Przemoc rówieśnicza – poznaj sprawcę i ofiarę

Czym jest presja rówieśnicza?

Oprócz wielu różnych mechanizmów to jeden z elementów współistnienia dzieci w grupie. Grupa narzuca konieczność dostosowania się, lecz również zachowania swojej indywidualności. Działania grupy mogą być dla dziecka korzystne lub niekorzystne – w zależności od tego, jakie ono jest. Presja rówieśnicza polegająca na tym, że oczekuje się od dziecka dostosowania się do grupy, nauki i zabawy z innymi, przestrzegania ustalonych reguł, nie może być uznana za niekorzystną. Presja jest czynnikiem niespecyficznym – dla dzieci, które nie radzą sobie z funkcjonowaniem w grupie z różnych przyczyn, może mieć negatywne skutki. Presję należy rozumieć jako czynnik ryzyka – tak jak w sezonie grypowym wszyscy stykamy się z wirusami, jedni chorują, inni nie, tak samo wszyscy w trakcie swojego rozwoju musimy w danych grupach funkcjonować, jednym robi to dobrze, innym źle, w zależności od tego, czy coś złego dzieje się w tej grupie, czy dziecko jest zbyt wrażliwe, ma trudności, które uniemożliwiają mu odnalezienie się wśród innych. Za każdym razem, gdy dziecko wchodzi do systemu funkcjonowania w grupie, jest pod opieką obcych dorosłych, musi się dostosować do obowiązujących zasad, sprostać oczekiwaniom, znaleźć swoje miejsce, współpracować – mogą się ujawnić różne trudności. O ile w żłobku mniejsze znaczenie mają trudności w relacjach rówieśniczych, o tyle w przedszkolu zaczynają być widoczne.

Kiedy skutki przemocy graniczą z zaburzeniem psychicznym? W których przypadkach pomoc psychiatry jest konieczna?

Jak wynika z badań epidemiologicznych, przemocy doświadcza lub ją stosuje ok. jednej trzeciej dzieci, ale nie wszystkie mają zaburzenia psychiczne i nie wszystkie wymagają leczenia. Na pewno najbardziej alarmującym objawem są:

• myśli samobójcze – jest to pytanie, które spokojnie można zadać w gabinecie lekarskim – czy było ci tak smutno, że myślałeś, że nie chcesz żyć, czy zdarzyło ci się, że podjąłeś jakieś działania, czy chciałeś się zabić. Odmowa chodzenia do szkoły, jeżeli dziecko jest smutne cały czas, nie daje się rozweselić, jeżeli wiemy, że rzeczy, które kiedyś sprawiały mu przyjemność, już tak nie działają, jeżeli dziecko jest wycofane z relacji z rówieśnikami lub z funkcjonowania szkoły;

• innym alarmowym objawem jest to, że dziecko np. bierze nóż i mówi, że wszystkich pozabija, pojawia się zagrożenie agresją – zrozpaczona ofiara przemocy może zareagować przemocą;

• utrzymujące się dolegliwości somatyczne, np. ból brzucha, zasłabnięcia po wykluczeniu przyczyn somatycznych, też uznajemy za wskazanie do leczenia psychiatrycznego.

W przypadku sprawcy przemocy powinny nas zaalarmować:

• trudności wychowawcze,

• to, że ma nowe rzeczy lub pieniądze nie wiadomo skąd,

• to, jak traktuje młodsze rodzeństwo lub inne osoby w otoczeniu rodziców,

• równie niepokojący, choć niespecyficzny, objaw to ucieczki z domu, niezapowiedziane wyjścia.

Konsekwencje bycia sprawcą lub ofiarą przemocy mogą się ujawniać w postaci zaburzeń związanych z doświadczaniem stresu, jak ostra reakcja na stres, czyli stan, który pojawia się tuż po doznaniu nasilonego stresu, zaburzenie stresowe pourazowe, które składa się z wielu objawów – nadmiernego wzbudzenia, nadreaktywności na bodźce, zwłaszcza przypominające traumatyczne doświadczenie, zapominanie lub nadmierne pamiętanie, przypominanie, odtwarzanie w pamięci lub wręcz przeciwnie – utrata pamięci. Ponadto może się pojawić w pełni wyrażone zaburzenie stresowe pourazowe charakteryzujące się dość nasilonymi objawami. W pełni wyrażone jest widoczne, natomiast gdy ujawnia się częściowo, może nie być zrozumiałe, dzieje się tak w sytuacji, gdy otoczenie nie wie, że dziecko zostało napadnięte. Powikłaniem doświadczenia przemocy są także zaburzenia adaptacyjne, które wiążą się z wystąpieniem długotrwałych objawów zarówno sugerujących zaburzenia depresyjne, ale też np. pogorszenie zachowania, nieposłuszeństwo, drażliwość.