Ewolucja modelu dzieciństwa – od okrutnego średniowiecza po bankierską współczesność

nie było wyróżnione jako odmienne stadium życia. Trwało krótko, do czasu, gdy mogło samo funkcjonować w obszarze podstawowych czynności życiowych. ² Relacje z matką były powierzchowne i ograniczały się do krótkiego okresu życia dziecka. Okazywanie czułości traktowano jako wyraz słabości rodzica i zły wzorzec do naśladowania. Do XIX wieku powszechna była sprzedaż czy wypożyczanie dzieci żebrakom. By wzbudzać większe współczucie, okaleczano żebrzące dziecko. W rozwijającym się przemyśle kapitalistycznym dzieci wykorzystywane były do niewolniczej pracy jako tania siła robocza.

Pod koniec XIX wieku krzywda dziecka staje się obiektem zainteresowania społeczeństw. W 1874 roku powstaje w Stanach Zjednoczonych pierwsze w świecie Towarzystwo Zapobiegania Cierpieniom Dzieci, a w Europie organizowane były sierocińce i domy opiekuńcze. Ośrodki te powstają przy kościołach i zakonach, także w Polsce. ³

Nowe spojrzenie na dziecko

Wiek XX przynosi przełom. Dzięki psychoanalitycznym koncepcjom Zygmunta Freuda ⁴ , kontynuowanym przez Annę Freud i Melanie Klein ⁵ , pojawia się nowe myślenie o aparacie psychicznym dziecka, jego fantazjach i seksualności. Jego życie psychiczne staje się centrum zainteresowania psychoanalityków, psychologów i lekarzy.

Na zmianę modelu dzieciństwa istotny wpływ miała teoria przywiązania (attachment theory) sformułowana przez Johna Bowlby’ego ⁶ w drugiej połowie XX wieku. Przywiązanie rozumiane jest jako potrzeba więzi z osobnikiem tego samego gatunku. Podstawą jej budowy są interakcje matka – dziecko. Okres życia do 3. roku ma podstawowe znaczenie dla budowania bezpiecznej więzi.

Niezwykle ważne są pierwsze kontakty z matką. Mają one charakter fizyczny i emocjonalny, znaczenie ma dotyk, kontakt wzrokowy, pełna akceptacji postawa emocjonalna matki. ⁷

Dotyk stymuluje układ odpornościowy, oddechowy i nerwowy, ma wpływ na dojrzewanie neuronów i rozbudowę połączeń między nimi. „Liczba połączeń, a nie liczba neuronów jest kluczowa z perspektywy inteligencji”. ⁸ Naturalny kontakt fizyczny w relacji z dzieckiem to głaskanie, przytulanie, bujanie. Te czynności mają znaczenie dla budowania poczucia bezpieczeństwa u dziecka.

Kontakt wzrokowy jest pierwszym komunikatem społecznym dziecka, odgrywa ważną rolę w rozwoju interakcji społecznych. W budowaniu bezpiecznej więzi ważna jest prawidłowa odpowiedź matki na komunikaty dziecka i odwrotnie, bowiem te interakcje ułatwiają rozwój dialogu i wspomagają samoregulacyjne umiejętności dziecka. ⁹ Zrozumienie jego sygnałów, takich jak płacz, niepokój ruchowy czy krzyk, daje szanse na zaspokojenie potrzeb i wzmacnia poczucie bezpieczeństwa.

Poczucie bezpieczeństwa i jego stałe budowanie ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego procesu kształtowania się osobowości dziecka, jego empatii, rozwoju społecznego, poczucia własnej wartości oraz realizowania celów i zadań ważnych na każdym etapie rozwoju.

Teoria Johna Bowlby’ego w sposób zasadniczy wpłynęła na kształtowanie nowego modelu dzieciństwa. Nowe podejście, mówiące o tym, że dziecko od okresu prenatalnego poprzez niemowlęctwo i okres wczesnego dzieciństwa stanowi nieodłączną całość z matką, miało wpływ na reorganizację oddziałów położniczych, pediatrycznych, żłobków i przedszkoli.

Kontakt fizyczny matki z dzieckiem tuż po porodzie, kangurowanie (kontakt skóry matki ze skórą dziecka poprzez położenie niemowlęcia na jej klatce piersiowej), obecność matki przy chorym dziecku w szpitalu to konkretne zmiany, wynikające ze zrozumienia znaczenia bliskości relacji matka – dziecko.

Relacje matka – dziecko w innych cywilizacjach

Relacje między matką a dzieckiem w społecznościach Afryki, Ameryki Południowej i niektórych społecznościach azjatyckich zaskakują Europejczyka. Tradycja ich ścisłej więzi fizycznej i emocjonalnej jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Dziecko od urodzenia przebywa w ramionach matki, a gdy jest starsze, umieszczane jest w nosidełkach, na plecach matki między łopatkami (nosidełka pojawiły się w Europie w drugiej połowie XX wieku). Towarzyszy matce we wszystkich codziennych czynnościach, w domu, pracy w polu czy wówczas, gdy idzie ona do miasta. W swych czynnościach macierzyńskich kobieta wspierana jest przez matki, babki, kuzynki. To one przekazują jej tradycje związane z pielęgnacją dziecka. Ojcowie w niektórych społecznościach też uczestniczą w opiece. Ten model wyprzedził znacznie XX-wieczne odkrycia naukowe, które miały wpływ na zmianę podejścia do wychowania w Europie. ¹⁰

Zaburzenia procesu budowy relacji matka – dziecko

Badania naukowe XX wieku odkryły przed nami istotę i sposób tworzenia się więzi, jak również przyczyny, które zaburzają proces jej kształtowania.

Jest ich kilka: separacja dziecka od matki, która może wynikać z wielu przyczyn, np. jej choroby, konieczność umieszczenia dziecka w inkubatorze, brak akceptacji dziecka przez matkę, gdy dochodzi do emocjonalnej z nim separacji, zaburzenia w funkcjonowaniu rodziny.

Nieprawidłowy, zaburzony proces budowania bezpiecznej więzi może skutkować niezdolnością do nawiązywania bliskich relacji z drugą osobą, zachowaniami antyspołecznymi, rozwojem osobowości typu borderline. ^{11, 12}

Optymistyczne są wyniki badań, które wskazują, że nieprawidłowa więź z matką nie wyklucza kształtowania się dobrej więzi z innymi osobami. Istotne jest to, czy dziecko było zdolne do nawiązania bezpiecznej więzi z inną osobą.

Z perspektywy badań nad znaczeniem więzi dla prawidłowego rozwoju dziecka pojawia się pytanie, czy dominujący obecnie model dzieciństwa zapewnia dziecku prawidłowy rozwój emocjonalny, zdolność do nawiązywania prawidłowych relacji z innymi, budowanie poczucia bezpieczeństwa. Istotne znaczenie mają relacje w rodzinie, nieprawidłowa komunikacja między jej członkami, a także nierespektowanie przywilejów dzieciństwa.

Współczesny model dzieciństwa

Dominujący obecnie wzorzec wychowania w Europie to troska o zapewnienie dziecku takiego startu życiowego, który zapewni sukces. Szkoła jest bankiem, w którym zakłada się lokatę, a jest nią dziecko. Lokata z założenia ma przynosić zysk. ¹³ By lokata (dziecko) była korzystna, należy stale w nią inwestować, tzn. zaopatrzyć w dobre wykształcenie oraz zapewnić rozbudowę wielu odpowiednich umiejętności, niezależnie od zainteresowań i uzdolnień dziecka. Beztroskie zabawy to przeszłość. Każde działanie ma określony cel – uzyskanie dobrej pozycji w wyścigu do sukcesu. Konsekwencją tego nowego modelu jest przedwczesna dojrzałość poznawcza i samotna autonomia dziecka. Współczesne czasy przynoszą problemy, które wynikają z: nowego widzenia dobra dziecka, z rozpadu wzorca tradycyjnej rodziny, z wpływu mediów – internetu, a także mody na gry komputerowe, często brutalne i agresywne. Nie bez znaczenia są trudne do zaakceptowania konsekwencje transformacji społecznej, ekonomicznej i politycznej.

Nowe zagrożenia

Nowe czasy to nowe zagrożenia dla prawidłowego rozwoju społecznego i emocjonalnego dziecka. Powtarza się opinia, że współczesne dzieciństwo zostało skomercjalizowane, skradzione przez media. Dzieciństwo zatraca swój niepowtarzalny charakter. Dobrodziejstwem, a jednocześnie zagrożeniem jest internet. Pojawiła się nowa psychiatryczna diagnoza: Internet Addiction Disorder (uzależnienie od internetu, IAD ¹⁴ ), rozumiane jako kompulsywny związek użytkownika z internetem i treściami tam zawartymi. Objawy uzależnienia od internetu to: wielogodzinne spędzanie czasu w sieci, agresja słowna i fizyczna w przypadku prób ograniczenia dostępu do internetu, próby oszukania opiekunów, np. włączanie komputera, gdy wszyscy śpią, złamania haseł kontroli rodzicielskiej, utrata hobby i zainteresowań poza internetem.

Konsekwencje uzależnienia od internetu mają charakter psychologiczny i biologiczny.

Wśród konsekwencji psychologicznych szczególne znaczenie mają: ograniczenie komunikacji w sferze werbalnej i pozawerbalnej z otoczeniem, spłycenie relacji z rodziną i rówieśnikami poza siecią, poczucie więzi jedynie z osobami w sieci, z jednoczesnym poczuciem wyalienowania, brak zaangażowania w naukę, obniżenie nastroju, depresja. Objawy patofizjologiczne to: zmiana cyklu dobowego, rozdrażnienie i agresja wynikające ze zmian cyklu, wahania w stężeniu hormonów, np. adrenaliny, a także glukozy, problemy ze wzrokiem, napięciem mięśniowym, zniekształcenie kręgosłupa związane z wielogodzinną postawą siedzącą, zaburzenia w koncentracji uwagi.

Dlaczego kontakt z siecią jest tak atrakcyjny dla dorastających dzieci? Być może jest to bezpieczne wejście w relacje z innymi, które nie grozi konfrontacją z rzeczywistością. „Dziecko lokata”, które nie ma doświadczeń społecznych i nie nabyło umiejętności radzenia sobie z własnymi emocjami, odczuwa lęk przed konfrontacją z rzeczywistością. Relacje z siecią są dla niego bezpieczne.

Rodzice dość późno odkrywają niebezpieczne objawy uzależnienia – zazwyczaj gdy wali się schemat idealnego modelu inwestycji. Często bezradni szukają pomocy wśród specjalistów. Czy jesteśmy przygotowani do podjęcia tych nowych wyzwań? Co proponujemy?

Formy pomocy

Leczenie farmakologiczne, głównie lekami psychotropowymi, jest w psychiatrii dziecięcej znacznie ograniczone, bowiem większość z nich nie przeszła badań klinicznych wśród populacji dziecięcej. Nie ma rzetelnych danych, czy i jaki mają wpływ na dalszy rozwój dziecka ¹⁵ .

Bezpieczną i uzasadnioną formą leczenia jest psychoterapia, która obejmuje dziecko i jego rodzinę. Metoda terapii zależy od wieku życia dziecka i skali zaburzeń. Proces psychoterapeutyczny oparty jest na szczególnym rodzaju relacji między psychoterapeutą i osobami pozostającymi w terapii. Psychoterapia najczęściej odbywa się w obecności matki lub obojga rodziców, może być też prowadzona indywidualnie. Psychoterapeutę, zgodnie z zasadami etyki, obowiązuje tajemnica procesu terapeutycznego.

Podejmując terapię, dokonujemy oceny gotowości rodziny do zmian systemowych. Zmiany te są niezbędne do przywrócenia równowagi zaburzonego systemu rodzinnego. W terapii rodzinnej należy brać pod uwagę opór rodziny przed ujawnieniem traumy generacyjnej oraz odsłonięciem prawdy o niej, jej funkcjonowaniu, a także niskim poziomie więzi łączącej jej członków. ¹⁶ Poziom mentalizacji (refleksyjności) rodziców jest równie ważny przy programowaniu pracy z dzieckiem lub rodziną. Niski poziom ma znaczenie w rozwoju zaburzeń emocjonalnych i zachowania. ¹⁷

Mroczny model dzieciństwa pozostaje tylko dramatycznym zapisem w historii ludzkości, ale czy ten, który obecnie się kształtuje, daje szansę na szczęśliwe dzieciństwo, prawidłowy rozwój i radzenie sobie w życiu dorosłym? Nowe czasy, zmiany społeczne, kulturowe, rozpad tradycyjnej formy rodziny rodzą nowe wyzwania dla psychiatrów dziecięcych. Czy jesteśmy przygotowani na ich przyjęcie? Skoro model „dziecka lokaty” i „dziecka internauty” nie spełnia warunków prawidłowego rozwoju w obszarach rozwoju emocjonalnego i społecznego oraz respektowania jego praw do beztroskiego dzieciństwa, to co w zamian?