Stomia – wskazówki praktyczne. Opis przypadku pacjentki z rakiem gruczołowym jelita grubego

pokarmowego (gastrostomia, czyli odżywcza przetoka żołądkowa) lub w celu wytworzenia zastępczej drogi odprowadzenia kału (stomia w obrębie jelita grubego [kolostomia] i cienkiego [ileostomia; jejunostomia]). Odpowiednie umiejscowienie i wykonanie brzusznego odbytu jest jednym z najważniejszych czynników warunkujących jego prawidłowe funkcjonowanie. Do najczęstszych przyczyn wyłaniania stomii należy rak jelita grubego, który jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych i jedną z głównych przyczyn zgonów z powodu raka.

Stwierdzono, że ryzyko wystąpienia raka jelita grubego można zmniejszyć poprzez odpowiednią zmianę diety i stylu życia. Wykazano, że 47% wszystkich zachorowań na raka jelita grubego byłoby możliwych do uniknięcia dzięki zachowaniu właściwego poziomu aktywności fizycznej, utrzymaniu zdrowej masy ciała oraz przestrzeganiu zasad zdrowego żywienia.

Rokowanie w raku jelita grubego zależy od stopnia zaawansowania choroby ^{2, 3} . Wczesne etapy, bez przerzutów do węzłów chłonnych i nacieków na inne organy wewnętrzne, dają szansę na całkowite wyzdrowienie pacjenta. Dzięki postępowi współczesnej chirurgii i osiągnięciom naukowo-technicznym powrót chorego ze stomią do normalnego życia jest możliwy. Przeprowadzona metodą Hartmanna operacja u opisanej poniżej pacjentki dała możliwość odtworzenia ciągłości przewodu pokarmowego, a zmiana zachowań żywieniowych pozwoliła jej powrócić do normalnego życia.

Opis przypadku

Kobieta w wieku 61 lat z rozpoznaniem guza odbytnicy G1 na zagięciu esiczo-odbytniczym zaciskającym światło jelita z przerzutem do wątroby została poddana leczeniu operacyjnemu z wyłonieniem stomii jelita grubego. Rak naciekał całą grubość ściany jelita grubego, wnikał do tkanki tłuszczowej okołojelitowej. Cech naciekania pni nerwowych nie znaleziono. Dalsze badania wykazały przerzuty raka w 2 z 13 węzłów chłonnych i 10 drobnych polipów. Na podstawie decyzji konsylium kobieta została zakwalifikowana do chemioterapii FOLFOX (oksaliplatyna 120 mg, leukoworyna 280 mg, 5-fluorouracyl 850 mg) we wlewach 22-godzinnych. Przeszła 8 cykli chemioterapii.

Masa ciała pacjentki w momencie pierwszej chemioterapii wynosiła 45 kg przy wzroście 158 cm. Przy wypisie pacjentce zalecono poza leczeniem farmakologicznym (tietylperazyna 6,5 mg 3 ×1 tabl. w razie nudności i wymiotów, flukonazol 100 mg 2 × 1 tabl. w razie zmian w jamie ustnej, loperamid 1-2 tabl. w razie biegunki, cetyryzyna 1 × 1 tabl., metoprolol 50 mg 2 × pół tabl.) stosowanie diety lekkostrawnej i wypijanie około 2,5 litra płynów dziennie.

Po miesiącu od wypisu kobieta zgłosiła się do Poradni Chorób Metabolicznych Instytutu Żywności i Żywienia w celu uzyskania bardziej szczegółowych zaleceń dietetycznych. Masa ciała pacjentki w chwili przyjęcia wyniosła 47 kg (BMI 18,83 kg/m ² ).

Pacjentce zalecono lekkostrawną dietę wysokobiałkową (20% energii z białka) o zwiększonej o 15-20% wartości energetycznej (tj. 2150-2200 kcal). W razie problemów ze zwiększonym przyjmowaniem produktów spożywczych zaproponowano dodanie doustnych suplementów pokarmowych (ONS – oral nutritional supplements). W celu zapobiegania zaparciom polecono, aby pacjentka nie ograniczała za bardzo błonnika rozpuszczalnego i spożywała codziennie różne warzywa i owoce w takiej formie, jaka będzie przez nią akceptowana. Z diety wykluczono orzechy, nasiona i inne ziarna (dopuszczono je w ograniczonej ilości, ale tylko w postaci mielonej), a także owoce drobnopestkowe, aby nie dopuścić do zatkania stomii.

Z tłuszczów zalecono preferowanie olejów roślinnych będących źródłem kwasów omega-3, a z grupy produktów białkowych – ryby, które także stanowią dobre źródło tych kwasów. Natomiast mięso polecano głównie w postaci gotowanych pulpetów lub posiekane/zmielone w zupie. Zwrócono także uwagę na potrzebę spożywania ok. 2,5 l płynów i stosowanie w przypadku biegunek elektrolitów.

Po roku dokonano dekolostomii sposobem Hartmanna. Przebieg zabiegu i wczesny okres pooperacyjny były niepowikłane. Gojenie ran było prawidłowe, tolerancja diety dobra. Pacjentka została wypisana w stanie dobrym z zaleceniem diety wysokobiałkowej.

Po 1,5 roku pacjentka zgłosiła się do Poradni Chorób Metabolicznych Centrum Medycznego Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny w celu aktualizacji zaleceń dietetycznych. Masa ciała kobiety w dniu przyjęcia wynosiła 61 kg (BMI 24,4 kg/m ² ). Poproszono ją o zapisanie jadłospisu z 3 dni, w tym jednego weekendowego, z podaniem listy produktów powodujących dolegliwości. Dolegliwościami tymi były tylko wzdęcia, które występowały po spożyciu: pieczywa pszennego, pszenno-żytniego, żytniego na zakwasie, orkiszowego, razowego, kapusty kiszonej, ogórków kiszonych, kalafiora, młodej kapusty, bobu, zielonego groszku, grochu, fasoli, szczawiu, zielonej papryki, cebuli, czosnku, jabłek, gruszek, śliwek, czereśni, moreli, brzoskwini, arbuza, nektarynki, grejpfruta, tłustego mięsa i tłustej wędliny oraz śledzi w occie. Z analizy jadłospisu wynika, że pacjentka przestrzegała ogólnych zaleceń dotyczących realizacji zasad zdrowego żywienia, powinna jednak dokonać korekty w zakresie rodzaju spożywanego tłuszczu (spożywała dużo masła), wprowadzić do menu więcej ryb oraz zrezygnować ze spożywania miodu. Oceny spożycia energii i składników odżywczych dokonano z wykorzystaniem programu komputerowego Dieta 6.0 (tab. 1).

Tabela 1. Ocena spożycia przez pacjentkę energii i składników odżywczych

Wykazano niedobór wapnia, którego średnie spożycie z 3 dni stanowiło 63,6% normy zalecanego dziennego spożycia (RDA – recommended dietary allowance), oraz witaminy D (40,9% RDA). Natomiast zbyt duże było spożycie soli z produktów i potraw – 9,4-11,1 g/24 h. Średnie dobowe spożycie cholesterolu pokarmowego z 3 dni wynosiło 395,9 mg. Poza tym znaczny był udział energii z cukrów prostych, co mogło być jednym z czynników mających wpływ na podwyższone stężenie glukozy w surowicy pacjentki (tab. 2). Ostatnie badania laboratoryjne wskazują, że kobieta nadal powinna przestrzegać zaleceń diety lekkostrawnej z ograniczeniem tłuszczu (AlAT 40 j./l) i cukrów prostych (glukoza 107 mg/dl). Stężenie elektrolitów było prawidłowe, poprawiły się wyniki morfologii krwi.

Tabela 2. Wyniki badań laboratoryjnych pacjentki

Ponieważ wśród głównych czynników wpływających na florę jelitową znajduje się dieta, jednym z badań dodatkowych wykonanych podczas pierwszego cyklu chemioterapii było pobranie wymazu z odbytu w celu sprawdzenia, czy nie nastąpiła kolonizacja patogenami alarmowymi. Nie wyhodowano enterokoków opornych na wankomycynę (VRE – vancomycin-resistant enterococci), szczepów gronkowca metycylinoopornego (MRSA – methicillin-resistant Staphylococcus aureus), szczepów Enterobacteriaceae wytwarzających karbapenemazy (CPE – carbapenemase-producing enterobacteriaceae) ani szczepów Enterobacteriales wytwarzających β-laktamazy o rozszerzonym spektrum substratowym (ESBL – extended-spectrum beta-lactamases).

Omówienie

Rak jelita grubego stanowi 12% przypadków nowotworów u mężczyzn i 10% u kobiet ⁴ . Według prognoz International Agency for Research on Cancer (IARC) do 2040 r. na świecie możemy spodziewać się wzrostu zachorowalności na raka jelita grubego i umieralności z jego powodu. U kobiet szacowany wzrost zapadalności to zwiększenie liczby zachorowań z 520 000 w 2018 r. do 905 000 w 2040, a u mężczyzn – odpowiednio z 575 000 do ponad 1 mln. Natomiast przewidywana liczba zgonów w grupie kobiet wzrasta z ok. 260 000 w 2018 r. do ponad 478 000 w 2040. U mężczyzn jest to odpowiednio 290 000 i ponad 0,5 mln zgonów ⁵ . W Polsce każdego roku wykonuje się ok. 8000 operacji, w czasie których chirurg zmuszony jest wykonać stomię. Dane szacunkowe wskazują, że w Polsce w 2015 r. było ok. 40 000 pacjentów ze stomią ⁶ .

Nieprawidłowa dieta odgrywa ważną rolę w karcynogenezie raka jelita grubego. Azotany, obecne w żywności jako środki konserwujące, w wyniku metabolizmu obecnych w przewodzie pokarmowym bakterii ulegają redukcji do azotynów, które mogą reagować z aminami i amidami, tworząc rakotwórcze związki N-nitrozowe ⁷ . Obecność związków N-nitrozowych stwierdzono w przetworzonym mięsie, wędzonych rybach i wędzonych serach oraz w piwie. W patogenezie raka biorą udział także policykliczne węglowodory aromatyczne i heterocykliczne aminy aromatyczne występujące m.in. w mięsie oraz rybach grillowanych i wędzonych ⁸ .

Podstawową zasadą żywienia pacjentów po operacji wyłonienia stomii jelitowej jest stosowanie zindywidualizowanej, dobrze zbilansowanej, regularnej diety. Nie powinna ona zawierać potraw tłustych ⁸ , wzdymających ani zbyt słodkich, musi być bogata w witaminy i składniki mineralne, a spożycie energii i makroskładników powinno być dostosowane do aktywności fizycznej i BMI zgodnie z normami żywienia dla populacji Polski ⁹ .

Ważne jest też to, by dieta była jak najbardziej urozmaicona, bogata we wszystkie grupy produktów ⁹ . Zwraca się jednak uwagę, aby po wyłonieniu stomii nie zmieniać zbyt gwałtownie przyzwyczajeń pacjenta i wprowadzać nowe produkty powoli. Najpierw w niewielkiej ilości, tak aby zobaczyć, jak zareaguje organizm. Jeśli dobrze, wprowadza się produkt na stałe, jeśli nie, należy go wykluczyć, ale po pewnym czasie można próbować ponownie go wprowadzić. Po jakimś czasie każdy z pacjentów wie, co powinien i co może bez żadnych przeszkód spożywać. Oczywiście pewne potrawy są niezalecane, np. w początkowym okresie po wyłonieniu ileostomii, ponieważ działają zapierająco lub są niewskazane w tym okresie, gdyż mogą powodować dodatkowe zbyt luźne stolce lub blokowanie się pokarmu w jelicie. Ale i wtedy obowiązuje zasada, że powoli przyjmuje się różne pokarmy w małych ilościach i obserwuje ich działanie. Po ustabilizowaniu się funkcji przewodu pokarmowego obowiązują ogólne zasady dietetyczne. Przy odżywianiu należy pamiętać, że czynności przewodu pokarmowego, w tym jego motoryka, w dużym stopniu zależą od stanu emocjonalnego chorych. Zbyt silne przeżycia, stymulując układ nerwowy, przyspieszają perystaltykę jelit, a to wpływa na objętość i jakość wydalanej treści jelitowej.

Leczenie dietetyczne pacjenta z wyłonioną stomią

W warunkach fizjologicznych pokarm w kątnicy i początkowych segmentach okrężnicy wstępującej pojawia się po ok. 6 godzinach od jego spożycia, po kilkunastu dostaje się do okrężnicy esowatej, a po 24 – wypełnia odbytnicę. W jelicie grubym z płynnego kału wchłaniają się elektrolity, amoniak, niewielkie ilości glukozy, aminokwasów, kwasów tłuszczowych i witamin. Jelito grube odpowiada za formowanie, gromadzenie i okresowe wydalanie kału oraz utrzymanie prawidłowego wzrostu flory bakteryjnej. W warunkach fizjologicznych człowiek z uformowanym kałem wydala niestrawione resztki pokarmowe i 200-300 ml wody ¹⁰ . Wytworzenie stomii zaburza ten proces. Jej konsekwencjami są zmniejszona zdolność magazynowania treści jelitowej i zaburzenia wchłaniania wody oraz substancji odżywczych. U chorych ze stomią obserwuje się często utratę sodu, potasu i anionów chlorkowych. Uważa się, że ubytki elektrolitów są początkowo pokrywane z zapasów wewnątrzkomórkowych. Istotnym zagrożeniem dla tych chorych jest odwodnienie, które w konsekwencji może prowadzić do przednerkowej niewydolności nerek ¹¹ . Poza tym usunięcie części jelita i kolonizacja przez niefizjologiczne szczepy bakteryjne mogą prowadzić do zaburzeń wchłaniania witaminy B₁₂, żelaza i kwasów żółciowych ¹² .

Bezpośrednio po operacji chory nie może być żywiony doustnie ze względu na zabiegi wykonane na jelicie (takie jak zszywanie powłok czy otwarcie światła jelita) oraz porażenie perystaltyki jelit wskutek znieczulenia ogólnego. Odżywianie doustne rozpoczyna się w 3-4 dobie po operacji. Wtedy należy podawać pacjentowi herbatę, kleiki i sucharki. W następnych dniach dieta jest stopniowo rozszerzana. Jednak ze względu na obrzęk pacjenci powinni wyeliminować lub ograniczyć w swojej diecie błonnik nierozpuszczalny (pieczywo razowe, surowe warzywa i owoce ze skórką, otręby pszenne, grube kasze, ciemny ryż, suszone owoce i orzechy) oraz zmniejszyć spożycie tłuszczów (dotyczy to pacjentów z ileostomią) ¹³ . Ważne, aby zrezygnowali oni z ciężkostrawnych tłuszczów zwierzęcych, takich jak słonina, smalec czy boczek. W małych ilościach do diety można włączyć masło, śmietankę, oleje roślinne i rybie oraz miękkie margaryny ¹³ . We wczesnym okresie rekonwalescencji zwraca się również uwagę na wykluczenie z diety produktów powodujących nadmierną produkcję gazów ⁹ , takich jak rośliny strączkowe, cebula, kapusta, gruszki, por, bób, brokuły oraz wody gazowane. Dodatkowo zaleca się unikanie potraw, które mogą wywoływać wzmożoną fermentację jelitową, np. mleka, miodu, soku z jabłek, gruszek i winogron oraz produktów i potraw, które mają działanie rozluźniające stolec (duże ilości kawy, buraki, suszone śliwki, ostre przyprawy) ¹⁴ . Pacjentom zaleca się, aby wybierali produkty bogate w rozpuszczalną frakcję błonnika, takie jak gotowana marchew, dynia, płatki owsiane czy banany, oraz produkty o charakterze zapierającym, tj. potrawy z białego ryżu i mąki ziemniaczanej ¹⁴ .

Przystosowanie organizmu do nowych warunków i zmniejszenie obrzęków trwa 6-8 tygodni. Po tym czasie pacjenci mogą wrócić do normalnej diety, pamiętając o zwracaniu uwagi na to, co i kiedy spożywają ¹³ .

W pierwszych kilku tygodniach po operacji zaleca się tzw. dietę ubogoresztkową (która według nomenklatury diet powinna być nazwana dietą łatwostrawną z ograniczeniem tłuszczu), stale rozszerzaną, przy jednoczesnej obserwacji pracy przewodu pokarmowego i reakcji na przyjmowane pokarmy, ponieważ u części chorych trudno przewidzieć te reakcje. Zaleca się, aby pacjenci nowe produkty wprowadzali powoli i pojedynczo, zawsze obserwując reakcje własnego organizmu ¹³ . W przypadku odczuwania dolegliwości należy odstawić produkt i powtórzyć próbę tolerancji po upływie kilku dni. Jeśli dany produkt po raz kolejny będzie źle tolerowany, należy go wykluczyć i próbować go zastąpić innym z tej samej grupy produktów ¹³ .

Pomocne może się okazać prowadzenie dziennika tolerancji, w którym pacjent powinien notować produkty, po których występują dolegliwości, oraz te, po których czuje się dobrze ¹⁵ . Wyklucza się z diety pokarmy gazotwórcze, o dużej zawartości błonnika, smażone i wędzone z dużą zawartością przypraw pobudzających fizjologicznie przewód pokarmowy do wydzielania soków trawiennych. Jeść należy powoli, starać się dokładnie przeżuwać pokarm.

Osobom, u których została wyłoniona stomia jelitowa, zwraca się również uwagę na to, aby posiłki były spożywane regularnie, w równych odstępach czasu, a także aby były zachowane właściwe proporcje poszczególnych składników pożywienia. Zaleca się, by pacjenci spożywali co najmniej 3 posiłki w ciągu dnia ¹³ , najlepiej jednak 4-6 posiłków na dobę w małych objętościach ¹⁶ .

Osoby ze stomią powinny dbać o dostarczenie odpowiedniej ilości płynów w ciągu dnia. Zaleca się im wypijanie ok. 2 litrów płynów na dobę. Na pewno należy zwiększyć objętość płynów w czasie biegunki (zdarzają się one często u chorych z ileostomią poddawanych uzupełniającej chemioterapii) oraz w czasie upałów. Ważne, aby płyny wypijać również między posiłkami. Najczęściej wybieranym napojem przez pacjentów z wyłonioną stomią jelitową powinny być woda mineralna niegazowana ¹⁷ lub napoje elektrolitowe ¹⁸ . Natomiast przy spożywaniu kawy i mocnych naparów herbat, wykazujących działanie diuretyczne, chorzy powinni dostarczyć organizmowi większe ilości płynów ¹⁹ .

Zalecanymi technikami kulinarnymi dla osób ze stomią są: gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie oraz duszenie bez dodatku tłuszczu. Powinny one unikać smażenia, grillowania oraz wędzenia. Przygotowywane posiłki powinny być świeże. Z diety należy wykluczyć pokarmy wzdymające, tłuszcze zwierzęce, słodycze, alkohol (szczególnie piwo), ostre przyprawy, gazowane napoje, pieczywo razowe i grube kasze ¹⁹ .

Zalecane są produkty, które zmniejszają ilość tworzących się w jelitach gazów, likwidują ich przykry zapach oraz korzystnie wpływają na formowanie się stolca. Należą do nich: fermentowane napoje mleczne (jogurt naturalny, kefir, maślanka), żurawina i sok żurawinowy, sałata i pietruszka. Natomiast przeciwwskazane są: produkty nasilające perystaltykę jelit (takie jak pieczywo razowe, grube kasze), nadmierna liczba jaj, tłuste produkty i potrawy, dania smażone, nadmierna ilość owoców i warzyw, zwłaszcza gazotwórczych (kapusta, cebula, groch, szparagi, fasola, bób), sól, ostre przyprawy, napoje gazowane, alkohol, słodycze z czekoladą.

W tabeli 3 przedstawiono wykaz produktów nasilających różne dolegliwości u osób ze stomią, a w tabeli 4 – wykaz produktów łagodzących dolegliwości u tych pacjentów.

Tabela 3. Wykaz produktów nasilających różne dolegliwości u osób ze stomią

Tabela 4. Wykaz produktów łagodzących różne dolegliwości u osób ze stomią

Odtworzenie ciągłości przewodu pokarmowego

Wykonanie operacji metodą Hartmanna stwarza możliwość odtworzenia ciągłości przewodu pokarmowego, gdyż aparat zwieraczowy pozostaje nienaruszony. Optymalnym okresem do odtworzenia ciągłości przewodu pokarmowego jest czas od 3 do 9 miesięcy po pierwotnej operacji. Okres ten jest różny i zależy od tempa powrotu do zdrowia pacjenta oraz dalszego leczenia uzupełniającego po zabiegu operacyjnym w danej chorobie zasadniczej. Trzeba jednak mieć świadomość, że ponowna operacja niesie duże ryzyko powikłań. Dlatego decyzja o postępowaniu chirurgicznym musi być podjęta przez samego pacjenta, świadomie, po rozmowie z chirurgiem i gastroenterologiem. Należy zaznaczyć, że dalsze losy chorego zależą od postępu zdrowienia, oceny funkcji zwieraczy, śluzówki jelita (wskazane jest wykonanie kolonoskopii odcinka dystalnego i proksymalnego jelita grubego), wieku i obciążeń wynikających ze stanu ogólnego. Opieka pooperacyjna to kontynuacja rozpoczętej przed operacją współpracy z chorym. Głównym celem tej opieki jest wyedukowanie go do takiego stopnia, by po zabiegu wyłonienia stomii był samodzielny i potrafił zadbać o odpowiednią dla siebie opiekę w domu ²⁰ . Do zadań opieki pooperacyjnej należy również odpowiednia edukacja chorego w zakresie zasad prawidłowego żywienia po zabiegu, które ma ogromny wpływ na zmniejszenie niedogodności i normalne funkcjonowanie ²¹ .

Podsumowanie

Stomia nie jest chorobą, ale sposobem na poradzenie sobie z nią. Może stać się konieczna u każdego człowieka, bez względu na stan zdrowia i wiek. Osoba ze stomią jest nazywana często przez medyków „stomikiem”, człowiekiem, który zaczyna nowe życie. Do najczęstszych przyczyn wykonania stomii należy rak jelita grubego, który jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych i jedną z głównych przyczyn zgonów nowotworowych u obu płci.

Głównymi czynnikami ryzyka rozwoju raka jelita grubego są siedzący tryb życia i nieprawidłowe zwyczaje żywieniowe. W badaniach Urbanik i Pachockiej wykazano błędy w zakresie regularności i częstotliwości spożywanych grup produktów spożywczych ²² . Szacuje się, że niewłaściwy sposób odżywiania odpowiada za ok. 70% raków okrężnicy i odbytnicy ²³ .

Prewencja pierwotna w raku jelita grubego to działania mające na celu prowadzenie zdrowego trybu życia, co przekłada się na zmniejszenie liczby nowych zachorowań. Zaliczamy do nich: zdrową dietę, aktywność fizyczną, unikanie otyłości (sama otyłość zwiększa możliwość zachorowania prawie dwukrotnie), niepalenie tytoniu, unikanie alkoholu.

Ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwór jelita grubego wiąże się natomiast dieta bogata w tłuszcze i cholesterol. Spożywane w diecie tłuszcze nasilają endogenną produkcję drugorzędowych kwasów żółciowych i neutralnych steroidów oraz zwiększają ich bakteryjną degradację i wydalanie z kałem, co sprzyja karcynogenezie (tworzeniu się raka).

Jelito grube jest nie tylko przeznaczone do zagęszczania treści pokarmowej poprzez resorpcję wody, ale także tworzenia krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, będących ważnym składnikiem odżywczym. W jelicie grubym odbywa się dalszy proces wchłaniania, przede wszystkim wody, soli mineralnych, witamin, takich jak K, B₁₂, biotyna, kwas foliowy, kwas pantotenowy i kwas nikotynowy. Poza tym w jelicie grubym rezyduje największa liczba bakterii ²⁴ . W wielu badaniach wykazano, że flora jelitowa jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jej skład jest unikalny dla każdego, spełnia ona jednak te same funkcje biologiczne. Mikroorganizmy regulują proces trawienia i przyswajania energii, biorą udział w procesie wchłaniania soli mineralnych, metabolizują toksyny i kancerogeny ²⁵ . Poprzez obniżanie pH za pomocą produkowanego na drodze fermentacji kwasu mlekowego i octowego chronią przed kolonizacją jelita przez patogenną florę bakteryjną. Działają immunomodulująco: aktywują makrofagi, zwiększają stężenie immunoglobuliny A, leukocytów, limfocytów, komórek NK w surowicy. Wspomagają produkcję witamin z grupy B, niacyny, kwasu foliowego i witaminy K. Regulują motorykę przewodu pokarmowego – chronią przed zaparciami, wykazują działanie przeciwalergiczne, przeciwnowotworowe ^{26, 27} .

Niewłaściwe nawyki żywieniowe prowadzą do osłabienia odporności spowodowanego m.in. zaburzeniem prawidłowej flory bakteryjnej. Dlatego aby zwiększyć odporność, należy wyeliminować z diety produkty, które zaburzają równowagę mikroflory jelitowej i niszczą korzystne bakterie, a w ich miejsce wprowadzić takie, które warunkują jej wzrost. Należy wykluczyć z diety żywność wysoko przetworzoną, zawierającą konserwanty, sztuczne barwniki, emulgatory, wzmacniacze smaku i substancje chemiczne. Dieta powinna zawierać prebiotyki, czyli substancje, które stymulują rozwój i zwiększają aktywność prawidłowej flory jelitowej (m.in. z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium), dzięki czemu wspierają i stymulują układ immunologiczny. Naturalnym prebiotykiem jest np. inulina, polisacharyd należący do frakcji rozpuszczalnej błonnika pokarmowego. W jelicie grubym inulina przyczynia się do rozwoju dobroczynnych bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, które uczestniczą m.in. w trawieniu pokarmów, syntezie niektórych witamin, a także rozkładzie substancji toksycznych. Dlatego tak ważne jest dostarczenie na każdym etapie życia i choroby wszystkich niezbędnych składników odżywczych, w tym witaminy D i wapnia, których niedobór stwierdzono u opisywanej pacjentki.

W badaniach epidemiologicznych wykazano związek między stanem zaopatrzenia organizmu w witaminę D a występowaniem nowotworów jelita grubego. Międzynarodowy zespół naukowców w pracy opublikowanej w 2010 r. na podstawie metaanalizy wyników ponad 35 badań udowodnił, że wraz ze wzrostem osoczowego stężenia witaminy D₃ średnio o 10 ng/ml ryzyko wystąpienia raka jelita grubego maleje o 15% ²⁸ . Przeciwnowotworowe działanie witaminy D₃ w przewodzie pokarmowym wiąże się m.in. z wpływem kalcytriolu na cykl komórkowy (doprowadzanie komórek do ostatecznego różnicowania), indukcję apoptozy oraz regulację ekspresji różnych cytokin zapalnych i czynników wzrostu. Zarówno nadmiar, jak i niedobór witaminy D₃ mają wpływ na układ odpornościowy, upośledzając odpowiedź komórkową, co ma związek z występowaniem m.in. chorób zapalnych jelit. W kwestii roli wapnia w zapobieganiu nowotworom jelita grubego wykazano, że jego zwiększona podaż może odgrywać ochronną rolę poprzez wiązanie w przewodzie pokarmowym działających kancerogennie wtórnych kwasów żółciowych ²⁹ oraz wpływanie bezpośrednio na komórki nabłonka jelitowego, tj. regulację cyklu komórkowego i promowanie końcowego różnicowania się komórek ³⁰ . Poza czynnikami żywieniowymi aby polepszyć działanie układu pokarmowego, warto zadbać o ogólną dobrą kondycję i nie zapominać o aktywności fizycznej – ruch wpływa na przyspieszenie metabolizmu, co z kolei skutkuje szybszym oczyszczaniem organizmu z produktów przemiany materii.