Praktyczne wykorzystanie opipramolu u pacjentów z lękiem i somatyzacją

depresję”, „lek na schizofrenię”). Podejście proponowane przez Yeomansa i wsp. wychodzi z odwrotnego założenia. W jego centrum znajduje się lek, a dokładniej jego działanie wobec procesów psychicznych (lub szerzej psychofizjologicznych). Autorzy tej koncepcji piszą: „podejście zgodne z założeniem o «swoistości leku» polega na dokonaniu oceny, czy wpływ leku na czynności psychiczne i zachowanie może okazać się użyteczny dla pacjenta (mając na uwadze określoną sytuację życiową chorego)”. W takim ujęciu możemy myśleć o działaniu leku w następującym kontekście: jak to działanie może być wykorzystane w prowadzeniu skutecznej psychofarmakologii osób mających zakłócenie określonych czynności psychicznych, których objawy mogą korzystnie odpowiedzieć na działanie danego leku.

Można zauważyć, że tego rodzaju podejście jest już tak naprawdę znane lekarzom w praktyce, co odnotowują autorzy cytowanej pracy, pisząc: „wielu psychiatrów kieruje się założeniami modelu «swoistości leku» (jednak nie mówiąc o tym wprost), zwłaszcza w przypadku farmakoterapii niezgodnej z zarejestrowanymi wskazaniami czy charakterystyką produktu leczniczego. Dotyczy to często sytuacji, gdy leki stosuje się z powodu ich wpływu na emocje lub zachowanie”. „Psychofarmakologia swoistego leku” zakłada więc umieszczenie w centrum uwagi działania leku, dopasowanie tego działania do obserwowanych u pacjenta zmian (objawów psychopatologicznych, zakłóceń procesów psychofizjologicznych) i wychodzi z założenia, że lekarze, znając efekty działania danej substancji, stosują ją wszędzie tam, gdzie przypuszczają, że może ona okazać się skuteczna. Nie może to prowadzić do pomijania zarejestrowanych wskazań do stosowania leku, jednak wprowadza odmienne rozumienie jego działania.

Opipramol w terapii zaburzeń psychicznych

Opipramol jest substancją o dość unikalnych własnościach farmakologicznych. Mogą one być wykorzystane w terapii objawów lękowych i somatyzacyjnych obserwowanych z dużą częstością wśród osób zgłaszających się do psychiatrów, lekarzy innych specjalności oraz lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Chodzi tu o unikalny mechanizm jego działania i wynikający z niego zakres skuteczności wobec objawów z kręgu lęku i somatyzacji. Lekowi temu poświęcono w polskim piśmiennictwie stosunkowo dużo uwagi. ^{3, 4, 5, 6, 7, 8} Patejuk-Mazurek ⁸ zauważa, że wiele lat obecności opipramolu na rynku spowodowało, że „lekarze mają szerokie doświadczenie w stosowaniu leku, poparte badaniami klinicznymi. Jest wiele molekuł, które w tym czasie zostały zapomniane lub wyparte z rynku, jednak opipramol nadal jest wykorzystywany i ma swoje miejsce w farmakoterapii”. Ta opinia wskazuje na dwa elementy – skuteczność działania leku wobec objawów obecnych u pewnej szerokiej populacji osób oraz obserwowany od dekad charakter obecności tego zakresu objawów (skoro lek jest wykorzystywany od chwili powstania do czasów obecnych).

Jak wskazano w poprzedniej pracy poświęconej temu lekowi, ⁵ istnieje w psychiatrii szeroka grupa pacjentów z mieszanymi zaburzeniami lękowo-depresyjno-somatyzacyjnymi. Ta grupa pacjentów cierpi z powodu długotrwałych zaburzeń, falujących co do nasilenia oraz zmiennych co do przesuwania się akcentów na poszczególne grupy objawów (raz bardziej depresyjnych, kiedy indziej bardziej lękowych lub somatyzacyjnych). W opisie części tej grupy osób używa się także pojęcia „niewytłumaczalnych medycznie objawów somatycznych” (medically unexplained somatic symptoms).

U pacjentów z tej grupy postawienie jednoznacznej diagnozy bywa trudne, często są leczeni przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, niekiedy wykazują opór przy próbach skierowania ich do psychiatry. Bardzo często badanie psychiatryczne ujawnia prawdopodobne psychologiczne i związane z ich sytuacją życiową podłoże wystąpienia tych zaburzeń. W obecnie obowiązującej klasyfikacji zaburzeń psychicznych ⁹ grupa ta może być diagnozowana w obrębie zaburzeń lękowych, zaburzeń pod postacią somatyczną oraz zaburzeń depresyjnych o mniejszym nasileniu. Ten podział w wielu wypadkach nie odzwierciedla doświadczeń codziennej praktyki, w której obrazy kliniczne tego rodzaju zaburzeń przenikają się wzajemnie.

W kontekście prowadzenia leczenia tego spektrum problemów można mówić o opipramolu, jak czyni to Prusiński, jako o „szczególnym leku psychowegetatywnym”. Opipramol jest obecnie umieszczany w grupie leków o działaniu uspokajającym (anksjolitycznym) i zarejestrowany w leczeniu zaburzeń lękowych uogólnionych oraz zaburzeń pod postacią somatyczną. Ma także słabe działanie przeciwdepresyjne, co bywa tłumaczone z języka niemieckiego jako efekt „rozjaśniający nastrój”. Nie powoduje objawów uzależnienia, co jest istotne w przypadku konieczności długotrwałego leczenia przeciwlękowego. Jego mechanizm działania, aczkolwiek znane są mechanizmy receptorowego działania tego leku, nie jest w pełni wyjaśniony. Wprowadza to trzeci z przywołanych na wstępie elementów, to znaczy leczenie empiryczne, oparte na doświadczeniu klinicznym, odpowiadającym stwierdzonemu profilowi jego działania.

Zestawiając przedstawione wyżej zagadnienia, możemy zaproponować następującą sekwencję:

• umieszczenie działania klinicznego opipramolu w centrum uwagi,
• wyodrębnienie problemu klinicznego odpowiadającego temu działaniu,
• wskazanie punktów stycznych pomiędzy potrzebami terapeutycznymi a działaniem leku.

Praktyczne zastosowanie opipramolu

Opipramol wykazuje skuteczność wobec objawów zaburzenia lękowego uogólnionego oraz zaburzeń pod postacią somatyczną, wchodzących w skład szerokiej grupy objawów łączących objawy psychofizjologiczne: wegetatywne, psychologiczne i psychopatologiczne (tabela 1).

Tabela 1. Profil działania opipramolu a objawy w grupie pacjentów z lękiem uogólnionym i zaburzeniami pod postacią somatyczną.

W leczeniu zaburzeń z opisywanego tu kręgu stosowane są leki z grupy przeciwdepresyjnych, głównie SSRI i SNRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny), ale także inne leki z tej grupy, jak leki czteropierścieniowe (mianseryna, mirtazapina), trazodon, leki z grupy benzodiazepin oraz hydroksyzyna, pregabalina, niekiedy także niskie dawki leków przeciwpsychotycznych (np. klasycznych neuroleptyków, kwetiapina i inne). ^{10, 11, 12} Tabela 2 omawia działanie opipramolu w kontekście pewnych szczególnych sytuacji klinicznych w porównaniu z innymi lekami stosowanymi w leczeniu omawianej tu grupy zaburzeń.

Tabela 2. Profil działania opipramolu na szczególne grupy pacjentów [na podstawie 3-8,13]

Dawkowanie i sposób podawania

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego ¹⁵ zwykle u dorosłych dawka wynosi 50 mg opipramolu rano i w południe oraz 100 mg opipramolu wieczorem. W zależności od skuteczności i tolerancji leku przez pacjenta dawkę można zmniejszyć do 50 lub 100 mg opipramolu i podawać raz na dobę, na noc lub dawkę można zwiększyć do 100 mg opipramolu i podawać do trzech razy na dobę.

Praktyczne możliwości modyfikowania dawkowania opipramolu:

• działanie uspokajające i promujące sen – dawka 50-100 mg wyłącznie w godzinach wieczornych,
• działanie przeciwlękowe i promujące sen w sytuacji występowania lęku o mniejszym nasileniu – 50 mg w godzinach porannych i 50 do 100 mg wieczorem,
• zaburzenia lękowe i somatyzacyjne o umiarkowanym lub większym nasileniu – 50 mg w godzinach porannych, 50 mg w godzinach południowych i 100 mg w godzinach wieczornych.

Podsumowanie

W artykule podjęto próbę pokazania możliwej zmiany podejścia do leczenia współistniejących zaburzeń lękowo-depresyjnych i somatyzacyjnych – od wyboru leków pod kątem dopasowania wskazań do określonej kategorii diagnostycznej w kierunku farmakoterapii opartej na profilu działania konkretnego leku. To drugie podejście możliwe jest w przypadku leków, z którymi mamy duże doświadczenie empiryczne w prowadzeniu terapii. Jako przykład wykorzystano opipramol – lek stosowany w terapii szerokiej grupy pacjentów przez lekarzy różnych specjalności. Opipramol zarejestrowany do leczenia zaburzenia lękowego uogólnionego oraz zaburzeń pod postacią somatyczną oprócz działania w zakresie wskazań wykazuje wiele dodatkowych efektów, które ułatwiają prowadzenie terapii wśród bardzo zróżnicowanego profilu pacjentów z lękiem i somatyzacją.