Praktyczne wskazówki dotyczące zastosowania inhibitorów kalcyneuryny w leczeniu wybranych dermatoz

nie wywołują objawów niepożądanych charakterystycznych dla miejscowych glikokortykosteroidów, dzięki czemu stanowią dla nich istotną alternatywę.

Mechanizm działania inhibitorów kalcyneuryny

Mechanizm działania cyklosporyny A, takrolimusu oraz pimekrolimusu jest ściśle związany z hamowaniem aktywacji kalcyneuryny. Podczas prezentacji antygenu limfocytom T dochodzi w cytoplazmie komórki do zwiększenia stężenia jonów wapnia. Jony te wiążą się z kalmoduliną, która aktywuje kalcyneurynę. Kalcyneuryna po połączeniu się z fragmentem cytoplazmatycznym czynnika aktywującego limfocyty T (NFAT – nuclear factor of activated T cells) przenika do jądra, gdzie łączy się z odpowiednikami jądrowymi NFAT. Kompleks ten odpowiedzialny jest za transkrypcję cytokin prozapalnych w jądrze komórki, takich jak: interleukiny (IL) 2, 3, 4 i 5, czynnik martwicy nowotworów α (TNFα – tumor necrosis factor α), transformujący czynnik wzrostu β (TGFβ – transforming growth factor β), czynnik pobudzający kolonie granulocytów i makrofagów (GM-CSF – granulocyte-macrophage colony stimulating factor) etc. ¹

Cyklosporyna A, takrolimus i pimekrolimus wskutek łączenia się z makrofiliną oraz blokowania aktywacji kalcyneuryny hamują ten ciąg procesów prowadzących do zwiększonego wytwarzania cytokin prozapalnych. W efekcie działania inhibitorów kalcyneuryny dochodzi do inaktywacji fragmentu cytoplazmatycznego NFAT, hamowania proliferacji limfocytów w fazie G0-G1 oraz w rezultacie do blokowania produkcji cytokin prozapalnych ¹ .

Takrolimus

Takrolimus w formie maści jest lekiem zarejestrowanym do leczenia ostrej fazy oraz terapii podtrzymującej umiarkowanych i ciężkich postaci atopowego zapalenia skóry. U dzieci powyżej 2 roku życia lek ten jest zarejestrowany do leczenia ostrej fazy w przypadkach, gdy konwencjonalne postępowanie terapeutyczne, takie jak stosowanie miejscowych glikokortykosteroidów, nie przyniosło oczekiwanego efektu. Takrolimus jest również stosowany we wskazaniu rejestracyjnym jako leczenie podtrzymujące w celu zapobiegania nawrotom oraz przedłużenia okresów bez nawrotów u pacjentów, u których z dużą częstością występuje zaostrzenie atopowego zapalenia skóry i którzy początkowo dobrze odpowiadali na leczenie takrolimusem w maści nakładanej 2 razy dziennie ² . Takrolimus może być także stosowany poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label) w licznych wskazaniach omówionych w dalszej części niniejszego opracowania.

U dorosłych i młodzieży powyżej 16 roku życia takrolimus może być stosowany w stężeniu 0,1%, natomiast u pacjentów pediatrycznych od 2 roku życia zalecany jest preparat zawierający takrolimus w stężeniu 0,03%. W przypadku osób powyżej 16 roku życia leczenie należy rozpocząć od stosowania preparatu takrolimusu w maści 0,1% 2 razy dziennie i kontynuować je do czasu ustąpienia zmian. Jeżeli pozwala na to stan kliniczny pacjenta, należy podjąć próbę zmniejszenia częstości aplikowania maści lub zamienić na preparat o mniejszym stężeniu. Poprawę obserwuje się zwykle w ciągu tygodnia od rozpoczęcia terapii. Jeżeli po 2 tygodniach od podjęcia leczenia nie zauważa się poprawy w zakresie objawów, trzeba rozważyć inne opcje terapeutyczne. U dzieci w wieku 2 lat i powyżej leczenie rozpoczyna się również od nakładania maści 2 razy dziennie, jednakże w tej grupie wiekowej w stężeniu 0,03%, przez okres do 3 tygodni. Następnie częstość stosowania leku należy zmniejszyć do jednego razu na dobę do czasu ustąpienia zmian ² .

U pacjentów, którzy początkowo stosowali maść z takrolimusem 2 razy na dobę i dobrze odpowiadali na codzienne leczenie, właściwe jest rozważenie po 3-6 tygodniach (lub wcześniej w zależności od stanu klinicznego) wdrożenia terapii podtrzymującej takrolimusem w odpowiednich dla wieku stężeniach. Aby zapobiec nasileniu choroby, należy nakładać maść z takrolimusem raz dziennie przez 2 dni w tygodniu (np. w poniedziałek i czwartek) na obszar skóry zazwyczaj dotknięty atopowym zapaleniem. Trzeba pamiętać o zachowaniu 2-3-dniowej przerwy między aplikacjami leku. Po 12 miesiącach stosowania takrolimusu lekarz powinien ocenić stan pacjenta i zdecydować, czy kontynuować leczenie podtrzymujące (pomimo braku danych dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa stosowania tego leku). W przypadku nawrotu objawów choroby należy ponownie zacząć stosować maść 2 razy dziennie lub zmodyfikować terapię ² .

Takrolimus może być stosowany w leczeniu zarówno krótko-, jak i długoterminowym, jednak nie jest zalecany w terapii ciągłej. Leczenie maścią z takrolimusem należy rozpocząć w momencie wystąpienia pierwszych objawów choroby. Maść powinno się nakładać na każdy obszar skóry objęty chorobą do czasu, gdy zmiany całkowicie znikną lub staną się łagodne. Następnie należy rozważyć, czy wdrożyć leczenie podtrzymujące ² . W przypadku pierwszego nawrotu objawów choroby można wznowić terapię, jednakże powinno się rozważyć modyfikację leczenia i weryfikację rozpoznania.

Pimekrolimus

Pimekrolimus w kremie zarejestrowany jest do leczenia pacjentów w wieku od 3 miesiąca życia z łagodnym lub umiarkowanym atopowym zapaleniem skóry, w sytuacjach gdy miejscowe stosowanie glikokortykosteroidów nie jest zalecane lub nie jest możliwe, np. w przypadku nietolerancji miejscowo działających glikokortykosteroidów, braku reakcji na te leki czy w związku z koniecznością aplikowania preparatów na skórę twarzy i szyi, gdzie długotrwałe przerywane leczenie glikokortykosteroidami może być niewłaściwe ³ . Pimekrolimus może być również rekomendowany poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label) w licznych sytuacjach omówionych w dalszej części niniejszego opracowania.

Choć według stanowiska Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej na podstawie analiz dotychczasowych wyników leczenia uważa się, że ograniczenia dotyczące stosowania pimekrolimusu u niemowląt są nieuzasadnione, należy pamiętać, że aplikowanie kremu z pimekrolimusem u dziecka poniżej 3 miesiąca życia jest zastosowaniem off-label, w związku z czym należy uzyskać na nie świadomą zgodę rodzica ^{4, 5} .

Preparat pimekrolimusu występuje w pojedynczym stężeniu 10 mg/g. Standardowo należy nakładać go 2 razy na dobę na zmienioną chorobowo skórę, z możliwą następową modyfikacją dawkowania w zależności od stanu klinicznego. Pimekrolimus można stosować na wszystkie obszary skóry, w tym na skórę głowy, twarzy, szyi oraz na powierzchnie objęte wyprzeniem, z wyjątkiem błon śluzowych ³ .

Bezpieczeństwo inhibitorów kalcyneuryny w formie preparatów miejscowych

Miejscowe inhibitory kalcyneuryny w odróżnieniu od miejscowych glikokortykosteroidów nie powodują ścieńczenia naskórka, nie hamują syntezy kolagenu, nie wywołują rozszerzenia naczyń ani nie uszkadzają bariery skórnej. Leki te nie powodują też zaćmy ani jaskry. Częstymi objawami niepożądanymi stosowania miejscowych inhibitorów kalcyneuryny są pieczenie i zaczerwienienie skóry w miejscu aplikacji, związane z uwalnianiem neuropeptydów, ale zwykle dolegliwości te ustępują po kilku dniach ^{5, 6} . Objawy te trwają początkowo zazwyczaj około 30 min, mogą być złagodzone poprzez stosowanie preparatu wcześniej schłodzonego w lodówce.

W czasie leczenia preparatami inhibitorów kalcyneuryny należy ograniczać eksponowanie skóry na działanie promieniowania UV. Pacjenci leczeni miejscowymi inhibitorami kalcyneuryny powinni stosować odpowiednią ochronę przeciwsłoneczną. Lekarz powinien zalecić tym osobom właściwe metody ochrony przed promieniowaniem słonecznym, takie jak: ograniczenie czasu przebywania na słońcu, stosowanie produktów zawierających filtry przeciwsłoneczne oraz zakrywanie ciała odpowiednią odzieżą ⁵ .

Inhibitorów kalcyneuryny nie należy stosować w obrębie zmian nowotworowych lub przednowotworowych ^{2, 3} .

Liczne kontrowersje dotyczące inhibitorów kalcyneuryny związane są z podejrzeniem zwiększonej częstotliwości występowania chłoniaków i nowotworów skóry u pacjentów leczonych tymi preparatami. W 2005 roku amerykańska Food and Drug Administration (FDA) wydała oświadczenie, że w związku ze zgłaszaniem pojedynczych przypadków nowotworów u chorych stosujących takrolimus i pimekrolimus w formie preparatów miejscowych w informacji lekowej powinno być zamieszczone specjalne ostrzeżenie. European Medicines Agency (EMA) w związku z komunikatem FDA zleciła analizę bezpieczeństwa miejscowego stosowania inhibitorów kalcyneuryny. EMA wydała oświadczenie, że nie stwierdzono związku przyczynowego między miejscowym stosowaniem pimekrolimusu i takrolimusu a występowaniem chorób nowotworowych, jednak nie wykluczono możliwości istnienia takiej zależności. W badaniach przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych w latach 1995-2001 (n = 9813) wykazano, że leczenie takrolimusem nie wpływa na zwiększenie zapadalności na nieczerniakowe nowotwory skóry ^{1, 7} . W badaniu kohortowym JOELLE, którego wyniki zostały opublikowane w 2021 roku, przeanalizowano dane 126 908 dorosłych i 32 605 dzieci stosujących miejscowo takrolimus oraz 61 841 dorosłych i 27 961 dzieci leczonych pimekrolimusem i wykazano m.in., że iloraz współczynników zapadalności (IRR – incidence rate ratio) dla rozpoznania chłoniaka T-komórkowego skóry wśród pacjentów stosujących miejscowe inhibitory kalcyneuryny jest podwyższony oraz że liczba przypadków chłoniaka T-komórkowego skóry rośnie wraz ze wzrostem dawki kumulacyjnej miejscowego inhibitora kalcyneuryny. Odnotowano, że IRR dla rozpoznania czerniaka i nieczerniakowych nowotworów skóry jest podwyższony wśród chorych leczonych pimekrolimusem. Stwierdzono jednak, że niewiele jest dowodów na związek przyczynowy między stosowaniem maści zawierających takrolimus lub pimekrolimus a występowaniem chłoniaka i raka skóry. Wysunięto wniosek, że zwiększony IRR dla rozpoznania chłoniaka T-komórkowego skóry wśród dorosłych używających maści z takrolimusem oraz dla rozpoznania czerniaka i nieczerniakowych nowotworów skóry w populacji dorosłych stosujących krem z pimekrolimusem mogą być efektem przyczynowym, ale mogą też wynikać z choroby podstawowej. Choć fakt, że IRR dla rozpoznania raka skóry lub chłoniaka u dorosłych w 5 roku i w kolejnych latach od pierwszej ekspozycji na badane leki nie były zwiększone, mógłby sugerować, że wymienione schorzenia mogą być związane przyczynowo z leczeniem inhibitorami kalcyneuryny, stwierdzono, że nawet jeśli występowałby związek przyczynowy, to wpływ tych ryzyk z punktu widzenia zdrowia publicznego jest niewielki ⁸ .

Inhibitory kalcyneuryny w leczeniu wybranych dermatoz

Atopowe zapalenie skóry

Pimekrolimus do stosowania miejscowego w formie kremu o stężeniu 1% zalecany jest jako lek pierwszego wyboru u pacjentów z łagodnym atopowym zapaleniem skóry. Profil kliniczny pimekrolimusu wskazuje na to, że może on być stosowany jako lek z wyboru w terapii atopowego zapalenia skóry o łagodnym i średnim nasileniu zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, szczególnie na wrażliwe obszary skóry ⁵ .

Takrolimus w maści o stężeniu 0,03% i 0,1% zalecany jest w leczeniu umiarkowanego i ciężkiego atopowego zapalenia skóry. W porównaniu z pimekrolimusem wykazuje silniejsze oraz szybsze działanie, a poprawa kliniczna widoczna jest już zwykle w pierwszym tygodniu leczenia. Preparaty te stosuje się początkowo 2 razy dziennie do czasu ustąpienia stanu zapalnego, szczególnie na wrażliwe obszary skóry, takie jak: twarz, szyja, okolice wyprzeniowe, zgięcia oraz skóra narządów płciowych, zarówno u dorosłych, jak i u dzieci ⁵ .

W krótko- i długoterminowym leczeniu atopowego zapalenia skóry miejscowe inhibitory kalcyneuryny wykazują istotną skuteczność terapeutyczną. Ważne, aby w przypadku ostrych zmian zapalnych rozważyć wstępne leczenie miejscowymi glikokortykosteroidami przed rozpoczęciem stosowania miejscowych inhibitorów kalcyneuryny, co może poprawić tolerancję terapii ⁶ . Do kontrolowania świądu w początkowej fazie zaostrzenia atopowego zapalenia skóry również zaleca się miejscowe glikokortykosteroidy, a następnie rozpoczęcie stosowania inhibitorów kalcyneuryny ⁹ .

Oczywiście podstawę terapii atopowego zapalenia skóry wciąż stanowią emolienty, o których nie należy zapominać w trakcie leczenia miejscowymi inhibitorami kalcyneuryny. Emolienty to preparaty, które skutecznie łagodzą objawy atopowego zapalenia skóry u dzieci i dorosłych, dzięki czemu zapobiegają nawrotom i zaostrzeniom wyprysku atopowego. Ponadto po nałożeniu miejscowych preparatów przeciwzapalnych emolienty pomagają utrzymać stan remisji. Zalecane jest stosowanie emolientów 2-3 razy dziennie w ilości minimum 200 g na tydzień u małych dzieci oraz 500 g na tydzień u osób dorosłych ⁶ . Warto pamiętać, że preparaty emolientowe powinny być pozbawione haptenów powodujących alergię kontaktową, takich jak: substancje zapachowe, konserwanty, lanolina, alkohole wełny owczej, a także potencjalnie alergizujących białek, zwłaszcza w przypadku ich stosowania u dzieci poniżej 2 roku życia ⁶ . Należy unikać stosowania glikolu propylenowego u dzieci poniżej 2 roku życia, ponieważ łatwo podrażnia on delikatny naskórek. W przypadku emolientów dla dzieci i młodzieży stężenie mocznika powinno być mniejsze niż w preparatach dla dorosłych ze względu na ryzyko podrażnienia i pieczenia skóry. Obecnie zaleca się stosowanie tzw. emolientów plus, które zawierają dodatkowe aktywne substancje, takie jak: flawonoidy, saponiny i lizaty bakteryjne z Aquaphilus dolomiae oraz Vitreoscilla filiformis. Wykazują one działanie przeciwzapalne poprzez hamowanie cytokin i chemokin, działają przeciwświądowo, hamują wzrost Staphylococcus aureus i nie zaburzają składu flory bakteryjnej. W efekcie przywracają homeostazę zaburzonego mikrobiomu skóry w atopowym zapaleniu skóry oraz rekonstruują barierę naskórkową ⁵ .

Bielactwo

Leczenie miejscowe w przypadku bielactwa jest stosowane, gdy plamy bielacze obejmują nie więcej niż 20% powierzchni ciała. Zalecane są miejscowe glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny. U dzieci i dorosłych na zmiany ograniczone, nieobejmujące skóry twarzy, można aplikować silne miejscowe glikokortykosteroidy (klasa III według klasyfikacji europejskiej) przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące, raz na dobę, codziennie lub w terapii przerywanej przez 15 dni w miesiącu, nie dłużej niż przez 6 miesięcy. Silne glikokortykosteroidy są co najmniej tak samo skuteczne jak bardzo silne (klasa IV), ale ze względu na mniejsze ryzyko działań niepożądanych zaleca się rozpoczynanie terapii od glikokortykosteroidów klasy III ¹⁰ . Warto dokładnie ocenić odpowiedź na stosowane leki na podstawie dokumentacji fotograficznej. Zmiany na twarzy mogą być leczone ze zbliżoną skutecznością za pomocą miejscowych inhibitorów kalcyneuryny. Najlepsze rezultaty uzyskuje się w zapalnej fazie choroby ¹⁰ .

Zaleca się unikanie nakładania glikokortykosteroidów na duże obszary skóry ze względu na ryzyko ich wchłaniania i ogólnoustrojowego działania, szczególnie u dzieci oraz w przypadku cienkiej skóry, w związku z czym rekomenduje się stosowanie takich leków, jak pirośluzan mometazonu i aceponian metyloprednizolonu, które wykazują słabsze działanie ogólnoustrojowe, lub alternatywnie inhibitorów kalcyneuryny ¹⁰ .

Miejscowe inhibitory kalcyneuryny stanowią leczenie alternatywne wobec glikokortykosteroidów, mogą być stosowane u dzieci i dorosłych chorujących na bielactwo, szczególnie w przypadku nowych i szybko postępujących zmian. Leki te mają lepszy profil bezpieczeństwa niż silne miejscowe glikokortykosteroidy, które mogą prowadzić m.in. do atrofii skóry. Zaleca się aplikowanie miejscowych inhibitorów kalcyneuryny 2 razy dziennie przez co najmniej 6 miesięcy. Jeżeli terapia okaże się skuteczna, można ją kontynuować nawet ponad 12 miesięcy. Ze względu na brak wystarczających badań stosowanie inhibitorów kalcyneuryny powinno być ograniczone do wybranych obszarów skóry, szczególnie zalecane są w przypadku zmian zlokalizowanych na twarzy i szyi ¹⁰ .

Łuszczyca

Inhibitory kalcyneuryny znajdują swoje zastosowanie również w leczeniu łuszczycy w populacji pediatrycznej. Preparaty te mogą być przydatne w przypadku zmian zlokalizowanych w okolicy twarzy czy w łuszczycy odwróconej (off-label).

Terapia łuszczycy u dzieci nie różni się istotnie od leczenia osób dorosłych i w przypadku zmian ograniczonych należy stosować leki miejscowe, natomiast w przypadku objawów bardziej nasilonych konieczne jest rozważenie dołączenia leczenia ogólnego lub fototerapii. Przy ocenie jakości życia pacjenta z populacji pediatrycznej wskazane jest zastąpienie skali Dermatology Life Quality Index (DLQI) jej wersją zaadaptowaną dla dzieci – Children Dermatology Life Quality Index (CDLQI) ¹¹ .

W przypadku leczenia miejscowego należy zwrócić uwagę na to, że niektóre grupy leków (tazaroten, połączenie kalcypotriolu z dipropionianem betametazonu) nie są zarejestrowane do stosowania u pacjentów poniżej 18 roku życia, z tego względu preparaty inhibitorów kalcyneuryny mogą okazać się przydatną alternatywą. Kolejna różnica w postępowaniu w tej postaci łuszczycy wiąże się z większym stopniem wchłaniania przez skórę dziecka leków miejscowych, a tym samym ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Przyleganie fałdów skóry do siebie i używanie pieluch u małych dzieci mogą się przyczyniać do okluzji, co dodatkowo zwiększa absorpcję preparatów miejscowych z tych okolic ciała ¹¹ .

Złotym standardem w miejscowej terapii łuszczycy u dzieci pozostaje cygnolina. Alternatywnie można rozważyć leczenie preparatami glikokortykosteroidowymi, choć należy pamiętać o ograniczeniach rejestracyjnych w związku z ich stosowaniem w populacji pediatrycznej ¹¹ .

Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego podstawowymi preparatami miejscowymi do stosowania na skórę twarzy powinny być inhibitory kalcyneuryny (zwłaszcza takrolimus) ze względu na ich dobre właściwości kosmetyczne i bezpieczeństwo długoterminowej terapii. Takrolimus i pimekrolimus cechują się potwierdzoną skutecznością w leczeniu łuszczycy twarzy. W przypadku łuszczycy odwróconej zaleca się stosowanie głównie miejscowych glikokortykosteroidów o małej i średniej sile działania zarówno w monoterapii, jak i (w zależności od obrazu klinicznego) w połączeniu z miejscowym antybiotykiem i środkiem przeciwgrzybiczym, a także inhibitorów kalcyneuryny. Trzeba również pamiętać o właściwej pielęgnacji i nawilżaniu skóry przy używaniu emolientów ¹¹ .

Twardzina ograniczona

Przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych u pacjentów z rozpoznaniem twardziny ograniczonej należy uwzględnić: postać kliniczną choroby, jej aktywność, nasilenie, głębokość i rozległość zmian, a także cechy uszkodzenia tkanek. Stosowanie wyłącznie miejscowych glikokortykosteroidów lub inhibitorów kalcyneuryny może być wskazane dla pojedynczych, aktywnych, ograniczonych do skóry właściwej blaszek twardziny ograniczonej. Rekomendowane jest stosowanie glikokortykosteroidów o dużej (raz dziennie przez miesiąc) bądź umiarkowanej sile działania (raz dziennie przez 3 miesiące), z okluzją lub bez. W przypadku osiągnięcia niewystarczającego efektu leczniczego kurację można kontynuować w formie przerywanej. Inhibitory kalcyneuryny, takie jak takrolimus lub pimekrolimus, są zalecane jako alternatywna terapia dla glikokortykosteroidów w leczeniu aktywnej twardziny plackowatej (użycie poza wskazaniami rejestracyjnymi). Preparaty należy nakładać 2 razy dziennie przez 2-3 miesiące ¹² .

Łojotokowe zapalenie skóry

Postępowanie terapeutyczne w łojotokowym zapaleniu skóry powinno być ukierunkowane na ograniczenie nadmiernego wydzielania łoju i zmniejszenie odczynu zapalnego. Wybór metody leczenia uzależniony jest od nasilenia zmian oraz ich lokalizacji. Podstawowymi lekami stosowanymi w terapii łojotokowego zapalenia skóry są preparaty miejscowe zawierające glikokortykosteroidy o małej lub średniej sile działania, inhibitory kalcyneuryny i pochodne imidazolu ¹³ . Zmiany na twarzy z powodzeniem mogą być leczone inhibitorami kalcyneuryny oraz glikokortykosteroidami o małej mocy, które działają szybciej, jednak wiążą się z większym ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych, dlatego należy traktować je jako postępowanie drugiego rzutu ¹³ . Inhibitory kalcyneuryny podawane miejscowo są opisywane jako równie skuteczne jak leki przeciwgrzybicze czy glikokortykosteroidy, przy czym charakteryzuje je korzystniejszy profil działań niepożądanych ¹⁴ .

Terapia proaktywna

Terapia proaktywna to długotrwałe, przerywane leczenie miejscowymi preparatami przeciwzapalnymi stosowanymi w okresie remisji w rejonach, gdzie uprzednio zwykle występowały objawy wyprysku. Leki te są zwykle stosowane w tej kuracji 2 razy w tygodniu. Badania prowadzone nad zastosowaniem takrolimusu w leczeniu proaktywnym trwały do 12 miesięcy. U pacjentów, którzy poddawani byli terapii proaktywnej z wykorzystaniem takrolimusu, wykazano zmniejszenie częstotliwości zaostrzeń atopowego zapalenia skóry, wydłużenie czasu do pierwszego zaostrzenia choroby, poprawę jakości życia oraz obniżenie kosztów leczenia atopowego zapalenia skóry. Terapia proaktywna stosowana 2 razy w tygodniu przez dłuższy czas może pomóc zmniejszyć częstość nawrotów choroby ^{5, 6} .

Podsumowanie

Inhibitory kalcyneuryny do stosowania miejscowego stanowią obecnie ważną w nowoczesnym postępowaniu dermatologicznym opcję terapeutyczną, pozwalającą na efektywne leczenie nie tylko atopowego zapalenia skóry, lecz także – poza wskazaniami rejestracyjnymi, ale zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego – innych chorób dermatologicznych, z uniknięciem skutków ubocznych wywoływanych przez glikokortykosteroidy miejscowe. Preparaty te charakteryzują się dobrym profilem bezpieczeństwa, wysoką skutecznością, dobrymi właściwościami kosmetycznymi i pozwalają na skuteczne postępowanie terapeutyczne także w przypadku dermatoz występujących w populacji pediatrycznej.