Żywienie w profilaktyce chorób nowotworowych

chorób nowotworowych rozpatruje się przede wszystkim: działania profilaktyczne (obejmujące zarówno profilaktykę pierwotną, jak i wtórną), wczesne rozpoznanie (przestrzeganie zasady czujności onkologicznej) i szybkie podjęcie ukierunkowanych działań diagnostyczno-terapeutycznych.

Profilaktyka pierwotna nowotworów oznacza wszelkie działania zmierzające do zmniejszenia ryzyka zachorowania poprzez odpowiedni tryb życia i unikanie narażenia na czynniki uznawane za kancerogenne. Są one skierowane do całej populacji osób dorosłych.

Zalecenia dotyczące działań profilaktycznych zmniejszających ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe zostały ujęte w „Europejskim kodeksie walki z chorobami nowotworowymi”. Jedno z czołowych miejsc tego kodeksu zajmuje podpunkt traktujący o unikaniu otyłości i prawidłowym odżywianiu ¹ .

Utrzymywanie należnej masy ciała oraz odpowiednie żywienie i zdrowy tryb życia wywierają wielokierunkowy i długofalowy korzystny wpływ na dobrostan całego organizmu, m.in. przez modyfikowanie przebiegu wielu szlaków przemian pośrednich, zachowanie równowagi różnych substancji biologicznie aktywnych w organizmie oraz poprawę składu ciała (wyższy odsetek tkanki mięśniowej, niższy tkanki tłuszczowej), a także funkcjonowania poszczególnych układów i narządów.

Rozpatrując ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe w kontekście odżywiania, warto wymienić szczególnie nowotwory dietozależne. Należą do nich przede wszystkim: rak jelita grubego, żołądka, trzustki, przełyku, endometrium oraz gruczołu piersiowego ^{2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11} .

Ogólne zasady prawidłowego odżywiania

Omówienie problematyki żywienia w profilaktyce chorób nowotworowych warto rozpocząć od przedstawienia ogólnych zasad prawidłowego odżywiania, ponieważ ich przestrzeganie znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania na wiele chorób określanych mianem cywilizacyjnych, z nowotworami na czele.

Według zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ) ogólne zasady prawidłowego odżywiania oraz zdrowego trybu życia zostały ujęte i przedstawione graficznie w postaci Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej, zwanej także piramidą żywieniową. Obrazuje ona proporcje poszczególnych grup produktów spożywczych w codziennym odżywianiu, przy czym im niższe piętro piramidy, tym większe powinno być dobowe spożycie produktów z danej grupy. Natomiast na szczycie znajdują się produkty, których spożycie należy minimalizować ¹² .

Warto podkreślić, że zalecenia zobrazowane w postaci piramidy żywieniowej są skierowane do zdrowych osób dorosłych. W przypadku różnych chorób lub stanów klinicznych zalecenia mogą być (i najczęściej są) odmienne, ponieważ konieczne jest dostosowanie żywienia do indywidualnej sytuacji klinicznej kształtującej wielkość dobowego zapotrzebowania na składniki odżywcze, a także do wydolności układu pokarmowego.

Podstawę piramidy żywieniowej stanowi zachowanie odpowiedniego poziomu aktywności fizycznej, dostosowanego do wieku oraz indywidualnych możliwości. Nie jest to wprawdzie składnik pokarmowy, jednak zwrócono szczególną uwagę na aktywność fizyczną jako czynnik wpływający pozytywnie na metabolizm (m.in. poprawę tolerancji glukozy i wyników lipidogramu), skład ciała (zwiększenie odsetka beztłuszczowej masy ciała, zmniejszenie zawartości tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej), funkcjonowanie różnych układów i narządów (serca, płuc) oraz homeostazę całego organizmu.

Następnie, rozpatrując składniki pożywienia, czołowe miejsce w diecie powinny zajmować warzywa i owoce – surowe oraz przetworzone. Takie zalecenia znajdują się w najnowszej wersji piramidy, warto jednak zwrócić uwagę, że do 2009 r. tę pozycję zajmowały zboża i produkty zawierające węglowodany złożone (kasze, płatki, ryż, makarony, pieczywo, ziemniaki). Obecnie znajdują się one na trzeciej pozycji.

Uznanie warzyw i owoców za podstawę codziennego jadłospisu wynika z ich wysoce korzystnego wpływu na organizm. Ta grupa produktów jest bogata w wiele odżywczych i nieodżywczych składników pokarmowych, znacząco zmniejszających ryzyko zachorowania na nowotwory. Zalicza się do nich m.in.:

• błonnik (frakcje nierozpuszczalne i rozpuszczalne)
• witaminy (wit. C, wit. z grupy B – szczególnie kwas foliowy w przypadku zielonych warzyw liściastych, karotenoidy – prekursory wit. A, wit. E)
• składniki mineralne – makro- i mikroelementy (wapń, potas, miedź, selen, żelazo zawarte w zielonych warzywach liściastych, takich jak jarmuż, szpinak)
• nieodżywcze składniki o właściwościach antyoksydacyjnych, np. polifenole.

Właśnie z uwagi na zawartość polifenoli oraz innych nieodżywczych składników warzyw i owoców tej grupy produktów nie da się zastąpić prostą suplementacją syntetycznych witamin i składników mineralnych.

Do najbardziej wartościowych rodzimych warzyw i owoców zawierających największą ilość składników o właściwościach antyoksydacyjnych należą te o intensywnym zabarwieniu: zielonym, pomarańczowym, czerwonym, fioletowym. Są to przede wszystkim: jarmuż i inne warzywa z rodziny krzyżowych (brokuły, brukselka, kapusta), szpinak, ciemnozielona sałata, marchew, dynia, pomidory, papryka, czarne jagody, jeżyny, truskawki, morele, brzoskwinie. Warto zatem zadbać, aby znajdowały się w codziennej diecie.

Kolejne pozycje piramidy zajmują: nabiał (mleko i jego przetwory – sery, jogurty, kefir, maślanka), następnie zaś mięso, drób, ryby, jaja i rośliny strączkowe (groch, fasola, soczewica, soja, ciecierzyca). Są to przede wszystkim produkty wysokobiałkowe, przy czym nabiał dostarcza także dużej ilości wapnia oraz witaminy B₂, a mięso i przetwory – łatwo przyswajalnego żelaza hemowego oraz cynku, miedzi, witamin z grupy B.

Warto podkreślić, że przy wyborze produktów nabiałowych lub przetworów mięsnych istotne jest zwracanie uwagi na zawartość tłuszczów. Zalecane są produkty niskotłuszczowe, z wyjątkiem ryb morskich. Tłuszcze w nich zawarte składają się bowiem z dużej ilości kwasów tłuszczowych omega-3 (głównie DHA – dokozaheksaenowego i EPA – eikozapentaenowego) o właściwościach przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych.

Na szczycie piramidy znajdują się tłuszcze w postaci olejów roślinnych, oliwy z oliwek, orzechów oraz tłuszczów mlecznych. Jednak nie zaleca się utwardzanych tłuszczów roślinnych z wyjątkiem wysokiej jakości margaryn miękkich, szczególnie zawierających sterole roślinne.

Oleje roślinne, oliwa i orzechy zawierają duże ilości niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz witaminy E; w przypadku większości olejów roślinnych dominują wielonienasycone długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-6, a w oliwie z oliwek – głównie kwasy tłuszczowe jednonienasycone. Zaleca się, aby w diecie zdrowych osób dorosłych dominowały tłuszcze zawierające kwasy tłuszczowe jednonienasycone (bogate w te kwasy tłuszczowe są oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, orzechy, awokado). Ważne jest także zachowanie odpowiednich proporcji między tłuszczami bogatymi w wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (tłuste ryby morskie, olej lniany niskoerukowy) i omega-6 (większość olejów roślinnych) – niestety tych pierwszych często brakuje w diecie.

W piramidzie żywieniowej zostały ujęte także zalecenia o unikaniu dosalania posiłków oraz ograniczeniu do minimum spożycia cukru. Sól i cukier – z fizjologicznego punktu widzenia – nie są potrzebne w diecie zdrowego człowieka.

Do picia zaleca się przede wszystkim wodę, w umiarkowanej ilości herbatę, kawę i inne napoje, z wyłączeniem słodkich napojów gazowanych.

Rycina 1 przedstawia schemat Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej wg IŻŻ ¹² .

Rycina 1. Schemat Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej¹²

Składniki pokarmowe – odżywcze i nieodżywcze – o szczególnym działaniu przeciwnowotworowym

Błonnik pokarmowy

Błonnik pokarmowy, inaczej włókno pokarmowe, jest zaliczany do grupy węglowodanów złożonych. Cechą charakterystyczną tej grupy roślinnych wielocukrów i lignin pochodzących ze ścian komórek roślinnych jest oporność na działanie enzymów trawiennych przewodu pokarmowego człowieka – zatem nie ulegają one lub prawie nie ulegają trawieniu.

Istotny klinicznie jest podział błonnika pokarmowego na frakcje rozpuszczalne (np. pektyny) i nierozpuszczalne (celulozy, hemicelulozy, ligniny), ponieważ poszczególne frakcje wywierają nieco inny wpływ na organizm.

Rozpuszczalne frakcje błonnika pokarmowego (duże ilości zawarte np. w płatkach i otrębach owsianych, jabłkach, świeżych i suszonych morelach) są pomocne szczególnie w regulowaniu poziomu glikemii oraz poprawie profilu lipidowego, a frakcje nierozpuszczalne (duże ilości zawarte w otrębach pszennych, niskooczyszczonych produktach zbożowych) – w zapobieganiu zaparciom, skracaniu kontaktu błony śluzowej jelita z potencjalnymi substancjami kancerogennymi zawartymi w pokarmie, a tym samym w zmniejszaniu ryzyka zachorowania na nowotwory przewodu pokarmowego.

Korzystny wpływ błonnika pokarmowego na organizm wynika również z poprawy motoryki i ukrwienia jelit, wiązania cholesterolu i kwasów żółciowych oraz wielu potencjalnych pronowotworowych substancji w świetle jelita, a także z promowania rozwoju wysoce pożytecznej flory jelitowej.

Normy żywienia człowieka dla osób dorosłych nie określają precyzyjnie ilości błonnika pokarmowego, którą powinno się spożyć w ciągu dnia. Zalecane wartości wynoszą 20-40 g/24 h, a najlepiej ok. 30-40 g/24 h ¹³ .

Związki polifenolowe (flawonoidy)

Związki polifenolowe, do których zalicza się flawonoidy, stanowią dużą i bardzo zróżnicowaną grupę substancji pochodzenia roślinnego o silnych właściwościach antyoksydacyjnych – opisano ponad 4 tys. różnych związków polifenolowych. Są one zawarte głównie w warzywach, owocach, nasionach (w tym soi i innych roślin strączkowych), orzechach, przyprawach oraz herbacie, kawie i kakao ¹⁴ . Oprócz działania przeciwutleniającego wykazują zdolności chelatowania niektórych metali (w tym żelaza) oraz modyfikują aktywność pewnych enzymów, dzięki czemu wpływają również na funkcje układu odpornościowego.

Urozmaicona dieta bogata w warzywa i owoce (co najmniej 400 g/24 h) powinna zapewnić właściwą dobową podaż ochronnych polifenoli.

Inne substancje o właściwościach antyoksydacyjnych

Wyróżnia się antyoksydanty hydrofilne (rozpuszczalne w wodzie) i lipofilne (rozpuszczalne w tłuszczach). Do pierwszej grupy zalicza się m.in. witaminę C, koenzym Q, cysteinę, glutation, do drugiej – przede wszystkim grupę związków określanych jako tokoferole (wit. E).

Odrębną kategorię stanowią karotenoidy – cała grupa substancji o silnych właściwościach przeciwutleniających. Do tej grupy zaliczane są beta-karoten, alfa-karoten, likopen, luteina, zeaksantyna występujące w dużych ilościach w warzywach i owocach ¹⁴ .

Rola składników pokarmowych w zapobieganiu nowotworom

W świetle przedstawionych informacji można stwierdzić, że warzywa i owoce oraz zboża i pełnoziarniste przetwory zbożowe zajmują najistotniejszą pozycję w zmniejszaniu ryzyka zachorowania na nowotwory i inne choroby cywilizacyjne. W wielu badaniach i opracowaniach, których przedmiotem była analiza związku żywienia z ryzykiem zachorowania na nowotwory, wskazywano na silnie protekcyjną rolę wspomnianych produktów.

Stwierdzono na przykład dużą odwrotną korelację między ilością spożywanych warzyw krzyżowych, takich jak brokuły, brukselka, kalafior, kapustne, a ryzykiem zachorowania na raka żołądka (im większe spożycie, tym niższe ryzyko zachorowania) ¹⁵ . Podobną zależność zaobserwowano w odniesieniu do ryzyka zachorowania na raka jajnika, pęcherza moczowego oraz płuca (szczególnie u palaczy tytoniu) ^{16, 17, 18} .

Odnotowano także znacząco mniejsze ryzyko zachorowania na raka trzustki u osób spożywających duże ilości warzyw, owoców i błonnika pokarmowego w porównaniu z badanymi, w których jadłospisie nie zajmowały one istotnego miejsca ¹⁹ . Jednocześnie stwierdzono większe ryzyko zachorowania na ten nowotwór przy większym spożyciu czerwonego mięsa, produktów rafinowanych – oczyszczonych produktów zbożowych i białego cukru ²⁰ .

Podobną zależność jak opisane powyżej stwierdzono także w odniesieniu do ryzyka zachorowania na raka jelita grubego. Spożycie dużej ilości błonnika pokarmowego, warzyw i owoców oraz minimalizacja spożycia czerwonego mięsa, produktów rafinowanych i cukru znacząco zmniejsza zachorowalność na raka jelita grubego ⁶ .

W ostatnich latach pojawia się wiele danych potwierdzających istotne znaczenie prawidłowego składu flory jelitowej dla dobrostanu całego organizmu, przy czym podkreśla się możliwą prewencyjną rolę probiotyków i prebiotyków (substraty stymulujące rozwój korzystnej flory jelitowej) w zmniejszaniu ryzyka zachorowania na nowotwory ²¹ .

Składniki pokarmowe o szczególnym działaniu pronowotworowym

Produkty, których spożycie należy znacząco ograniczyć, aby zmniejszyć ryzyko zachorowania na wiele nowotworów, to przede wszystkim:

• czerwone mięso i przetwory mięsne – szczególnie wieprzowina, wołowina, tłuste gatunki drobiu i przetwory wymienionych produktów
• oczyszczone produkty zbożowe – białe pieczywo, drobne kasze, biały ryż, pieczywo cukiernicze
• cukier i produkty zawierające duże ilości cukru, szczególnie w połączeniu z dużą ilością tłuszczu
• sól – nie zaleca się dosalania posiłków
• tłuszcze zawierające duże ilości nasyconych kwasów tłuszczowych i tłuszczów trans (zawarte np. w wielu gotowych produktach cukierniczych).

  

  Tabela 1. Kodeks postępowania żywieniowego w profilaktyce chorób nowotworowych

Uwzględniając powyższe fakty, dane i obserwacje z różnych badań, można sformułować kilka prostych zaleceń żywieniowych w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania na wiele chorób nowotworowych. W tabeli 1 przedstawiono Kodeks postępowania żywieniowego w profilaktyce chorób nowotworowych. Są to wskazówki dotyczące sposobu odżywiania oraz trybu życia dla zdrowych osób dorosłych.