Ministerstwo Zdrowia po raz pierwszy tak szeroko odniosło się do problemu zatruć paracetamolem wśród dzieci i młodzieży oraz internetowych „challenge’y” zachęcających do nadużywania leków OTC. Odpowiedź na interpelację posła Marcin Józefaciuk pokazuje jednocześnie dwie rzeczy: skala zatruć w Polsce rośnie, ale rząd nie planuje na razie radykalnego ograniczenia sprzedaży leków bez recepty.
Lawinowy wzrost zatruć wśród młodych
Najbardziej niepokojące dane pochodzą z analiz Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego dotyczących zatruć pochodnymi 4-aminofenolu, czyli przede wszystkim paracetamolem.
W 2019 r. odnotowano 779 zatruć, z czego 462 dotyczyły osób do 20. roku życia. W 2022 r. liczba wszystkich zatruć wzrosła już do 1305, a aż 1009 przypadków dotyczyło młodych ludzi. Oznacza to, że osoby przed 20. rokiem życia odpowiadały za 77 proc. wszystkich zatruć.
Choć w latach 2023–2025 liczby częściowo spadły, udział młodzieży nadal pozostaje bardzo wysoki – około 70 proc. wszystkich przypadków.
Jeszcze bardziej alarmujące są dane z Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. W latach 2019–2025 do URPL wpłynęło 210 raportów działań niepożądanych dotyczących osób poniżej 18. roku życia związanych z produktami zawierającymi paracetamol. Wśród nich:
- 43 przypadki stanowiły zatrucia,
- 15 dotyczyło celowego zatrucia i samouszkodzenia u młodzieży 12–17 lat,
- 60 przypadków zakwalifikowano jako próby samobójcze.
To jeden z najmocniejszych fragmentów odpowiedzi resortu, ponieważ pokazuje, że problem nie ogranicza się wyłącznie do przypadkowych przedawkowań.
Dane NFZ pokazują wyraźny trend
Według danych Narodowy Fundusz Zdrowia liczba pacjentów w wieku 1–17 lat hospitalizowanych z rozpoznaniem zatrucia pochodnymi 4-aminofenolu rosła szczególnie gwałtownie po pandemii.
- 2019: 298 pacjentów,
- 2020: 274,
- 2021: 504,
- 2022: 731,
- 2023: 561,
- 2024: 534,
- 2025: 500.
Szczyt przypadł więc na rok 2022, kiedy liczba zatruć u dzieci i młodzieży była ponad dwukrotnie wyższa niż przed pandemią.
Resort podał także dane dotyczące ostrej i podostrej niewydolności wątroby (ICD-10 K72.0). Liczba hospitalizacji wzrosła z 703 przypadków w 2019 r. do 1113 w 2025 r. Jednocześnie liczba zgonów w tej grupie zwiększyła się z 247 do 411.
Ministerstwo zaznacza jednak wyraźnie, że nie da się jednoznacznie ustalić, ile z tych przypadków było bezpośrednio związanych z paracetamolem lub innymi lekami OTC, ponieważ system sprawozdawczy NFZ nie pozwala na bardziej precyzyjne różnicowanie przyczyn.
Resort: nie ma dowodów na masową skalę „Paracetamol Challenge”
W odpowiedzi pojawia się ostrożna ocena zjawiska internetowych wyzwań związanych z przyjmowaniem leków.
Ministerstwo przyznaje, że nie prowadzi bezpośredniego monitoringu mediów społecznościowych. Według resortu obecnie dostępne informacje mają charakter głównie pojedynczych doniesień, czy ostrzeżeń zagranicznych instytucji.
Co istotne, ministerstwo podkreśla, że „analizy nie wskazują na potwierdzenie szerokiej skali tego zjawiska w Polsce”.
Jednocześnie resort zastrzega, że dynamiczny charakter mediów społecznościowych – szczególnie zamkniętych grup i krótkotrwałych trendów – utrudnia realną ocenę skali problemu.
To stanowisko można odczytywać dwojako. Z jednej strony państwo nie chce wywoływać paniki bez twardych danych. Z drugiej – przyznaje, że obecne mechanizmy monitorowania internetu są ograniczone.
Brak planów ograniczenia sprzedaży OTC nieletnim
Z odpowiedzi wynika ważny wniosek: Ministerstwo Zdrowia nie planuje obecnie zaostrzenia zasad sprzedaży leków OTC.
Resort wprost informuje, że:
- nie prowadzi prac nad zakazem sprzedaży leków OTC osobom niepełnoletnim,
- nie analizuje obowiązkowej weryfikacji wieku przy zakupie leków poza apteką,
- nie planuje sprzedaży leków wyłącznie „zza lady”,
- nie zamierza likwidować swobodnego dostępu do leków z półek sklepowych.
Ministerstwo podkreśla natomiast, że obowiązujące przepisy już dziś ograniczają zarówno maksymalną dawkę, jak i wielkość opakowań. Oznacza to, że resort stawia raczej na utrzymanie obecnego modelu dostępności leków OTC niż na wprowadzanie restrykcji.
Kontrole sklepów: problemów nie brakuje
Odpowiedź ministerstwa ujawnia również skalę nieprawidłowości w obrocie pozaaptecznym.
W latach 2022–2025 wojewódzkie inspektoraty farmaceutyczne kontrolowały około 15 proc. placówek rocznie. Najczęstsze uchybienia obejmowały:
- obecność przeterminowanych leków,
- nieprawidłowe warunki przechowywania,
- brak kontroli temperatury i wilgotności,
- niewłaściwe zabezpieczenie leków przed dziećmi,
- sprzedaż leków w kasach samoobsługowych,
- brak odpowiednio przeszkolonego personelu.
Szczególnie interesujący jest wątek kas samoobsługowych. GIF wskazuje, że w części placówek klienci mogli kupować produkty lecznicze bez udziału osoby posiadającej wymaganą wiedzę dotyczącą stosowania leków.
To pokazuje, że praktyka sprzedaży pozaaptecznej coraz bardziej rozmija się z pierwotnym założeniem ograniczonego i nadzorowanego dostępu do leków OTC.
Edukacja zamiast restrykcji
- „Ministerstwo Zdrowia dostrzega potrzebę ewolucji programów profilaktycznych w stronę wyzwań związanych z aktywnością nastolatków na platformach społecznościowych” – czytamy w odpowiedzi MZ, które deklaruje, że większy nacisk zostanie położony na działania edukacyjne dotyczące ryzykownych internetowych trendów.
Resort przypomina również m.in. o kampanii Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych „Lek Bezpieczny”, prowadzoną od 2006 r., oraz projekt „Lek Bezpieczny oczami dziecka” skierowany do uczniów szkół podstawowych.
Resort zapowiada także analizę nowych kampanii dotyczących ryzykownych challenge’y i nadużywania leków oraz edukację rodziców i nauczycieli.
Na razie jednak nie przedstawiono konkretnych programów ani terminów ich wdrożenia.
