Leczenie hybrydowe w e-psychiatrii

terapii biologicznej, takie jak elektroterapia, przezczaszkowa stymulacja magnetyczna, głęboka stymulacja mózgu czy światłoterapia. W przypadku niewystarczalności farmakoterapii możliwe jest jej uzupełnienie lub zastąpienie wymienionymi metodami.

Cybermedycyna (w szczególności zaś cyberpsychiatria) to wykorzystywanie nowoczesnej technologii cyfrowej do zdalnego, telemedycznego świadczenia usług zdrowotnych w wirtualnej przestrzeni internetu, przy użyciu platform internetowych i poprzez aplikacje zainstalowane w komputerach stacjonarnych/laptopach, tabletach, smartfonach lub też bezpośrednio z poziomu przeglądarek internetowych na stronach internetowych ¹ . Nowym wymiarem cybermedycyny jest leczenie hybrydowe, które polega na łączeniu różnych cyfrowych (telemedycznych) form terapii z tradycyjnym leczeniem biologicznym.

Medycyna stoi obecnie na progu cyfrowej rewolucji. Technologia i biotechnologia zmierzają do zrealizowania marzenia ludzkości o przekroczeniu granic możliwości ludzkiego organizmu i długości biologicznego życia. Dzięki technologii i biotechnologii transhumanizm z romantycznej utopii może się przerodzić w rzeczywistość. Hybrydyzacja różnych form oddziaływań telemedycznych i telemedycyny z klasycznymi metodami leczenia biologicznego może stać się ważnym elementem postępu w medycynie. Takie połączenie ma na celu osiągnięcie synergii terapeutycznej i realizację wielowymiarowych algorytmów diagnostycznych, pomiarowych i terapeutycznych. Wszystko to może znacznie poprawić skuteczność leczenia.

W artykule przedstawiono koncepcję hybrydowego leczenia w psychiatrii, z uwzględnieniem wielowymiarowych możliwości i korzyści takiego podejścia.

Koncepcja leczenia hybrydowego

Hybrydyzacja metod leczenia w psychiatrii z użyciem cyberpsychiatrii polega na łączeniu terapii prowadzonej przez lekarza, psychoterapeutę lub innego terapeutę (np. terapeutę uzależnień, zajęciowego, muzykoterapeutę, choreoterapeutę) w formie tradycyjnej (analogowej) lub telemedycznej z oddziaływaniami realizowanymi przez stworzone w tym celu terapeutyczne aplikacje medyczne (ryc. 1).

Rycina 1. Hybrydowy system leczenia z wykorzystaniem cyberpsychiatrii opiera się na komunikacji pomiędzy użytkownikiem lekarzem i użytkownikiem pacjentem a aplikacją medyczną oraz na bezpośredniej relacji pacjent–lekarz/terapeuta

Rycina 2. System leczenia telemedycznego bazujący na systemie kognitywnym opartym na algorytmach sztucznej inteligencji (SI), wspomagającym diagnozę i terapię prowadzoną przez lekarza w porozumieniu z pacjentem

Rycina 3. Hybrydowy system leczenia psychiatrycznego łączy tradycyjne leczenie biologiczne (głównie farmakoterapię) z cyfrowym leczeniem biologicznym realizowanym przez aplikacje telemedyczne wpływające na czynność mózgu. W celu realizacji terapii system jest wyposażony w moduły pomiarowe, konieczne do stawiania diagnozy, monitorowania przebiegu i skuteczności leczenia. System jest nadal otwarty na bezpośredni kontakt lekarza/terapeuty z pacjentem

W wersji bardziej rozwiniętej aplikacja medyczna zawiera „elektronowy mózg lekarza”, czyli algorytmy obliczeniowe i samouczące się, przetwarzające gromadzone dane medyczne (ryc. 2).

W takiej futurystycznej wersji lekarz w procesie diagnostycznym, a także przy tworzeniu programu terapeutycznego, wspomaga się danymi medycznymi gromadzonymi i przetwarzanymi przez system kognitywny. Lekarz/terapeuta może prowadzić leczenie zdalnie, posługując się systemem elektronicznych recept oraz elektronicznym obiegiem dokumentacji medycznej, a także wykorzystując personalizowane zestawianie modułów pomiarowych i terapeutycznych w aplikacji telemedycznej. W tym modelu aplikacja medyczna wyposażona w moduły pomiarowe i terapeutyczne oraz samouczące się algorytmy obliczeniowe staje się inteligentnym narzędziem realizującym terapię pacjenta i monitorującym jej skuteczność (ryc. 3). W razie potrzeby lub konieczności lekarz/terapeuta może nadal spotykać się z pacjentem bezpośrednio (w wymiarze fizycznym), chociaż badanie fizykalne można prowadzić również zdalnie z wykorzystaniem telemetrii i urządzeń peryferyjnych z czujnikami 3D.

Aplikacje telemedyczne mogą stać się nową – cyfrową formą leczenia, oddziałującą na czynność ośrodkowego układu nerwowego głównie poprzez fizyczny wpływ na receptory światła i dźwięku. W tym aspekcie można mówić o pojawieniu się nowej, cyfrowej formy leczenia biologicznego. Jej wprowadzenie wymaga oceny (w badaniach naukowych) skuteczności oddziaływań terapeutycznych przeprowadzonych za pomocą aplikacji telemedycznych, jak również hybrydyzacji tych metod z tradycyjnym leczeniem biologicznym. Jednocześnie możliwość potencjalizacji dotychczasowych form terapii biologicznej za pomocą aplikacji medycznych stwarza możliwość zwiększenia skuteczności terapii.

Formy cyfrowego leczenia biologicznego

Formuła cyfrowych oddziaływań na czynność mózgu za pośrednictwem aplikacji medycznej jest bardzo pojemna i może polegać na zmianie aktywności mózgowej poprzez wpływ na różne kanały zmysłowe. Efekt takich oddziaływań może mieć charakter doznań, emocji, uczuć i świadomych procesów poznawczych. Każdy z tych elementów jest wymiarem pracy ośrodkowego układu nerwowego, zatem działanie wykorzystujące technologię cyfrową może indukować zmiany w aktywności biochemicznej mózgu, a w efekcie w jego czynności. Przy założeniu regularności i częstości takich oddziaływań ich efekt może być trwały, podobnie jak w przypadku innych form leczenia biologicznego.

Przykładem takich cyfrowych form leczenia biologicznego jest zastosowanie rzeczywistości wirtualnej (3D) w postaci pełnej symulacji rzeczywistości fizykalnej lub nałożenia środowiska rzeczywistości wirtualnej na rzeczywistość fizykalną w formie rzeczywistości poszerzonej. Za pomocą leczenia środowiskiem 3D można w sposób celowany projektować je tak, żeby stymulować przyjemność (stymulacja układu nagrody) lub uspokojenie i relaksację, uzyskując efekt sedacji. Leczenie cyfrowym środowiskiem 3D może być wykorzystane w habituacji pacjentów do bodźców lękotwórczych w terapii ekspozycyjnej. Przykład wizualizacji 3D środowiska ekspozycyjnego z bota terapeutycznego do leczenia agorafobii przedstawiono na rycinie 4.

Rycina 4. Przykład użycia rzeczywistości wirtualnej, stosowanej do habituacji lęku w sytuacji agorafobicznej. W aplikacji (bocie terapeutycznym zainstalowanym na smartfonie włożonym do ramek 3D) pacjent przechodzi terapię ekspozycyjną. Źródło: Science for Life sp. z o.o.

Rzeczywistość poszerzona (podobnie jak środowisko 3D czy aplikacje medyczne z grami terapeutycznymi) może być wykorzystana do trenowania funkcji poznawczych pacjentów.

Drugą metodą biologicznego leczenia cyfrowego jest nowoczesna forma muzykoterapii, którą można nazwać fonoterapią. Polega ona na wykorzystaniu muzycznej aplikacji cyfrowej i oddziaływaniu na mózg za pomocą pojedynczych częstotliwości prozdrowotnych (healing frequencies). Mogą one wywierać potencjalnie różnorodny wpływ, powodując uspokojenie, ułatwiając zasypianie, zmniejszając ból, zwiększając napęd i motywację albo ograniczając uczucie przemęczenia. Aplikacje terapeutyczne wykorzystujące fonoterapię wymagają przeprowadzenia badań naukowych potwierdzających ich skuteczność u ludzi. Przykładem aplikacji dostępnej w Polsce, wykorzystującej fonoterapię, jest life-APP (ryc. 5).

Rycina 5. Ekrany z aplikacji life-APP przedstawiające możliwość wyboru utworu muzycznego zharmonizowanego z daną częstotliwością prozdrowotną. Utwory muzyczne są skomponowane w różnych stylach muzycznych, co pozwala na wybór gatunku muzycznego zgodnego z upodobaniami pacjenta. Dodatkowo aplikacja gromadzi dane medyczne w postaci subiektywnej oceny nasilenia stresu w skali SUDS (Subjective Units of Distress Scale). Źródło: Science for Life sp. z o.o.

Cyfrowe formy oddziaływania na organizm człowieka mogą przybrać również formę stymulacji innych kanałów informacyjnych (zmysłowych), tj. smaku, węchu lub dotyku.

Cyberpsychiatryczne moduły pomiarowe

Hybrydowy system leczenia psychiatrycznego jest wyposażony w moduły pomiarowe pozwalające na monitorowanie stanu pacjenta, zbieranie danych medycznych i reagowanie w postaci zaleceń terapeutycznych – w zakresie określonym przez algorytmy terapeutyczne stworzone przez lekarzy/terapeutów. Algorytmy te stanowią granice bezpieczeństwa dla oddziaływań terapeutycznych realizowanych przez hybrydowy system psychiatryczny.

Moduły pomiarowe służą do gromadzenia danych medycznych, które mogą być następnie przetwarzane przez system kognitywny aplikacji. Obejmują one formularze samooceny, kwestionariusze psychometryczne wypełniane przez pacjenta, dane zbierane przez peryferyjne urządzenia telemetryczne (np. smartwatch), moduły do analizy tekstu i wydźwięku (data mining), dane na temat aktywności pacjenta zbierane przez moduł GPS oraz dane o aktywności pacjenta w internecie (rodzaj i liczba odwiedzanych stron internetowych), a także częstość korzystania z różnych funkcjonalności smartfona (ryc. 3).

Cyberpsychoterapia

Psychoterapia prowadzona online jest tak samo skuteczna jak prowadzona metodą tradycyjną, w przychodni lub gabinecie ² . Może być również stosowana w hybrydowym modelu leczenia razem z tradycyjnymi i cyfrowymi formami leczenia biologicznego.

Podsumowanie

E-psychiatria w formie hybrydowego leczenia może przynieść oczekiwany od lat postęp w psychiatrii. Stanie się to możliwe nie przez wprowadzanie nowych leków, lecz zastosowanie nowych, cyfrowych form leczenia biologicznego, które w połączeniu z farmakoterapią będą przyspieszać i wzmacniać proces zdrowienia. Samouczące się systemy kognitywne w psychiatrii mogą stanowić wsparcie dla lekarza psychiatry oraz specjalistów z innych dziedzin w stawianiu diagnozy, wyborze terapii, jej prowadzeniu i monitorowaniu – jako proaktywne aplikacje medyczne towarzyszące pacjentowi między konsultacjami z lekarzem w formie e-wizyt i wizyt w przychodni lub gabinecie. Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że w efekcie rozwoju technologii cyfrowego zdrowia (digital health) systemy te, zgromadziwszy bazy danych z milionami rekordów dotyczących skuteczności różnych form leczenia biologicznego, zastąpią lekarzy.

Nasuwa się więc pytanie, w jaki sposób środowisko medyczne powinno reagować na wyzwania związane z procesem transformacji technologicznej w medycynie i wpływać na jej przebieg, tak by utrzymać wiodący wpływ lekarza – człowieka, a nie sztucznej inteligencji w leczeniu ludzi. Żeby nie dopuścić do eradykacji zawodu lekarza lub ograniczenia jego roli, właśnie teraz, na początku ery cyfrowej medycyny konieczne jest wzbudzenie w środowisku medycznym świadomości zagrożeń z tym związanych i aktywne włączenie się lekarzy w kształtowanie bezpiecznego, nieumniejszającego ludzkiego znaczenia rozwoju e-medycyny. Jednym z elementów podejmowanych działań powinno być świadome ograniczenie stosowania sztucznej inteligencji w procesie diagnostyczno-terapeutycznym tak, żeby systemy kognitywne były narzędziem wykorzystywanym przez lekarza, a nie jego następcą, wykonującym pracę terapeutów. Potrzebne jest również tworzenie regulacji prawnych i etycznych, które mogą ocalić medycynę jako sztukę leczenia.