Co znajdziesz w artykule?
  • Programy badań przesiewowych i grupy ryzyka, u których zalecana jest coroczna diagnostyka w kierunku występowania cukrzycy
  • Model opieki koordynowanej – jego założenia i możliwości realizacji
  • Ścieżka diabetologiczna – kto może być do niej zakwalifikowany i działania realizowane w jej ramach (m.in. porada kompleksowa)
Spis treści

Cukrzyca to heterogenna grupa chorób metabolicznych 1 , której powszechność sprawia, że jest jednym z najczęstszych schorzeń w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ). W grupie osób powyżej 60 roku życia rozpoznaje się ją u co czwartej osoby 2, 3 . Dzięki wdrożeniu opieki koordynowanej w ramach ścieżki diabetologicznej kompleksowa diagnostyka i leczenie stanu przedcukrzycowego oraz cukrzycy typu 2 stają się efektywniejsze w warunkach POZ. Model ten obejmuje edukację,

interwencje niefarmakologiczne oraz farmakoterapię, a także wsparcie specjalistów z różnych dziedzin w razie wskazań 4 . Ponadto programy przesiewowe umożliwiają zespołom POZ aktywne poszukiwanie i identyfikację pacjentów.

Globalny problem, lokalne działanie – znaczenie stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2 w praktyce lekarza POZ

Cukrzyca należy do najczęstszych chorób metabolicznych na świecie. Zgodnie z danymi z badania WOBASZ oraz szacunkami Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego Państwo­wego Zakładu Higieny – Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP PZH – PIB) w Polsce na cukrzycę choruje ponad 3 miliony osób. Szacuje się, że około 25% chorych pozostaje niezdiagnozowanych. Częstość występowania cukrzycy wynosi około 6,54% w populacji ogólnej, jednak istotnie wzrasta wraz z wiekiem – w grupie osób powyżej 60 roku życia cukrzycę rozpoznaje się u co czwartej 3, 4 . Powszechność choroby sprawia, że jest ona jednym z najczęstszych schorzeń w praktyce lekarza POZ, który dysponuje wszystkimi niezbędnymi narzędziami do rozpoznania oraz leczenia zarówno stanu przedcukrzycowego, jak i cukrzycy typu 2 2 . W odpowiedzi na rosnące potrzeby systemowe na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 15 września 2022 roku od 1 października 2022 roku w placówkach POZ wprowadzono model opieki koordynowanej 5, 6 . Celem wdrożenia tego modelu jest podniesienie jakości opieki nad pacjentem poprzez zapewnienie ciągłości działań w zakresie promocji zdrowia, profilaktyki, diagnostyki, leczenia, a także monitorowania przebiegu choroby i jej powikłań. Kluczowymi elementami są stała współpraca pacjenta z całym zespołem POZ oraz regularne ustalanie i walidowanie celów terapeutycznych. Pacjenci z rozpoznaną cukrzycą lub stanem przedcukrzycowym mogą zostać objęci opieką koordynowaną w ramach ścieżki diabetologicznej 2, 4 .

Patogeneza i wczesny przebieg cukrzycy typu 2

Cukrzyca typu 2 charakteryzuje się postępującą utratą zdolności wydzielniczej komórek β trzustki w zakresie produkcji insuliny. Procesowi temu towarzyszy narastająca insulinooporność. Rozwój choroby przebiega przez fazę bezobjawową składającą się z dwóch etapów:

  • stanu przedcukrzycowego – obejmuje on zaburzenia metabolizmu glukozy takie jak nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG – impaired fasting glucose) lub nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT – impaired glucose tolerance), które poprzedzają rozwój jawnej cukrzycy i wiążą się z wysokim ryzykiem jej wystąpienia; trwają średnio 8-10 lat
  • utajonej postaci cukrzycy trwającej średnio 4-7 lat przed ustaleniem rozpoznania 4, 7 .

Badania przesiewowe

Obecnie rośnie znaczenie promocji zdrowia oraz badań profilaktycznych, takich jak Program Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (ChUK) i wprowadzony w maju 2025 roku program „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej” 8, 9 , które umożliwiają wczesne wykrycie niektórych schorzeń, w tym zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Cukrzyca typu 2 często przebiega bezobjawowo, dlatego już w momencie rozpoznania u ponad połowy pacjentów występują powikłania narządowe, zwłaszcza dotyczące siatkówki oka, nerek, układu nerwowego, serca i naczyń krwionośnych 1, 2 . Z tego względu badania przesiewowe są szczególnie istotne i powinny być wykonywane co 3 lata u każdej osoby powyżej 45 roku życia. Niezależnie od wieku coroczna diagnostyka w kierunku cukrzycy jest zalecana u pacjentów należących do grup szczególnego ryzyka, w tym:

  • z nadwagą lub otyłością (wskaźnik masy ciała [BMI – body mass index] ≥25 kg/m 2 i/lub obwód talii ≥80 cm u kobiet oraz ≥94 cm u mężczyzn)
  • z wywiadem rodzinnym cukrzycy (u rodziców lub rodzeństwa)
  • prowadzących siedzący tryb życia
  • należących do środowisk lub grup etnicznych o zwiększonej częstości występowania cukrzycy
  • u których stwierdzono wcześniej stan przedcukrzycowy
  • kobiet z przebytą cukrzycą ciążową
  • kobiet, które urodziły dziecko o masie ciała powyżej 4000 gramów
  • osób z nadciśnieniem tętniczym
  • osób z dyslipidemią
  • kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS – polycystic ovary syndrome)
  • osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego 1 .

Badania w kierunku zaburzeń gospodarki węglowodanowej obejmują: oznaczenie glikemii przygodnej, glikemii na czczo, wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT – oral glucose tolerance test) oraz pomiaru odsetka hemoglobiny glikowanej (HbA1c). U osób przyjmujących leki przeciwhiperglikemiczne z innych wskazań niż cukrzyca typu 2 rozpoznanie choroby opiera się na wartości HbA1c ≥6,5% (≥48 mmol/mol) 1 .

Interpretacja wyników badań diagnostycznych w kierunku zaburzeń gospodarki węglowodanowej 1

  • Glikemia na czczo (oznaczana w osoczu krwi żylnej):
    • 70-99 mg/dl (3,9-5,5 mmol/l) – wartości prawidłowe, wskazujące na normoglikemię
    • 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) – nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG); w takim przypadku zaleca się wykonanie OGTT
    • ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l) – potwierdzona co najmniej dwukrotnie w różnych dniach – rozpoznanie cukrzycy
  • Doustny test tolerancji glukozy (OGTT) – pomiar glikemii w 120 minucie po spożyciu 75 g glukozy:
    • <140 mg/dl (7,8 mmol/l) – prawidłowa tolerancja glu­kozy
    • 140-199 mg/dl (7,8-11,0 mmol/l) – nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT)
    • ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) – wartości diagnostyczne dla cukrzycy
  • Glikemia przygodna (niezależna od posiłku):
    • ≥200 mg/dl (11,1 mmol/l) oraz obecność objawów hiperglikemii – wystarczające do rozpoznania cukrzycy
    • ≥200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l) bez towarzyszących objawów klinicznych hiperglikemii lub <200 mg/dl (<11,1 mmol/l) pomimo obecności takich objawów, rozpoznanie cukrzycy można ustalić na podstawie jednego z poniższych kryteriów:
      • dwukrotnego oznaczenia glikemii na czczo w godzinach porannych, wykonanego w różne dni – jeśli oba wyniki wynoszą ≥126 mg/dl (≥7,0 mmol/l)
      • jednorazowego oznaczenia stężenia hemoglobiny glikowanej (HbA1c) – wartość ≥6,5% (≥48 mmol/mol)
  • Hemoglobina glikowana (HbA1c):
    • wartość ≥6,5% (48 mmol/mol) stanowi również jedno z kryteriów rozpoznania cukrzycy. Wynik ten może być niemiarodajny u pacjentów z niedokrwistością – w takich przypadkach wartość HbA1c bywa zaniżona i nie powinna być stosowana jako samodzielne narzędzie diagnostyczne.

W diagnostyce stanu przedcukrzycowego wykorzystuje się oznaczenie glikemii na czczo lub test OGTT, który cechuje się najwyższą czułością. Wartości HbA1c w przedziale 5,7-6,4% mogą sugerować stan przedcukrzycowy, jednak tylko to badanie nie stanowi podstawy do jego rozpoznania 1, 2 .

Opieka koordynowana w POZ

Na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 15 wrześ­nia 2022 roku zmieniającego rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej z dniem 1 października 2022 roku w placówkach POZ została wprowadzona opieka koordynowana. Zasady jej realizacji i finansowania określa Zarządzenie Prezesa NFZ nr 124/2022/DSOZ z 29 września 2022 roku z późniejszymi zmianami 6, 10 .

W samym 2024 roku w ramach budżetu powierzonego opieki koordynowanej rozliczono łącznie 4 970 042 świadczenia. Zrealizowano ponad 2 miliony porad edukacyjnych, stanowiących kluczowy element wzmacniania kompetencji zdrowotnych pacjenta i wspierania samokontroli w przebiegu chorób przewlekłych 11 . Przeprowadzono również około 459 000 porad dietetycznych, a średnia ich liczba na jednego pacjenta wzrosła do 1,74 11 . W 2024 roku liczba świadczeniodawców realizujących budżet powierzony opieki koordynowanej wynosiła 2330 11 , a już po dwóch latach od wprowadzenia model ten obejmował 38% placówek POZ i tym samym 48% populacji Polski 12 .

Obecnie dostępnych jest pięć ścieżek diagnostyczno-terapeutycznych: diabetologiczna (tab. 1), kardiologiczna, endo­krynologiczna, pulmonologiczna oraz nefrologiczna. Pacjent jest kwalifikowany do opieki koordynowanej na podstawie rozpoznanych chorób i może być objęty kilkoma ścieżkami jednocześnie, w zależności od potrzeb. Niezależnie od ich liczby przysługuje mu jedna porada kompleksowa w roku, podczas której jest opracowywany indywidualny plan opieki medycznej (IPOM), uwzględniający wszystkie jednostki chorobowe. W przypadku podejrzenia choroby przewlekłej objętej opieką koordynowaną lekarz może zlecać badania diagnostyczne finansowane z budżetu powierzonego opieki koordynowanej, a jeśli rozpoznanie nie zostanie potwierdzone, ma możliwość rozliczenia tych badań poprzez realizację porady wstępnej 4 .

Tabela 1. Kody ICD-10 ścieżki diabetologicznej opieki koordynowanej

Ścieżka diabetologiczna

Analiza obejmująca wszystkie placówki POZ, które realizują świadczenia w ramach budżetu powierzonego opieki koordynowanej, oraz wszystkie dostępne obszary terapeutyczne wskazują, że diabetologia jest jedną z najczęściej wybieranych dziedzin. Ścieżka diabetologiczna funkcjonuje w 82% placówek oferujących świadczenia w tym modelu opieki, co plasuje ją – zaraz po kardiologii – na drugim miejscu pod względem częstości wdrażania 13 .

W ramach ścieżki diabetologicznej u pacjenta z podejrzeniem lub rozpoznaniem stanu przedcukrzycowego bądź cukrzycy możliwe jest wykonanie następujących badań diagnostycznych:

  • oznaczenie albuminurii
  • oznaczenie wskaźnika albumina/kreatynina (UACR – urine albumin-creatinine ratio)
  • USG doppler żył obu kończyn dolnych
  • USG doppler tętnic obu kończyn dolnych 4, 6 .

Porada wstępna – nie dla każdego?

Porada wstępna, wbrew swojej nazwie, nie stanowi pierwszej wizyty pacjenta po rozpoznaniu choroby przewlekłej kwalifikującej go do objęcia opieką koordynowaną. Funkcję takiej konsultacji pełni porada kompleksowa, podczas której lekarz POZ opracowuje IPOM. Porada wstępna dotyczy jedynie pacjentów, u których podejrzewano chorobę przewlekłą i wykonano niezbędną diagnostykę z budżetu powierzonego, jednak rozpoznanie nie zostało potwierdzone. W związku z tym pacjent nie kwalifikuje się do przeprowadzenia porady kompleksowej i nie może zostać włączony do jednej ze ścieżek opieki koordynowanej. Aby rozliczyć wykonane badania, konieczne jest udokumentowanie procesu diagnostycznego w postaci porady wstępnej. Nie daje ona możliwości rozliczenia konsultacji specjalistycznych, porad dietetycznych i edukacyjnych, które są dostępne tylko dla pacjentów z rozpoznaniem choroby i przeprowadzoną poradą kompleksową. Porada wstępna sama w sobie nie jest świadczeniem dodatkowo finansowanym, ale stanowi niezbędny element sprawozdawczości w ramach opieki koordynowanej 4 (ryc. 1).

Rycina 1. Schemat postępowania z pacjentem z podejrzeniem cukrzycy typu 2 lub jej rozpoznaniem

Porada kompleksowa – narzędzie integracji opieki nad pacjentem z cukrzycą typu 2

Porada kompleksowa to rozszerzona wizyta lekarska w POZ, realizowana w ramach opieki koordynowanej u pacjentów z potwierdzoną chorobą przewlekłą. Jej celem jest ocena stanu zdrowia, podsumowanie dotychczasowego leczenia oraz zaplanowanie dalszego postępowania, dlatego czas jej trwania powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta. W tym procesie mogą wziąć udział lekarz, pielęgniarka oraz koordynator. W ramach porady możliwe jest rozliczenie badań wykonanych podczas diagnostyki choroby, które potwierdziły rozpoznanie i umożliwiły objęcie pacjenta odpowiednią ścieżką (ścieżkami). Lekarz może zlecić również kolejne badania, które zostaną rozliczone po ich wykonaniu. Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje jedną poradę kompleksową rocznie. Realizacja świadczenia wiąże się z obowiązkiem opracowania IPOM, z możliwością jego aktualizacji w zależności od zmieniającego się stanu zdrowia pacjenta 4 .

Elementy porady kompleksowej

Porada kompleksowa powinna obejmować:

  • przeprowadzenie szczegółowego wywiadu z pacjentem – ocenę występowania oraz zaawansowania chorób przewlekłych, stopnia wiedzy i świadomości pacjenta na temat choroby, a także prowadzonego dotychczas stylu życia. Współczesna diabetologia opiera się na zasadzie indywidualnego podejścia do wyznaczania celów oraz doboru intensywności leczenia. U każdego pacjenta, szczególnie z cukrzycą typu 2, planując terapię, należy uwzględnić jego nastawienie do choroby, gotowość do współpracy oraz zaangażowanie – zarówno własne, jak i osób z najbliższego otoczenia, a w przypadku osób samotnych – systemu wsparcia 1, 4, 14
  • wykonanie badania przedmiotowego – u wszystkich chorych pełne badanie lekarskie, na które składają się:
    • pomiary antropometryczne: masa ciała, wzrost, obwód talii i bioder, obliczenie BMI oraz stosunku obwodu talii do bioder (WHR – waist-hip ratio). Otyłość, jeśli współistnieje, traktowana jest jako osobna jednostka chorobowa wymagająca leczenia i regularnego monitorowania. Kluczowym elementem niefarmakologicznego leczenia cukrzycy typu 2 jest zmiana stylu życia ukierunkowana na osiągnięcie i utrzymanie prawidłowej masy ciała 14
    • pomiar ciśnienia tętniczego z oceną tętna 14
    • badanie stóp w kierunku zaburzeń czucia i niedokrwienia – obejmuje ocenę tętna na tętnicy grzbietowej stopy oraz piszczelowej tylnej. Zaleca się również rozważenie oznaczenia wskaźnika kostka–ramię, szczególnie w kontekście prewencji zespołu stopy cukrzycowej 4, 14
  • analizę wyników badań diagnostycznych – ocena stanu metabolicznego oraz statusu powikłań cukrzycy opiera się na następujących badaniach:
    • HbA1c
    • lipidogram
    • EKG
    • badanie ogólne moczu
    • kreatynina w surowicy i szacunkowy wskaźnik filtracji kłębuszkowej (eGFR – estimated glomerular filtration rate)
    • jonogram
    • albuminuria/UACR 4, 14
  • ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta oraz ustalenie celów terapeutycznych – stan przedcukrzycowy oraz cukrzyca zwiększają ryzyko śmierci oraz chorób sercowo-naczyniowych zarówno w populacji ogólnej, jak i u pacjentów z miażdżycą. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego mogą ode­-
    grać kluczową rolę w zapobieganiu rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych w kontekście profilaktyki pierwotnej, a także wtórnej 1, 15 . W przypadku pacjentów poniżej 40 roku życia konieczna jest indywidualna ocena czynników ryzyka sercowo-naczyniowego (może być ona oparta na wskazaniach klinicznych oraz uzupełniona o oznaczenie lipoproteiny(a) w ramach programu „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej”). U wszystkich pacjentów należy rozważyć globalne czynniki ryzyka (np. rozpoznaną przewlekłą chorobę nerek, chorobę otyłościową). Natomiast u osób między 40 a 69 rokiem życia z cukrzycą typu 2, które nie wykazują objawów miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej (ChSN) bądź u których nie stwierdzono zaawansowanego uszkodzenia narządowego, do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego stosuje się algorytm SCORE2-Diabetes. Narzędzie to umożliwia oszacowanie 10-letniego ryzyka wystąpienia incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak zawał mięśnia sercowego bądź udar mózgu, zarówno zakończonych, jak i niezakończonych zgonem 16 . Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) proponuje holistyczne podejście do redukcji ryzyka powikłań cukrzycy, obejmujące modyfikację stylu życia oraz edukację diabetologiczną. Wskazuje, że należy skoncentrować się na normalizacji glikemii, ciśnienia tętniczego, masy ciała, lipidogramu oraz na protekcji sercowo-naczyniowo-nerkowej 1, 4
  • wdrożenie optymalnej farmakoterapii zgodnie z zaleceniami PTD – u osób z BMI ≥27 kg/m 2 oraz z rozpoznanym stanem przedcukrzycowym oprócz leczenia behawioralnego należy rozważyć wdrożenie farmakoterapii z wykorzystaniem agonistów receptora glukagonopodobnego peptydu typu 1 (GLP-1 – glucagon-like peptide 1) lub podwójnego agonisty receptorów glukozozależnego peptydu insulinotropowego (GIP – glucose-dependent insulinotropic peptide)/GLP-1. Skuteczność liraglutydu, semaglutydu oraz tirzepatydu w zmniejszaniu ryzyka progresji stanu przedcukrzycowego do cukrzycy typu 2 potwierdzono w badaniach klinicznych prowadzonych w populacjach o podwyższonym ryzyku zachorowania 1 . Leczenie cukrzycy typu 2 może być rozpoczęte jako monoterapia lub leczenie skojarzone. W terapii początkowej należy rozważyć zastosowanie inhibitorów kotransportera sodowo-glukozowego typu 2 (SGLT-2 – sodium-glucose cotransporter 2) (flozyn), agonistów receptora GLP-1 lub metforminy. U pacjentów z rozpoznaną miażdżycową chorobą sercowo-naczyniową, niewydolnością serca, przewlekłą chorobą nerek (PChN) lub wieloma czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego wybór leku powinien uwzględniać jego właściwości kardioprotekcyjne i nefroprotekcyjne. W przypadku nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2 u osób z wyżej wymienionymi schorzeniami, a także przy nasilonej hiperglikemii (HbA1c ≥8,5%) należy rozważyć rozpoczęcie leczenia terapią skojarzoną 1, 4
  • zaplanowanie dalszego postępowania diagnostyczno-terapeutycznego oraz dokumentację tego procesu w postaci IPOM na najbliższe 12 miesięcy. W przypadku zmiany stanu zdrowia pacjenta lub jego potrzeb IPOM powinien zostać odpowiednio zaktualizowany 4, 6 .

Indywidualny plan opieki medycznej

Indywidualny plan opieki medycznej obejmuje takie elementy, jak 4 :

  • określenie stanu zdrowia pacjenta
  • farmakoterapia – zgodna z aktualnymi zaleceniami i potrzebami klinicznymi pacjenta
  • zalecenia edukacyjne i postępowanie niefarmakologiczne – podczas opracowania IPOM lekarz ma do dyspozycji pulę 9 porad: edukacyjnych i/lub dietetycznych, które mogą zostać zaplanowane dla danego pacjenta. Liczbę i rodzaj porad ustala się indywidualnie, na podstawie oceny potrzeb edukacyjnych
  • zaplanowane badania diagnostyczne
    • HbA1c, lipidogram
    • badanie ogólne moczu z osadem
    • stężenie kreatyniny w surowicy z eGFR
    • albuminuria/UACR
    • badanie USG doppler żył i tętnic obu kończyn dolnych (w przypadku zaburzeń ukrwienia kończyn dolnych)
    • inne badania (ustalane indywidualnie)
  • wizyty kontrolne – z określeniem częstotliwości oraz zakresu oceny
  • konsultacje:
    • skierowanie do poradni okulistycznej – dotyczy każdego pacjenta po rozpoznaniu cukrzycy typu 2
    • skierowanie do poradni diabetologicznej – powinno być przeznaczone dla pacjentów z powikłaniami cukrzycy, innymi postaciami choroby lub tych, u których leczenie prowadzone w ramach POZ nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Po konsultacji ustalany jest dalszy plan leczenia w ramach podstawowej opieki zdrowotnej lub ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS) 2
  • informacje dodatkowe – zawierające m.in. zalecenia dotyczące stylu życia, potrzeby wsparcia psychologicznego lub społecznego.

Znaczenie koordynacji opieki w podnoszeniu standardów

Wprowadzenie opieki koordynowanej znacząco zwiększyło możliwości diagnostyczne oraz oddziaływania terapeutycznego całego zespołu POZ. W uzasadnionych przypadkach klinicznych lekarz POZ może zlecać badania diagnostyczne, które wcześniej wymagały skierowania od specjalisty w AOS. Dzięki temu pacjenci szybciej uzyskują dostęp do kompleksowej diagnostyki bez konieczności oczekiwania w kolejkach do poradni specjalistycznych. Dodatkowym atutem tego modelu jest możliwość bezpośredniej konsultacji lekarza POZ z lekarzem specjalistą dziedzinowym, bez konieczności fizycznego kierowania pacjenta do AOS. Taka współpraca może przybrać formę:

  • konsultacji lekarz POZ–lekarz specjalista dziedzinowy, w której specjalista (np. diabetolog) doradza lekarzowi prowadzącemu na podstawie dostępnej dokumentacji medycznej
  • konsultacji lekarz specjalista dziedzinowy–pacjent, jeśli sytuacja wymaga bezpośredniego kontaktu specjalisty z chorym.

Oba typy konsultacji mogą być realizowane zdalnie, przy użyciu systemów teleinformatycznych, co dodatkowo skraca proces diagnostyczny 4, 13 .

Opieka koordynowana ma na celu kompleksowe usprawnienie procesu diagnostyki i leczenia, co przekłada się na szereg korzyści zarówno dla pacjenta, jak i dla systemu ochrony zdrowia:

  • usystematyzowanie opieki nad pacjentem – poprzez stworzenie spójnych ścieżek diagnostyczno-terapeutycznych, szczególnie dla pacjentów z chorobami przewlekłymi
  • rozszerzenie możliwości diagnostycznych POZ – dzięki dostępowi do szerszego zakresu badań i konsultacji specjalistycznych
  • skrócenie ścieżki pacjenta do świadczeń – poprzez uproszczenie i przyspieszenie procesu diagnostyczno-terapeutycznego bez konieczności kierowania do AOS
  • zindywidualizowane planowanie leczenia – poprzez opracowanie i wdrożenie IPOM
  • wzmocnienie profilaktyki zdrowotnej – poprzez aktywne zachęcanie pacjentów do udziału w badaniach przesiewowych i działaniach edukacyjnych
  • zapewnienie informacji zwrotnej lekarzowi POZ – dzięki zacieśnieniu współpracy z lekarzami specjalistami oraz integracji danych medycznych
  • poprawa jakości opieki – w wyniku systematycznej edukacji pacjentów oraz realizacji porad edukacyjnych
  • zwiększenie wsparcia dietetycznego – poprzez dostęp do porad dietetycznych dla pacjentów objętych opieką koordynowaną 4, 13, 14 .

Badania ankietowe realizowane wśród pacjentów wskazują, że ponad 92% pytanych wyraża zadowolenie z możliwości aktywnego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących diagnostyki i leczenia, realizowanych na podstawie indywidualnego planu opieki medycznej opracowanego przez lekarza 12 .

Podsumowanie

Opieka koordynowana stanowi kluczowy element nowoczesnego podejścia do cukrzycy typu 2 2 . Dzięki temu modelowi pacjent staje się centralną postacią procesu leczenia, aktywnie uczestnicząc w profilaktyce, diagnostyce i terapii, a lekarz POZ koordynuje te działania. Takie podejście jest zgodne z koncepcją działań skoncentrowanych na pacjencie, stanowiących istotny element opieki koordynowanej, która przyczynia się do poprawy wyników zdrowotnych, efektywniejszego wykorzystania zasobów oraz wzrostu satysfakcji pacjentów z otrzymywanych świadczeń 4 .

Warto podkreślić, że model opieki koordynowanej nie tylko służy pacjentom z rozpoznaniem cukrzycy typu 2, lecz także umożliwia przeprowadzenie dokładnej diagnostyki i rozliczenie wykonanych badań w przypadku braku potwierdzenia choroby. Porada wstępna, mimo swojej nazwy, nie rozpoczyna ścieżki diabetologicznej opieki koordynowanej i nie dotyczy pacjentów z rozpoznaną cukrzycą typu 2. Funkcję pierwszej konsultacji po potwierdzeniu rozpoznania pełni porada kompleksowa, kwalifikująca do ścieżki diabetologicznej oraz umożliwiająca opracowanie IPOM.

Abstract

Type 2 diabetes: From an initial consultation to the diagnosis

Currently, in Poland, over 3 million people suffer from diabetes, of whom about 25% remain undiagnosed. Due to the often asymptomatic course of the disease and the possibility of complications occurring before the diagnosis is made, a recommended frequency of screening tests has been established. Primary care physicians are responsible for diagnosing and treating prediabetes and type 2 diabetes, and their complications. All the tools which are necessary to achieve these goals are fully accessible and their effectiveness has been further enhanced as a result of screening tests conducted, for example, as part of the National Cardiovascular Disease Prevention Program (ChUK) and the Adult Screening Program ‘My Health’. The coordinated care model and one of the implemented pathways enable assessing the eligibility of patients diagnosed with prediabetes or diabetes and allow financing of diagnostic tests and other services, including patient education, counselling and specialist consultations.

Coordinated care also facilitates education, non-pharmacological treatment, effective communication between primary care physicians and diabetologists, and helps reduce the need for referrals to outpatient specialist centres.

Piśmiennictwo
  1. 1. Zespół ds. Zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. https://ptdiab.pl/zalecenia-ptd/zalecenia-kliniczne-dotyczace-postepowania-u-osob-z-cukrzyca-2025
  2. 2. Mastalerz-Migas A, Czupryniak L, Fabian W i wsp. Wytyczne rozpoznawania i leczenia cukrzycy dla lekarzy rodzinnych Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Lekarz POZ 2022;8(4):229-52
  3. 3. Czupryniak L, Dzida G, Gierczyński J i wsp. Rozwój terapii w diabetologii. Innowacje – Potrzeby pacjentów – Rozwiązania systemowe. Warszawa: Modern Healthcare Institute, 2022
  4. 4. Mastalerz-Migas A, Biesiada A, Babicki M (red.). Opieka koordynowana krok po kroku. Kraków 2025
  5. 5. Minister Zdrowia. Rozporządzenie z dnia 9 października 2023 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Dz.U. 2023 poz. 2226
  6. 6. Minister Zdrowia. Rozporządzenie z dnia 15 września 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Dz.U. 2022 poz. 1965
  7. 7. Duan D, Kengne AP, Echouffo-Tcheugui JB. Screening for diabetes and prediabetes. Endocrinol Metab Clin North Am 2021;50(3):369-85. doi: 10.1016/j.ecl.2021.05.002
  8. 8. Minister Zdrowia. Rozporządzenie z dnia 30 kwietnia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Dz.U. 2025 poz. 584
  9. 9. Narodowy Fundusz Zdrowia. Zarządzenie Nr 79/2022/DSOZ Prezesa NFZ z dnia 29 czerwca 2022 r. w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna. Warszawa: NFZ, 2022
  10. 10. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia. Zarządzenie Nr 124/2022/DSOZ z dnia 29 września 2022 r. zmieniające zarządzenie w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna
  11. 11. Podsumowanie realizacji świadczeń w budżecie powierzonym opieki koordynowanej w POZ w 2024 r. (wg danych z OW NFZ z dnia 06.05.2025 r.)
  12. 12. My Pacjenci. Opieka koordynowana oczami pacjentów POZ – raport z badania. Fundacja My Pacjenci, 2024. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://mypacjenci.org/wp-content/uploads/2024/10/raport-OK-POZ_final.pdf
  13. 13. Szetela PP. Opieka koordynowana w podstawowej opiece zdrowotnej w Polsce w latach 2021-2024: pierwsze doświadczenia. Med Og Nauk Zdr 2025;31(3):166-76. doi: 10.26444/monz/206089
  14. 14. Mastalerz-Migas A. Standard postępowania w cukrzycy w POZ z uwzględnieniem opieki koordynowanej. Lekarz POZ 2018;8(6)
  15. 15. Cai X, Zhang Y, Li M, et al. Association between prediabetes and risk of all-cause mortality and cardiovascular disease: updated meta-analysis. BMJ 2020;370:m2297. doi: 10.1136/bmj.m2297
  16. 16. Marx N, Federici M, Schütt K, et al. 2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes. Eur Heart J 2023;44(39):4043-140. doi: 10.1093/eurheartj/ehad192