Rola witaminy B 12 w regulacji układu odpornościowego

niedobór może powodować ryzyko zwiększonej podatności na infekcje. Jest to ważne w kontekście ostatniego sezonu infekcyjnego (2022/2023), kiedy to wystąpił znaczący wzrost zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę, powyżej poziomów obserwowanych w latach poprzednich (szczyt >100 przypadków na 100 tys. ludności) ⁴ . W szybkim ustępowaniu objawów infekcji znaczącą rolę odgrywa sprawne działanie układu odpornościowego, uzupełniane leczeniem objawowym ⁵ . Z tego powodu warto zwrócić także uwagę na witaminy wspierające działanie układu immunologicznego ⁴ . Niniejszy artykuł podsumowuje bieżące informacje na temat roli witaminy B₁₂ w tym procesie.

Witamina B₁₂ jest to związek z grupy tzw. korynoidów, cechujących się zawartością kobaltu w swojej strukturze chemicznej, stąd dodatkowa nazwa grupy − kobalaminy. Kobalamina ma zdolność do wiązania się z różnymi grupami funkcyjnymi, w efekcie czego powstają: cyjanokobalamina, 5-deoksyadenozylokobalamina, metylokobalamina lub hydroksokobalamina ^{6, 7} .

Witamina B₁₂ jako dietetyczny składnik odżywczy jest niezbędna do prawidłowego przebiegu wielu procesów w organizmie, do których należą m.in: erytropoeza w szpiku kostnym, synteza DNA i RNA w erytroblastach, synteza tyminy, przemiana kwasu foliowego do biologicznie aktywnego tetrahydrofolianu, przekształcanie homocysteiny w metioninę, metabolizm tłuszczów i węglowodanów ^{8, 9} . Natomiast mniej znaną rolą witaminy B₁₂ jest jej wpływ na układ odpornościowy. Jest ona zaangażowana w następujące procesy: produkcji przeciwciał, cytokin, proliferacji oraz różnicowania limfocytów, a także umożliwia utrzymanie prawidłowej odpowiedzi immunologicznej Th1-zależnej ¹⁰ . Jej niedobór z kolei może być związany z mniejszą ilością krążących limfocytów lub gorszym rokowaniem w przypadku zakażenia SARS-CoV-2 ^{11, 12} . Ma ona wpływ na odporność wrodzoną oraz nabytą ^{9, 13} .

Witamina B₁₂ w odporności nabytej

Komunikacja w obrębie układu odporności nabytej oraz pomiędzy układami odporności wrodzonej i nabytej zależy od bezpośrednich interakcji komórek (np. limfocytów T i B), a także od produkcji cytokin prozapalnych (np. interleukin [IL] i czynnika martwicy nowotworów − TNF-α) ¹³ . W odporności nabytej niezwykle istotna jest aktywność komórek T-pomocniczych: Th1 oraz Th2, ponieważ gwarantuje to precyzyjną i skuteczną odpowiedź immunologiczną ¹⁴ . Komórki te zawierają na swojej powierzchni marker białkowy CD4+, dzięki czemu mogą wysyłać sygnały do innych markerów komórek odpornościowych, takich jak CD8+ na powierzchni cytotoksycznych limfocytów T oraz do komórek NK (naturalnych zabójców) lub komórek dendrytycznych (prezentujących antygen) ¹³ . Stosunek CD4/CD8 określa wydolność i zaangażowanie układu odpornościowego w zwalczanie patogenów. W zależności od ilości komórek CD4+Th2 można rozpoznać stopień zaawansowania choroby – im dłużej ona trwa, tym więcej jest tych komórek, jednak kosztem CD4+Th1. Spadek liczby komórek CD4+ w stosunku do całkowitej liczby limfocytów i komórek CD8+ może być oznaką zakażenia wirusowego. Najczęściej przyczyną okresowego obniżenia liczby limfocytów CD4+ jest ostra infekcja wirusowa, np. zapalenie płuc, grypa lub zakażenie wirusem opryszczki.

Ponieważ komórki odpornościowe charakteryzują się wysoką aktywnością metaboliczną i wysokim tempem proliferacji, wymagają odpowiedniego stężenia witaminy B₁₂ do podtrzymania tempa tworzenia nowej puli komórek. Udowodniono, że witamina B₁₂ wspomaga proliferację komórek T ¹⁵ , wpływa na utrzymanie równowagi pomiędzy limfocytami pomocniczymi – Th (CD4+) a cytotoksycznymi komórkami Tc (CD8+) (ryc. 1) ^{13, 16} . W ciężkich przypadkach COVID-19 także zaobserwowano znaczne spadki liczby komórek T. Pacjenci przyjmowani na oddziały intensywnej terapii (OIT) wykazywali drastyczny spadek liczby komórek CD8+ ¹⁷ . Wykazano, że doustna suplementacja witaminą B₁₂ w dawce 500 µg/dobę w połączeniu z witaminą D i magnezem u starszych pacjentów z COVID-19 istotnie ograniczyła odsetek osób wymagających tlenoterapii i/lub intensywnej terapii ¹⁸ .

Związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy spożyciem witaminy B₁₂ a funkcjonowaniem układu odpornościowego potwierdzono w badaniach z udziałem pacjentów z niedokrwistością złośliwą lub niedokrwistością megaloblastyczną. Niedobór witaminy B₁₂ był wyraźną przyczyną stłumionej aktywności komórek NK, zmniejszonej liczby krążących limfocytów T CD8+, wzrostu liczby komórek CD4+ i związanego z tym nieprawidłowo wysokiego stosunku CD4/CD8, co z kolei może skutkować osłabioną odpornością oraz zwiększonym ryzykiem infekcji wirusowych i bakteryjnych (ryc. 1) ^{15, 19, 20, 21} .

Zaobserwowano, że w wyniku leczenia cyjanokobalaminą (1,000 µg/dzień) w iniekcjach domięśniowych zwiększyła się produkcja limfocytów T, liczby bezwzględne i odsetek podgrup limfocytów były podwyższone ²⁰ . Przede wszystkim odnotowano wzrost bezwzględnej liczby limfocytów CD8+, a także nieznaczny wzrost liczby limfocytów CD4+ oraz obniżenie stosunku CD4/CD8 i nasilenie aktywności komórek NK. Stwierdzono także wzrost stężenia immunoglobulin IgG, IgA, IgM. Wyniki tego badania wskazują na immunoregulacyjny potencjał witaminy B₁₂, wspomagający utrzymanie równowagi pomiędzy poszczególnymi pulami limfocytów ²⁰ . Aczkolwiek wyniki badań nad witaminą B₁₂ w tej kwestii nie są spójne, późniejsze badanie Watanabe i wsp. (2015) w grupie pacjentów z niedokrwistością nie potwierdziło wpływu terapii zastępczej witaminą B₁₂ na wartość T CD8+, stosunek CD4/CD8 ani na pulę komórek T regulatorowych (Treg) ²² .

Z kolei w innym badaniu z udziałem 15 immunokompetentnych dorosłych (w wieku >65 lat) z niskim stężeniem witaminy B₁₂ w surowicy zaobserwowano upośledzoną odpowiedź przeciwciał na polisacharydową szczepionkę pneumokokową, co sugeruje, że zmniejszona dostępność witaminy B₁₂ dla szybko proliferujących limfocytów B może również upośledzać ekspansję klonalną i syntezę swoistych immunoglobulin ^{23, 24} .

Witamina B₁₂ w odporności wrodzonej

Niedobór witaminy B₁₂ może wpływać również na odpowiedź fagocytujących komórek (monocytów/makrofagów) w odporności wrodzonej (ryc. 1). Wydzielane przez nie cytokiny prozapalne (np. interleukiny oraz czynnik martwicy nowotworów) mobilizują i przyciągają kolejne komórki odporności do miejsca infekcji w celu fagocytozy patogenów lub usuwania innych martwych/uszkodzonych komórek. Warto zaznaczyć, że TNF-α jest cytokiną ambiwalentną i szczególnie w nadmiarze może działać prozapalnie. Witamina B₁₂ ma ścisły związek ze stężeniami TNF-α oraz IL-6, co wykazano w modelu eksperymentalnym, w którym uzupełnianie zwierzętom niedoboru za pomocą iniekcji podskórnych z cyjanokobalaminy (200 µg) przez dwa miesiące znormalizowało ich stężenia ^{25, 26} .

Istnieje pilna potrzeba dalszych badań nad wpływem witaminy B₁₂ na odporność nabytą i wrodzoną, przeprowadzanych na bardziej reprezentatywnych grupach (obecne badania obejmują maksymalnie 30 osób), w celu ustalenia pełnego spektrum immunomodulującego działania tej witaminy.

Kiedy należy i warto wspierać odporność?

Układ odpornościowy powinien być przede wszystkim odpowiednio odżywiany źródłami energii, niezbędnymi mikro-, makroelementami oraz witaminami, służącymi jako kofaktory do utrzymania prawidłowej odpowiedzi immunologicznej ¹⁵ . Niedostateczne stężenie witaminy B₁₂ może prowadzić do obniżenia odporności, zwiększając podatność na infekcje, które z kolei wtórnie pogarszają stan odżywienia organizmu i prowadzą do powstania reakcji błędnego koła ¹⁶ . Suplementowanie witaminy B₁₂ należy rozważać głównie w przypadku stwierdzonych niedoborów lub w populacji nimi zagrożonych, którymi są osoby stosujące leki zaburzające wchłanianie tej witaminy, np.: inhibitory pompy protonowej, metformina, antagoniści H2, kolchicyna, chloramfenikol, neomycyna bądź doustna antykoncepcja oraz hormonalna terapia zastępcza ^{27, 28, 29} . Kolejną grupę stanowią osoby z zaburzeniami wchłaniania z przewodu pokarmowego, osoby z przewlekłą chorobą alkoholową oraz te w podeszłym wieku (>65 lat) ³⁰ . Suplementowania witaminy B₁₂ mogą wymagać przede wszystkim ludzie z niewystarczającą jej podażą w diecie, czyli ortodoksyjni wegetarianie/weganie ^{30, 31} . Grupę zagrożoną niedoborami mogą stanowić także sportowcy >50 lat, którzy stosują ubogie diety, szczególnie te ograniczające spożycie pokarmów wysokooenergetycznych lub eliminujące grupy produktów z diety, z wyłączeniem sportowców, którzy otrzymują wraz z pożywieniem odpowiednią ilość energii w postaci wysokiej jakości węglowodanów i białek ^{32, 33} . Natomiast w obliczu braku ryzyka rozwoju niedoborów, gdy dieta w pełni pokrywa dobowe zapotrzebowanie na witaminę B₁₂, suplementacja nie jest wskazana.

Sposoby uzupełniania witaminy B₁₂

Niezależnie od postaci witaminy B₁₂ (roztwór, kapsułka, tabletka) jej absorpcja w przewodzie pokarmowym jest procesem wieloetapowym, który może zostać zaburzony przez wiele czynników ryzyka, związanych z reguły z nieprawidłowym funkcjonowaniem układu pokarmowego, zaburzeniami genetycznymi oraz interakcjami lekowymi ³⁴ . Z tego powodu warto rozważyć alternatywne i nieinwazyjne metody uzupełniania niedoborów witaminy B₁₂, np. podjęzykowe. Ten sposób podania opiera się na podstawowych zaletach błony śluzowej zlokalizowanej podjęzykowo, która jest wysoce przepuszczalna, cienka, pokryta nieskeratynizowanym nabłonkiem oraz dobrze ukrwiona ^{35, 36} . Dzięki tym cechom możliwa jest szybka absorpcja witaminy B₁₂ bezpośrednio do osocza krwi, na drodze dyfuzji biernej, z pominięciem układu pokarmowego. Potwierdzają to badania farmakokinetyczne w wybranych jednostkach chorobowych, takich jak np. choroba Crohna bądź zespół krótkiego jelita, gdzie wykazano wzrost stężeń witaminy B₁₂ w wyniku tej drogi podania ^{37, 38, 39, 40, 41} . Hydrofilność witaminy B₁₂ sprawia, że jest ona względnie bezpieczna i nieznane są objawy, które świadczyłyby o ciężkim zatruciu nią, ani o jej przedawkowaniu. Jednak mając na względzie wpływ witaminy B₁₂ na układ immunologiczny, należy suplementować ją z należytą rozwagą.
 

Zdjęcie: archiwum prywatne