Ocena stanu higieny jamy ustnej u osób z erozją zębów powiązaną i niepowiązaną z zaburzeniami odżywiania

skłoniła badaczy przedmiotu do podzielenia czynników predysponujących do rozwoju tych zaburzeń na cztery podstawowe grupy. Oprócz biologicznych i rodzinnych, wyodrębniono też czynniki psychologiczne i społeczno-kulturowe, mogące mieć kluczowe znaczenie dla stanu uzębienia i higieny jamy ustnej pacjentów dotkniętych omawianym problemem. ²

Do czynników psychologicznych można zaliczyć charakterystyczne dla anoreksji dążenie do perfekcji, mogące skutkować przesadną nieraz higienizacją, a w rezultacie – nasileniem występowania ubytków o charakterze erozyjno-abrazyjnym. Podobny skutek mogą wywierać czynniki społeczno-kulturowe, np. oddziaływanie współczesnych mediów, propagujących obsesyjną wręcz dbałość o wygląd i urodę. Z drugiej jednak strony, stwierdzanym często w przebiegu bulimii predysponującym czynnikiem psychologicznym bywa osobowość typu borderline, wiążąca się z brakiem umiejętności narzucenia sobie granic i kontrolowania impulsów.

Wreszcie, zaburzeniom odżywiania nierzadko towarzyszy depresja. W powyższych sytuacjach mogą więc współistnieć zaniedbania higieny jamy ustnej, prowadzące do próchnicy i schorzeń periodontologicznych. ^{2, 3, 4, 5, 6}

Cel pracy

Celem prezentowanych badań była ocena przydatności i ekonomiki stosowania indeksów etiologicznych, w stosunku do indeksów nieuwzględniających czynnika sprawczego, w grupie pacjentów z wywiadem skłaniającym w kierunku diagnozy erozji i z objawami erozji. W ramach realizacji celów szczegółowych badań podjęto także próbę porównania wartości średniej liczby PUW oraz stanu higieny jamy ustnej pacjentów z erozją tkanek twardych zębów związaną z występowaniem zaburzeń odżywiania się, z analogicznymi parametrami u pacjentów ze zmianami erozyjnymi o odmiennej etiologii.

Materiał i metody

Badaniem objęto grupę 60 pacjentów ze stwierdzonymi objawami erozji zębów i wywiadem etiologicznym skłaniającym w kierunku diagnozy erozji.

Grupę badaną stanowiło 30 kobiet, w wieku od 20 do 35 lat, leczących się z powodu zaburzeń odżywiania się na terenie trzech śląskich ośrodków wyspecjalizowanych w leczeniu tych zaburzeń. Średnia wieku w grupie badanej wynosiła 25 lat i 9 miesięcy. Do niniejszego badania zakwalifikowano spośród nich pacjentki z wywiadem skłaniającym w kierunku diagnozy erozji i z objawami erozji tkanek twardych zębów.

Grupa kontrolna objęła 30 pacjentów płci obojga, leczących się w Specjalistycznym Centrum Stomatologii „Dental” w Katowicach, u których stwierdzono objawy erozji tkanek twardych zębów niepowiązanej z zaburzeniami odżywiania się. Grupę tę stanowiło 20 kobiet w wieku 19-58 lat oraz 10 mężczyzn w wieku 24-48 lat, a średnia wieku w tej grupie wyniosła 33 lata.

Przed przystąpieniem do badania każdy pacjent wypełniał ankietę, której część pytań dotyczyła:

• stosowanej diety,
• instrumentarium,
• częstotliwości codziennych nawyków higienicznych w obrębie jamy ustnej,
• częstotliwości ewentualnych epizodów wymiotów.

W trakcie badania wewnątrzustnego, będącego częścią składową pierwszej wizyty, dla potrzeb niniejszego opracowania oceniano:

• ilość zębów obecnych w jamie ustnej,
• ewentualne występowanie ich okluzyjnego starcia,
• obecność złamań.

Odnotowywano liczbę, rozległość i stan wypełnień, obecność uzupełnień ortodontycznych i protetycznych. Dla każdego pacjenta obliczano wartość liczby PUW. Do oceny stanu higieny posłużyła uproszczona wersja wskaźnika higieny jamy ustnej (OHI-s (ang. Simplified Oral Hygiene Index) według Greene`a i Vermilliona. Schemat oceny stanu higieny za pomocą tego wskaźnika przedstawiono w tabelach 1, 2 i 3. ⁷

Tabela 1. Uproszczony wskaźnik higieny jamy ustnej OHI-s według Greene`a i Vermilliona (opracowanie własne)

Tabela 2. Sposób punktacji zgodnie z uproszczonym wskaźnikiem higieny jamy ustnej OHI-s według Greene`a i Vermilliona (opracowanie własne)

Tabela 3. Interpretacja wyników uproszczonego wskaźnika higieny jamy ustnej OHI-s Greene`a i Vermilliona (opracowanie własne)

Metodą wizualno-dotykową, z zastosowaniem standardowego zestawu diagnostycznego, oceniono przedstawione w tabeli 1 powierzchnie wybranych zębów, pod względem obecności na nich płytki nazębnej lub kamienia nazębnego, zgodnie z kryteriami zamieszczonymi w tabeli 2.

Kolejnym krokiem było obliczenie osobno wartości wskaźnika płytki nazębnej (DI), a osobno wartości wskaźnika kamienia nazębnego (CI). Uzyskane z sześciu powierzchni zębów wartości dodano do siebie, a uzyskaną sumę podzielono przez 6. Po podsumowaniu wartości Debris Index oraz Calculus Index otrzymywano wynik OHI-s dla danej osoby.

Interpretacji wyników dokonano według zakresów zamieszczonych w tabeli 3.

Wyniki

Wartości liczby PUW w grupie badanej wahały się w granicach 5-25, ze średnią wartością 13,8. Wartości uproszczonego wskaźnika OHI-s mieściły się w granicach 0-3,2 ze średnią wartością 0,51.

Wartości liczby PUW w grupie kontrolnej wahały się w granicach 2-27 z wartością średnią 15,83. Wartości uproszczonego wskaźnika OHI-s wg Greene`a i Vermilliona mieściły się w zakresie: 0-2,32; ze średnią wartością 0,45.

Dyskusja

Przeprowadzono wiele badań klinicznych i eksperymentalnych dotyczących erozji zębów pochodzenia dietetycznego. Kaczmarek i wsp. badali nawyki dietetyczne i higieniczne dzieci z erozjami zębów. ⁸ Większość autorów jednak zajmowała się zmianami w jamie ustnej w przebiegu anoreksji i bulimii.

W prezentowanych badaniach średnia liczba PUW pacjentów z grupy kontrolnej, świadcząca o tym, że dane osoby są lub były w przeszłości dotknięte próchnicą, okazała się wyższa (15,83) od średniej liczby PUW w grupie badanej (13,8). Jednym z prawdopodobnych źródeł tego stanu rzeczy może być fakt istnienia znacznej różnicy pomiędzy średnimi wieku grupy kontrolnej i badanej. W grupie badanej średnia wieku pacjentów była aż o 7 lat i 3 miesiące niższa od średniej wieku odnotowanej wśród pacjentów grupy kontrolnej.

Uzyskana w przebiegu niniejszych badań zależność kształtuje się więc odmiennie od wyników otrzymanych przez Rusyan, Słotwińską i wsp. w badaniach nad stanem zdrowia jamy ustnej pacjentów z anoreksją i bulimią, gdzie w grupie pacjentów bez zaburzeń odżywiania się wyniki były nieco niższe niż u pacjentów z bulimią i anoreksją. Autorzy ci podają tu wartości średniej liczby PUW odpowiednio: dla grupy pacjentów z bulimią – 8,60, z anoreksją – 8,94, natomiast dla grupy kontrolnej – 8,32. ⁹ Różnice znamienne statystycznie wystąpiły natomiast między pacjentami z trzech analogicznych grup w badaniach przeprowadzonych przez Philipp i wsp., gdzie najniższe wartości PUW uzyskali pacjenci z anorexia nervosa. ¹⁰ Liczbowo dane uzyskane przez Philipp i wsp. kształtują się porównywalnie do wyników niniejszych badań.

W opracowaniach zwraca się uwagę na niejednoznaczność danych dotyczących dbałości o higienę jamy ustnej u osób cierpiących na zaburzenia odżywiania się. Publikacje donoszą, iż w związku z często występującym u osób chorych na anoreksję perfekcjonizmem, osoby te wykazują zazwyczaj bardzo zadowalający stan higieny jamy ustnej. Bardziej rozbieżne są opinie na temat higieny u osób z żarłocznością psychiczną. Część badaczy utrzymuje, że i w tej grupie obsesyjna dbałość o wygląd wyraża się w ponadprzeciętnej higienie jamy ustnej, zwłaszcza że kilkukrotne w ciągu dnia mycie zębów może służyć także chęci zniwelowania zapachu, smaku lub ukrycia epizodów wymiotów. ^{4, 11} Według Szupiany i wsp. zaburzeniom odżywiania, zwłaszcza u młodzieży, może towarzyszyć korzystanie z używek, mogące przyczynić się do zaniedbań higienicznych. ^{12, 13} Rusyan i wsp. podają, że ten sam skutek mogą wywoływać często współwystępujące stany depresyjne, tak w przypadku anorexia nervosa, jak i bulimia nervosa. ⁹ Znalazło to odzwierciedlenie w wynikach badań własnych, gdzie wyższy wynik uproszczonego wskaźnika OHI-s uzyskały pacjentki grupy badanej (grupa badana – 0,51, grupa kontrolna – 0,45). Warte podkreślenia jest tu częste występowanie stanów depresyjnych, gdyż aż 70 proc. pacjentek grupy badanej było w trakcie terapii lekami antydepresyjnymi. Należy jednak zaznaczyć, że wyniki obydwu grup z prezentowanych badań plasowały się w przedziale oznaczanym jako higiena dobra (OHI-s w zakresie 1,2-0,1) według klasyfikacji uproszczonego wskaźnika OHI-s Greene`a i Vermilliona. ⁷

Wnioski

W prezentowanych badaniach przeprowadzonych za pomocą uproszczonego wskaźnika OHI-s Greene`a i Vermilliona zarówno grupa kontrolna, jak i badana odznaczały się poziomem higieny oznaczanym według tego wskaźnika jako dobry. Jednak lepszy stan higieny jamy ustnej stwierdzono u pacjentów bez zaburzeń odżywiania się.

Wartość średniej liczby PUW była wyższa w grupie kontrolnej. Średnia wieku tej grupy była jednak o ponad 7 lat wyższa od grupy badanej.