W naszym kraju młodzież pierwszy raz po papierosa sięga przeciętnie w wieku 15 lat, podczas gdy np. w Szwecji średnio dwa lata później. Polska należy do krajów o najniższym wieku inicjacji nikotynowej wśród państw należących do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD – Organisation for Economic Co-operation and Development). W badaniu OECD nie uwzględniono e-papierosów, a to właśnie one są najczęściej wybieranym produktem nikotynowym wśród młodych. Z analiz Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS) wynika, że 22,3% polskich nastolatków (13-15 lat) używa e-papierosów, a 10% – tytoniu podgrzewanego.

Nie lepiej przedstawia się sytuacja w przypadku alkoholu. Według europejskiego programu badań ankietowych przeprowadzanych w szkołach na temat używania alkoholu i narkotyków (ESPAD – European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs) z 2024 r. alkohol jest najczęściej spożywaną przez młodzież substancją. W Polsce 73% uczniów w wieku 15-16 lat oraz 91% w wieku 17-18 lat przyznaje się do picia alkoholu. Obniżył się także wiek inicjacji alkoholowej. Z badań Fundacji GrowSPACE, wspierającej działania na rzecz bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego w miejscu pracy i nauki, wynika, że aż 14% młodych próbowało alkoholu, zanim skończyło 14 lat.

Eksperci wskazują, że Polska stoi w obliczu poważnego kryzysu zdrowia publicznego. Bez systemowych działań zapobiegawczych koszty zdrowotne i ekonomiczne mogą być bardzo wysokie. – Nie mamy długofalowego programu prewencji uzależnień dzieci i młodzieży. Doświadczenia innych krajów pokazują, że tylko skoordynowane, wieloletnie działania na wielu poziomach: legislacyjnym, fiskalnym i edukacyjnym przynoszą skutki – zauważa prof. dr hab. n. med. Andrzej Fal, prezes Polskiego Towarzystwa Zdrowia Publicznego, koordynator „Raportu o paleniu, piciu alkoholu i otyłości wśród dzieci” (2025 r.), profesor Collegium Medicum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

„To tylko kieliszek szampana”

Wśród przyczyn uzależnień eksperci wymieniają m.in. indywidualne predyspozycje do intensywnego picia alkoholu, uprawiania hazardu bądź uzależnienia od nikotyny. Trwają badania naukowe na temat genetycznych uwarunkowań uzależnień. Prawdopodobnie w tym procesie bierze udział wiele genów, ten aspekt nie jest jeszcze do końca rozpoznany.