpowiadają za bezpośredni kontakt z podłożem, umożliwiając poruszanie się i utrzymując ciężar całego ciała. W obrębie stóp może wystąpić wiele patologii na poziomie zarówno kostnym, jak i stawowym czy mięśniowym. Bywa, że są one odpowiedzią na zmiany występujące w wyższych partiach szkieletu. Niekiedy są następstwem działania czynników zewnętrznych. Wszelkie zmiany wewnętrzne w strukturze stóp są uwidocznione w ich strukturze zewnętrznej, a więc w powłoce skórnej.

Hiperkeratozy to grupa zmian najczęściej zlokalizowanych na podeszwach stóp. Są definiowane jako grupa zmian naskórkowych związanych z nadmiernym rogowaceniem, spowodowanym zbyt dużym obciążeniem mechanicznym w określonych obszarach. Uznaje się je za naturalną odpowiedź skóry mającą na celu obronę tkanek podskórnych przed czynnikami mechanicznymi takimi jak tarcie lub nadmierny ucisk. Wśród hiperkeratoz wyróżnia się przede wszystkim odciski i modzele.

Podstawową przypadłością, na którą narzekają pacjenci dotknięci zmianami hiperkeratotycznymi, są dolegliwości bólowe oraz związane z nimi trudności w poruszaniu się. Wraz ze wzrostem liczby zmian, ich średnicy lub głębokości dochodzi do nasilenia objawów bólowych. Istotne jest, że tego typu problemy występują u pacjentów w różnym wieku i z różnym stanem zdrowia. Szczególnej uwagi wymagają osoby z grup ryzyka i w wieku podeszłym. Zabiegi podologiczne pozwalają na zniesienie dyskomfortu w zakresie poruszania się, ograniczenie odczuć bólowych, zapobieganie powikłaniom, poprawę samopoczucia i ogólnego funkcjonowania organizmu, wspomagają także leczenie chorób przewlekłych i cywilizacyjnych.

Działania specjalisty z dziedziny podologii nie ograniczają się jedynie do zabiegów. Obejmują również diagnostykę, profilaktykę i zalecenia pozabiegowe. Badania diagnostyczne pozwalają wykryć przyczynę powstania zmian, ułatwiają ich eliminację lub określenie zagrożeń związanych z utrzymywaniem się i rozwojem. Profilaktyka przekłada się na zmniejszenie ryzyka nawrotu i zwiększa szanse na pełne ustąpienie hiperkeratoz, dodatkowo zabezpiecza pacjenta przed powikłaniami. Zalecenia pozabiegowe przyczyniają się do złagodzenia charakteru zmian, umożliwiają wczesne rozpoznawanie ewentualnych czynników ryzyka ich powstawania, dają dodatkowe szanse na pełne wyleczenie i/lub ograniczenie powikłań oraz pomagają w poprawie ogólnego stanu zdrowia.