Zmiana stylu życia w cukrzycy typu 2 – praktyczne rady dla zapracowanych lekarzy

i przedstawiono podstawowe materiały pomocnicze ułatwiające wprowadzenie w życie opisanych metod.

Wprowadzenie

Zmiana stylu życia, a przede wszystkim takich jego aspektów, jak sposób odżywiania się, aktywność fizyczna i stres psychiczny, jest pierwszym i najważniejszym elementem leczenia cukrzycy typu 2. ¹ Przeprowadzając szkolenia dla lekarzy, zauważyliśmy jednak, że dla wielu z nich zajęcie się tym problemem podczas rutynowej wizyty pacjenta jest wyzwaniem. Najczęściej wymieniane przeszkody to brak czasu i trudności w motywowaniu pacjentów do wdrożenia zmian. Być może częściej i lepiej motywowani pacjenci podejmowaliby chętniej ten wysiłek, jednak zasadniczym problemem wydaje się niechęć lekarzy do stosowania odpowiednich technik i materiałów pomocniczych, które ułatwiają pracę z pacjentem. Założenie, że ogólnikowe porady, udzielane pośpiesznie w trakcie wypełnionej innymi sprawami wizyty, mogą mieć wpływ na złożone wzorce zachowań składające się na styl życia pacjenta, jest błędne. Należy przyjąć, że pacjent jest świadomy konsekwencji swojego postępowania i powinien uczestniczyć w dyskusji na temat zmiany stylu życia, ponieważ to on ostatecznie podejmuje decyzje dotyczące tych zmian. ² Pracując z pacjentem nad zmianą stylu życia, należy ponadto korzystać z odpowiednich materiałów pomocniczych, które są w tym wypadku równie niezbędne w praktyce lekarza jak stetoskop, ale niestety rzadko stosowane. Podstawowe zalecenia i materiały przedstawiono w formie 10 wskazówek.

Czas na wysłuchanie pacjenta i zrozumienie jego problemu

Podczas standardowego wywiadu należy, oprócz zwykłej oceny medycznej, zebrać wszystkie istotne informacje dotyczące sytuacji rodzinnej pacjenta oraz warunków i stylu życia. ³ U chorych ze świeżo rozpoznaną cukrzycą lub u osób z nadwagą i zdiagnozowaną wcześniej cukrzycą modyfikacja stylu życia powinna być podstawą leczenia; we wstępnym postępowaniu u tych pacjentów zmiany stylu życia mają nawet większe znaczenie niż leczenie farmakologiczne. ⁴ Wywiad dotyczący przebytych i aktualnych chorób, przyjmowanych leków, wyników badań laboratoryjnych oraz szczegółowa ocena stanu pacjenta powinny zostać przeprowadzone podczas pierwszej części wizyty, a pozostały czas (najlepiej 20-30 min) należy poświęcić ocenie czynników stylu życia. ⁵ Kwestie, które powinny zostać poddane ocenie, to:

• sposób odżywiania, w tym spożywane zwykle pokarmy, model żywienia (posiłki, przekąski, jedzenie poza domem), złe nawyki żywieniowe
• dane dotyczące masy ciała, w tym masa docelowa, wahania masy ciała w przeszłości (maksymalna i minimalna), stosowane diety
• ocena dotychczasowej aktywności fizycznej – preferencje, ograniczenia i nastawienie
• ocena stresu lub depresji.

Materiały pomocnicze, które mogą być wykorzystane podczas zbierania niezbędnych informacji o pacjencie, przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Kwestionariusz ułatwiający uzyskanie informacji o stylu życia pacjenta (z Virginia Center for Diabetes Professional Education, 2007)

Ocena gotowości pacjenta do zmian

Gotowość pacjenta do zmiany stylu życia ocenia się na podstawie jego odpowiedzi na pytanie, jak ważna jest dla niego zmiana określonych nawyków i czy jest przekonany o tym, że odniesie sukces (skala od 1 do 10). ⁶ Z naszego doświadczenia wynika, że oceny stopnia gotowości pacjenta do zmian należy dokonać na dwóch poziomach. Pierwszy poziom to ustalenie ogólnego stopnia gotowości pacjenta do dokonywania zmian. Drugim poziomem jest ustalenie gotowości pacjenta do dokonania zmian określonych typów zachowań.

Pacjenci zapytani o to, jak ważne jest dla nich dokonanie zmian, będą początkowo odpowiadać w sposób ogólny, np. „naprawdę chcę to zrobić” albo „w tej chwili nie zamierzam zmniejszać masy ciała”. Pytania, które można zadać, żeby rozpocząć dyskusję z pacjentem, to:

• Co pan sądzi o swojej masie ciała/sposobie odżywiania się/aktywności fizycznej obecnie?
• Czy chciałby pan schudnąć/zmienić zwyczaje żywieniowe/zmienić zwyczaje związane z aktywnością fizyczną?

Następnym krokiem jest ustalenie, czy pacjent wierzy, że uda mu się zmienić styl życia. Aby uzyskać obiektywną ocenę, należy poprosić, aby określił w skali od 1 do 10, w jakim stopniu jest pewny, że może zmienić swoje przyzwyczajenia.

Wyczuwając opór ze strony pacjenta, lekarz może inaczej formułować pytania, wyrażając troskę, łagodząc ton czy formę wypowiedzi, np.:

• Jestem zaniepokojony pana wagą/sposobem odżywiania się/wyborem produktów żywnościowych/poziomem aktywności fizycznej, ponieważ ................................................................
• Czy byłby pan skłonny rozważyć korzyści płynące z utraty kilku kilogramów/zdrowszego odżywiania się/zwiększenia stopnia aktywności fizycznej?

Jeśli pacjent jest nastawiony negatywnie, niechętny zmianom lub nimi niezainteresowany, nie należy w rozmowie koncentrować się na zagrożeniach wynikających z takiego podejścia, takich jak zwiększone ryzyko powikłań cukrzycy, chorób serca czy zgonu, powinno się natomiast okazać mu wsparcie i troskę. Można podkreślić jego rolę w podejmowaniu ostatecznej decyzji co do zmiany zachowania, prosząc go o przemyślenie możliwości spożywania zdrowszej żywności/ograniczenia spożycia kalorii/zwiększenia aktywności fizycznej/rzucenia palenia itd. Temat zmiany stylu życia powinno się poruszyć podczas pierwszej wizyty i podjąć podczas kolejnej.

Skupienie się na celach, a nie na rezultatach

Kolejnym etapem jest rozmowa o konkretnych celach, ustalenie, od kiedy pacjent chce rozpocząć zmiany i na czym mają one polegać. Rozmowę można zacząć od pytania, jakich określonych zmian pacjent chciałby dokonać. Przydatne może być także podanie przykładów takich zmian, np. 1) poprawa zwyczajów żywieniowych, 2) zwiększenie aktywności fizycznej, 3) rzucenie palenia, 4) zmniejszenie stresu. Kolejny krok to uświadomienie pacjentowi różnic pomiędzy rezultatem zmiany przyzwyczajeń, wyznaczonym celem głównym a zadaniami, które trzeba wykonać, aby ten cel osiągnąć. Pytając pacjenta, co chciałby zmienić w swoich przyzwyczajeniach czy od czego chciałby zacząć, często uzyskuje się bardzo ogólną odpowiedź: „chcę schudnąć”, „poproszę tylko o przykładową dietę” czy „proszę powiedzieć mi, co mam jeść”. Na tym etapie bardzo przydatne jest rozróżnienie pomiędzy rezultatami wprowadzanych zmian (np. utrata wagi, normalizacja glikemii, stężenia lipidów czy wartości ciśnienia tętniczego), ogólnymi celami (np. jeść zdrowiej) a zadaniami (np. jeść trzy posiłki dziennie, zjadać pięć porcji owoców i warzyw dziennie, spożywać mleko i produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu). Pacjent powinien rozumieć rolę zadań, które wskazują kierunek zmian i mogą być poddane ocenie, co ułatwia osiągnięcie celu. ⁷

Opracowane przez nas materiały mają ułatwić lekarzowi pracę z pacjentem nad wypracowaniem u niego nowych zwyczajów. ⁸ Poniżej wyodrębniono z tych materiałów przykładową listę konkretnych i możliwych do oceny zadań, koniecznych, aby dokonać zmian stylu życia.

Zdrowsze odżywianie się

• Będę notował, co zjadłem i wypiłem
• Będę codziennie jadł śniadanie
• Nie będę omijał posiłków
• Będę unikał regularnego picia napojów z dodatkiem cukru, wybierając w zamian wodę czy dietetyczne napoje bezalkoholowe
• Będę zjadał 5-7 porcji warzyw i owoców dziennie
• Wybiorę pełnoziarniste pieczywo i płatki śniadaniowe

Aktywność fizyczna

• Będę spacerował każdego dnia przez 30 minut
• Będę spacerował przez 20 minut po każdym posiłku
• Będę 5 razy w tygodniu wykonywać zalecone ćwiczenia zmniejszające glikemię
• Nie będę oglądał telewizji dłużej niż godzinę dziennie

Radzenie sobie ze stresem

• Codziennie wygospodaruję 30 minut na słuchanie muzyki, kąpiel, prowadzenie dziennika
• Dwa razy w tygodniu będę uczestniczył w zajęciach jogi albo pilates
• Będę organizował dzień zgodnie z planem
• Zapiszę 10 dobrych rzeczy w moim życiu, pomyślę o nich i docenię je

Powściągliwość w ocenie: powstrzymaj się od udzielania rad

Pracując z pacjentem nad zmianą jego nawyków, czy to podczas oceny wstępnej i zbierania informacji o stylu życia pacjenta, czy podczas wspierania pacjenta w utrwalaniu nowych zwyczajów, należy powstrzymywać się od wyrażania opinii, udzielania rad i wydawania poleceń. Ogólne rady dotyczące diety i ćwiczeń nie odnoszą się do konkretnych doświadczeń i problemów pacjenta i często są postrzegane jako nieprzydatne.

Jako przykład może posłużyć sytuacja, gdy pacjent przyznaje, że często jada posiłki w barach typu fast food, wybierając zwykle hamburgera, frytki i colę. Nie należy go wówczas pouczać, że nie powinien się tak odżywiać czy stwierdzać, że takie jedzenie jest niezdrowe i bardzo kaloryczne. Lepiej powstrzymać się od takich opinii i cierpliwie wysłuchać tego, co pacjent ma do powiedzenia, pozwalając mu samodzielnie podjąć decyzję, co chce zmienić i od czego chce zacząć. ⁹

Odpowiedzialność pacjenta: pozwól pacjentowi przejąć inicjatywę

Dla wielu pacjentów okazywanie pewności siebie i przejęcie inicjatywy w rozmowie z lekarzem nie jest rzeczą naturalną, ponieważ są oni przyzwyczajeni do typowego modelu opieki, w którym lekarz udziela rad lub wypisuje recepty. Niektórzy pacjenci z trudem przyjmują do wiadomości, że to, czy dokonają zmiany swoich nawyków, zależy tylko od nich. Lekarz, na podstawie analizy informacji o stylu życia pacjenta, może pomóc mu uświadomić sobie, które obszary wymagają uwagi. Jeśli pacjent nie potrafi zidentyfikować takich obszarów albo wskazać, od czego powinien zacząć zmiany, lekarz może przedstawić mu kilka możliwości.

Na przykład, jeśli mówiąc o swoich nawykach żywieniowych, pacjent podaje, że nie jada śniadań, wypija kilka napojów gazowanych dziennie i zjada na obiad tłuste potrawy bez owoców i warzyw, można rozpocząć dyskusję, podsumowując dotychczasowe nawyki pacjenta i pytając go o możliwość zmian. Przykładowy scenariusz takiej rozmowy:

„Gdy omawialiśmy pana sposób odżywiania się i dobór produktów żywnościowych, powiedział mi pan o kilku sprawach pomocnych w określeniu zmian, które może pan wprowadzić w swoich zwyczajach żywieniowych. Na przykład: 1) często nie jada pan śniadań; 2) wypija pan kilka zwykłych lub słodzonych napojów gazowanych w ciągu dnia i 3) wieczorem je pan smażone potrawy, często bez dodatku owoców czy warzyw. Czy byłby pan zainteresowany zmianą któregoś z tych zwyczajów?”.

Jeśli pacjent nie jest pewny, pomocne będzie zadawanie bardziej szczegółowych pytań, np. „Może mógłby pan jeść śniadania?”, czy „Może słodzone napoje gazowane zastąpi pan napojami dietetycznymi lub wodą?”, lub „Może pomyśli pan o włączeniu do wieczornego posiłku jakiegoś ulubionego owocu lub warzywa?”.

Przedstawiając pacjentowi kilka możliwości, a następnie sugerując kilka sposobów dokonania zmian, możemy ułatwić mu podjęcie decyzji o tym, co jest w stanie zrobić i od czego powinien zacząć. Pacjent łatwiej osiągnie sukces, jeśli propozycje zmian, których musi dokonać, będą dostosowane do jego stylu życia, precyzyjnie określone i jeśli zmiany te będą wprowadzane stopniowo.

Inna strategia wspierania pacjenta polega na uświadomieniu mu, jaki model stylu życia realizuje. Jeśli kryteria oceny dotychczasowego sposobu odżywiania czy aktywności fizycznej są jasno określone (rodzaj, częstość, czas trwania, przeszkody), stanowią dla pacjenta punkt odniesienia, który pozwala mu bardziej świadomie formułować cele dostosowane do jego potrzeb. Pracując z pacjentami, często wyznaczamy im dwa zadania do wykonania:

Prowadź przez następny tydzień dziennik zachowań żywieniowych (ryc. 2).

Tabela 2. Przykład dzienniczka zwyczajów żywieniowych (z Virginia Center for Diabetes Professional Education, 2007)

Noś ze sobą przez następny tydzień krokomierz i mierz liczbę wykonywanych kroków.

Pacjenci często uważają, że wiedzą, co jedzą i jaki jest ich poziom aktywności, ale większość ustnych relacji pacjentów jest zbyt subiektywna, aby uzyskane tą drogą informacje mogły pomóc zmienić dotychczasowe nawyki. Prowadząc przez 4-7 dni dziennik zwyczajów żywieniowych, w którym odnotowuje się czas i miejsce spożywania posiłków i napojów, ich rodzaj i liczbę, stopień odczuwanego głodu oraz sytuację towarzyską podczas spożywania posiłków, a także zapisując codziennie liczbę wykonanych kroków, pacjenci uzyskują informacje, które mogą być dla lekarza bardzo przydatne.

Informacje zebrane w dzienniczku są najczęściej dla pacjentów zaskakujące, ale pomagają im poznać prawdę na temat swoich nawyków, motywując do zmiany złych przyzwyczajeń.

Wybór celów

Pacjenci powinni samodzielnie decydować, jakich zmian chcą dokonać, natomiast rolą lekarza jest nadanie tym celom realnych kształtów i przez to zwiększenie szans pacjenta na odniesienie sukcesu. Cztery istotne wskazówki dla lekarza, to: sugerować niewielką ilość zmian, podchodzić indywidualnie do każdego pacjenta, wyznaczać realistyczne i mierzalne cele.

Ograniczenie liczby wyznaczonych celów

Pacjenci, decydując się na dokonanie zmian w stylu życia, wskazują czasami kilka celów, nad którymi chcą pracować. Wysoki poziom motywacji pacjenta jest oczywiście pozytywnym zjawiskiem, ale ważne jest, aby uświadomić mu, że zmiana stylu życia to rodzaj wyzwania, które bardziej przypomina maraton (a przynajmniej bieg na 10 km) niż bieg na 100 m. Zadanie polega na osiągnięciu stopniowej i trwałej zmiany stylu życia. Najlepiej zacząć od kilku małych kroków, wyznaczenia od jednego do trzech zadań, łatwiej wówczas osiągnąć cele i utrzymać efekty.

Indywidualizacja celów

Oznacza to wybór celów, które są dla pacjenta osobistym wyzwaniem, oraz taką ich modyfikację, aby były dostosowane do jego potrzeb i priorytetów. Przykładem jest spożywanie ulubionych potraw, szczególnie tradycyjnych dań świątecznych; są one dużą pokusą dla pacjenta zmieniającego sposób odżywiania. Wyznaczając wraz z pacjentem cele, można więc uwzględnić, że w pewnych sytuacjach dozwolone jest spożycie niewielkich porcji wybranych potraw, których na co dzień należy unikać; w ten sposób pacjent nie poczuje się podczas świąt wyłączony z rodzinnej wspólnoty, a jednocześnie nadal będzie realizował swoje cele. Zyska poczucie, że jest zdolny do większej samokontroli, niż się spodziewał. Indywidualizacja podejścia świadczy o szacunku dla pacjenta i buduje zaufanie pomiędzy nim a lekarzem.

Dostosowanie celów do rzeczywistości

Chcąc osiągnąć stopniowe i trwałe zmiany, należy zwracać uwagę nie tylko na liczbę wyznaczonych celów, ale także na możliwość ich realizacji. Większość osób jest w stanie realizować od jednego do trzech celów. W rozmowach z pacjentem powinno się często podkreślać, że aby zmiany miały trwały charakter, trzeba je wprowadzać stopniowo. Pomaga to pacjentom zachować wiarę we własne możliwości i nie poddawać się w obliczu drobnych niepowodzeń. Chcąc zmienić swoje nawyki, trzeba się liczyć z tym, że obowiązują tu podobne prawa jak w fizyce: duże zmiany wymagają proporcjonalnie dużych nakładów energii. Być może wizja dojeżdżania do pracy rowerem przemówi do wyobraźni pacjenta, ale jeśli dystans ten wynosi 20 km, a pacjent od 20 lat nie jeździł rowerem, to bardziej osiągalne będą dla niego kilkukilometrowe wycieczki rowerowe, które wymagają znacznie mniej wysiłku, zarówno fizycznego, jak i psychicznego.

Precyzyjne określanie celów

Jedna z najważniejszych zasad, których powinno się przestrzegać, wyznaczając cele, to ich precyzyjne określenie i ustalenie przejrzystych kryteriów oceny. Zdumiewające, jak często lekarze wyznaczają pacjentom niejasne cele. „Proszę ograniczyć jedzenie typu fast food” jest zaleceniem niejednoznacznym. Czym jest fast food? Czy chodzi o McDonalda, czy także o bary serwujące kanapki, np. Subway? Jakie jest kryterium ograniczenia – czy mówimy o liczbie wizyt w restauracji, czy ilości zjedzonych frytek? Lepszym sposobem zmniejszenia spożycia niezdrowej żywności typu fast food byłoby wyznaczenie mierzalnych celów, np.:

• zjadać lunch w Subwayu zamiast w McDonaldzie
• ograniczyć wizyty w Subwayu do dwóch w tygodniu
• zamawiać kanapki z pieczywem pełnoziarnistym, chudą wędliną, warzywami (sałata, pomidor, papryka, cebula) i sosy z obniżoną zawartością tłuszczu
• wybierać przystawki takie jak jabłka czy jogurt
• wybierać wodę albo dietetyczne napoje gazowane zamiast napojów gazowanych z zawartością cukru.

Sprecyzowanie celów może być trudne i wymagać przemyśleń oraz dyskusji, ale jest to jedyny sposób, żeby pacjent i lekarz mogli ocenić, czy cele te są realizowane.

Pisemna dokumentacja wyznaczonych zadań

W badaniu, w którym oceniano stopień zapamiętywania przez pacjentów z cukrzycą zaleceń dotyczących samoopieki, wykazano, że pacjenci przypominali sobie średnio 2 z 7 zaleceń lekarzy (<30%), ¹⁰ w tym z 40% wykonanych zaleceń nie zdali relacji lekarzom. Ze względu na niedoskonałość ludzkiej pamięci i tendencję do uogólniania ważne jest, aby po omówieniu celów zapisać wszystkie uzgodnienia. Materiały te mogą mieć różną postać – od odręcznych notatek do wydruków, przygotowanych w taki sposób, aby pacjent mógł zapisywać wykonywane zadania (tab. 3); wyznaczone cele powinny zostać zapisane również w karcie pacjenta, aby lekarz podczas kolejnych wizyt mógł oceniać postępy.

Tabela 3. Przykład dziennika dokumentującego realizację zadań związanych ze zmianą przyzwyczajeń (z Virginia Center for Diabetes Professional Education, 2007)

Pisemna dokumentacja realizacji wyznaczonych zadań

Samokontrola jest ważna na każdym etapie zmian, ¹¹ a odnotowywanie wszystkich informacji dotyczących realizacji celów pozwala lekarzowi monitorować postępy pacjenta i w razie potrzeby modyfikować realizowane zadania. Zapisane informacje na temat wykonywanych zadań mają takie samo znaczenie jak zapiski dotyczące pomiarów stężenia glukozy we krwi. Dane te muszą być jednak regularnie przeglądane przez lekarza, inaczej są dla niego bezużyteczne, a ich wartość dla pacjenta również się zmniejsza. Większość osób, które utrzymują przez dłuższy czas zredukowaną masę ciała, kontroluje i zapisuje swoje zwyczaje żywieniowe oraz intensywność wysiłku fizycznego. ¹²

Okres obserwacji i częstość wizyt

W początkowym okresie pracy nad zmianą stylu życia pacjent wymaga częstych wizyt u lekarza, natomiast z czasem, gdy nowe zwyczaje się utrwalają, a pacjent zaczyna wierzyć w sukces, częstość wizyt można stopniowo zmniejszać. ¹³ Nie ma tu żadnych sztywnych reguł, ale przyjmujemy, że w czasie pierwszych 2-3 miesięcy wizyty powinny odbywać się co 1-2 tygodnie, co jest zbliżone do zaleceń Diabetes Prevention Program. ¹⁴ Pozwala to na systematyczny przegląd i modyfikację zadań, umożliwia edukację pacjenta i pomaga utrwalić wszystkie pozytywne zmiany, nawet te niewielkie. W początkowym okresie należy skoncentrować się na realizacji zadań, a nie na oczekiwanych rezultatach, takich jak zmniejszenie masy ciała, które mogą następować w różnym tempie, co może być mylące. Jeśli nawyki się zmienią, wyniki powinny być widoczne. Może się zdarzyć, że pacjent często sygnalizuje potrzebę większej niezależności i prosi, aby zmniejszyć częstość wizyt. Można wtedy zredukować ich liczbę do jednej w miesiącu, a następnie jednej na kwartał, jeśli pacjent regularnie odwiedza poradnię diabetologiczną. Alternatywą dla osobistych spotkań z lekarzem jest kontakt telefoniczny lub za pośrednictwem internetu. W przypadku jednej z naszych grup pacjentów pracujących nad zmianą stylu życia poprosiliśmy o pomoc studentów medycyny i stażystów, którzy w okresie pomiędzy spotkaniami grupy kontaktowali się z pacjentami przez telefon lub internet. Pozytywne efekty przynoszą także systematyczne spotkania w grupach, podczas których pacjenci wzajemnie udzielają sobie wsparcia.

Współpraca ze specjalistami

Zmiana stylu życia to przedsięwzięcie wymagające czasu i skoordynowanych, wielodyscyplinarnych działań. ¹⁵ Lekarz odgrywa w tym procesie kluczową rolę: uświadamia pacjentowi potrzebę zmian, inicjuje pracę nad nimi, kontroluje stopień ich trudności i edukuje pacjenta, podtrzymując jego zaangażowanie. Praca nad modyfikacją stylu życia pacjenta wymaga wszechstronnej wiedzy na temat odżywiania, aktywności fizycznej, radzenia sobie ze stresem lub innymi emocjami. Częstym problemem jest nieprzygotowanie lekarzy do udzielania porad dotyczących tak wielu dziedzin. Z drugiej strony, nawet wyszkolony i entuzjastycznie nastawiony lekarz może nie znaleźć czasu, aby w odpowiedni sposób zająć się tym problemem. W USA wielodyscyplinarne wsparcie zapewniają lekarzom organizacje American Diabetes Association, ¹⁶ American Association of Diabetes Educators ¹⁷ i American Dietetic Association; ¹⁸ na stronach internetowych tych organizacji znajdziemy programy szkoleń oraz adresy miejsc, gdzie można uzyskać poradę dietetyka lub instruktora zajmującego się szkoleniem osób chorych na cukrzycę.

W wielu częściach kraju taka pomoc jest niestety niedostępna, jednak najważniejsze, co chcemy przekazać w tym artykule, to konieczność zmiany sposobu komunikowania się z pacjentem w kwestii stylu życia. Kładziemy również nacisk na stosowanie tych materiałów pomocniczych, które są dostępne, mogą być zaadaptowane i używane przez każdego lekarza.

Wnioski

Znaczenie zmiany stylu życia w leczeniu cukrzycy jest oczywiste i uznawane przez większość lekarzy. Wielu z nich ma jednak wątpliwości, czy podczas krótkiej rutynowej wizyty, bez dostępu do materiałów pomocniczych, możliwe jest nakłonienie niechętnego zmianom pacjenta do podjęcia takiego wyzwania. Proponujemy odłożyć na chwilę na bok pytania i wątpliwości dotyczące końcowych wyników podejmowanych działań. Zamiast tego warto spróbować rozpocząć rozmowę z pacjentem na temat jego problemów dotyczących zdrowia i pomóc mu wybrać jeden lub dwa małe cele, które mogłyby być bazą do dalszych zmian, prowadzących do redukcji ryzyka powikłań zależnych od stylu życia. Od podejmowania prób nagłej zmiany korzystniejsze będzie propagowanie zdrowego odżywiania się i zwiększenia aktywności fizycznej. Ważne, żeby dowiedzieć się, co dla pacjenta oznacza żyć zdrowiej i w jakim stopniu jest gotowy na zmiany.

Strach przed porażką, wysokie wymagania, porady niedostosowane do pacjenta, brak dobrych materiałów pomocniczych oraz wsparcia innych specjalistów zmniejszają prawdopodobieństwo powodzenia i zwiększają ryzyko wystąpienia powikłań cukrzycy związanych ze stylem życia. Pacjenta należy utwierdzić w przekonaniu, że poprzednie niepowodzenia nie determinują jego obecnych możliwości, wskazać mu praktyczne rozwiązania ułatwiające zmiany stylu życia oraz zapewnić pomoc specjalistów. Zwiększy to znacznie jego szanse na dokonanie trwałych zmian.

Przedstawiliśmy kilka wskazówek, które mogą okazać się skuteczne bez względu na czas, jakim dysponuje lekarz. Podaliśmy przykłady materiałów dla pacjentów, które ułatwią im wybór celów i wdrożenie pozytywnych zmian. Mamy nadzieje, że propozycje te spotkają się z zainteresowaniem lekarzy, ponieważ mogą zwiększyć skuteczność ich działania i satysfakcję zawodową ze skutecznej pracy nad zmianą stylu życia pacjentów.