Łysienie androgenowe – etiopatogeneza, diagnostyka i aktualne metody leczenia

dotyczy 80% mężczyzn ok. 70 r.ż. i 40% kobiet ² . Ze względu na aspekt estetyczny jest powodem stresu i stanów depresyjnych, prowadzi także do wyraźnego obniżenia jakości życia.

Patogeneza

Udowodniono, że patogeneza łysienia androgenowego jest wieloczynnikowa. Niewątpliwe znaczenie w rozwoju choroby mają: predyspozycja genetyczna, wpływ androgenów na mieszki włosowe oraz mikrozapalenie okołomieszkowe. Dodatkowo u osób predysponowanych genetycznie czynniki środowiskowe (ekspozycja na UV, zanieczyszczenie środowiska, narażenie na chemiczne czynniki drażniące, zaburzenia mikrobiomu skóry owłosionej) i styl życia (np. nikotynizm) stymulują produkcję wolnych rodników i mogą mieć dodatkowy wpływ na nasilenie choroby ³ .

Su i wsp. oceniali wpływ czynników środowiskowych i stylu życia na łysienie androgenowe u kobiet. Autorzy potwierdzili statystycznie znamienną zależność między ryzykiem jego rozwoju i wskaźnikiem masy ciała, wysokim indeksem glikemicznym, wczesnym początkiem okresu dojrzewania, liczbą porodów (<3), antykoncepcją doustną stosowaną przez ponad rok oraz ekspozycją na UV powyżej 16 godz. tygodniowo ⁴ .

Predyspozycja genetyczna

Bez wątpienia predyspozycja rodzinna oraz różnice rasowe odgrywają istotną rolę w zachorowalności na łysienie androgenowe. Cranwell i Sinclair potwierdzili wpływ predyspozycji genetycznej na rozwój choroby u 80% bliźniąt jednojajowych ⁵ . Analiza występowania AGA u mężczyzn potwierdza zwiększone ryzyko zachorowania w przypadkach, w których ojciec cierpiał na to schorzenie, w porównaniu z rodzinami, w których AGA u ojca nie występowało. Opisano również zależność w postaci wzrostu ryzyka zachorowania w przypadku pozytywnego wywiadu rodzinnego ze strony matki, a także dziadka. Zmienność ekspresji genów u poszczególnych osób wyjaśnia, dlaczego niektórzy cierpią na przedwczesne wypadanie włosów, podczas gdy u innych pojawia się ono w 7 dekadzie życia. Chorobę opisano u dzieci przed okresem dojrzewania. W przedstawionych przypadkach rola dziedziczenia jest bezsporna ⁶ . Łysienie androgenowe zdecydowanie częściej występuje u rasy kaukaskiej ⁵ . Dziedziczenie jest poligenowe. U mężczyzn ryzyko zachorowania wiąże się m.in. z polimorfizmem genu dla receptora androgenowego i receptora ektodysplazyny A2 (locus AR/EDAR2R w Xq11-q12). U kobiet postuluje się predyspozycję genetyczną związaną z obecnością zmian sekwencji w genie receptora androgenowego i genie receptora estrogenowego 2. Nie jest jasny związek między FAGA (female AGA) i genem aromatazy (CYP19A1).

Rola androgenów

Rola hormonów androgenowych w patogenezie AGA jest bezsporna, natomiast u kobiet nie do końca zdefiniowana. Tylko 1/3 kobiet z FAGA ma potwierdzony hiperandrogenizm. Łysienie androgenowe powstaje jako odpowiedź mieszka włosowego na prawidłowe stężenia androgenów u osób z predyspozycją genetyczną. Enzym 5α-reduktaza katalizuje reakcję konwersji testosteronu w 10-krotnie aktywniejszy metabolit – dihydrotestosteron (DHT). Wykazuje on 5-krotnie większe powinowactwo do receptora androgenowego, tworząc kompleks receptor–ligand. Kompleks ten jest następnie transportowany do jądra komórkowego, gdzie działa jako czynnik transkrypcyjny, regulując ekspresję genów. Pod wpływem androgenów dochodzi do produkcji TGF-β, IL-1α, TNF-α przez brodawkę włosa, co prowadzi do skrócenia fazy anagenu ¹ . Skrócenie fazy anagenu i stopniowe przemieszczanie się mieszka włosowego z warstwy siateczkowatej skóry do warstwy brodawkowatej w kolejnych cyklach włosowych z towarzyszącą miniaturyzacją mieszka włosowego skutkuje powstawaniem coraz krótszych i cieńszych łodyg włosowych ¹ .

Kolejnym powodem zmniejszania się gęstości włosów u osób cierpiących na łysienie androgenowe jest wydłużanie fazy kenogenu przebiegające równolegle z procesem miniaturyzacji mieszka włosowego ¹ . Kenogen jest fazą cyklu włosowego występującą pomiędzy zakończeniem telogenu i rozpoczęciem anagenu. Zwykle trwa od 3 miesięcy do roku. U pacjentów z łysieniem androgenowym kenogen może trwać zdecydowanie dłużej ¹ . Pozostaje to w zgodzie z obserwacją kliniczną, że ewidentna poprawa gęstości włosów na skórze głowy jest obserwowana po roku od wdrożenia terapii i stanowi pochodną nie tylko częściowego odwrócenia miniaturyzacji mieszków włosowych, ale przede wszystkim normalizacji czasu trwania kenogenu.

Mikrozapalenie

Dysregulacja ekspresji cytokin zapalnych oraz przewlekłe okołomieszkowe zapalenie skóry głowy (powolnie postępujące i klinicznie asymptomatyczne) mogą być czynnikami zaostrzającymi łysienie androgenowe i sprzyjać wypadaniu włosów ⁷ . W badaniu histopatologicznym w biopsjach owłosionej skóry głowy potwierdzono obecność limfocytarnego nacieku zapalnego wokół lejka zminiaturyzowanych mieszków włosowych u 76% badanych oraz okołomieszkowego zwłóknienia w porównaniu z 30% zdrowych kontroli ⁷ . Zapalenie okołomieszkowe może być spowodowane działaniem czynników środowiskowych ⁸ . Cranwell i Sinclair obserwowali w biopsjach owłosionej skóry głowy chorych z łysieniem androgenowym utratę przyczepu mięśnia przywłośnego w miniaturyzujących się mieszkach włosowych. Ten objaw warunkuje brak odwracalności procesu miniaturyzacji ⁵ . U mężczyzn z AGA w okolicach androgenozależnych oraz na modelach mysich zaobserwowano podwyższone stężenia prostaglandyny D2 (PGD2) działającej hamująco na wzrost włosów ⁸ .

Obraz kliniczny

Obraz kliniczny łysienia androgenowego różni się w zależności od płci. U mężczyzn w zaawansowanych przypadkach obserwuje się całkowitą utratę włosów w okolicy czołowo-ciemieniowej z zaoszczędzeniem okolicy potylicznej (androgenoniezależnej). U kobiet dochodzi do miniaturyzacji i przerzedzenia włosów na całej głowie, z największym nasileniem w okolicy czołowo-ciemieniowej i względnym zaoszczędzeniem okolicy potylicznej. Wynika to z bardziej rozproszonej na całej owłosionej skórze głowy aktywności 5α-reduktazy typu II – enzymu odpowiedzialnego za konwersję testosteronu do DHT. Miniaturyzacja mieszków jest konsekwencją zmian w cyklu włosowym – skrócenie fazy anagenu ogranicza wzrost włosów na długość i prowadzi do konwersji do włosów meszkowych. Stopień nasilenia łysienia u mężczyzn jest klasyfikowany wg klinicznej skali Hamiltona-Norwooda, u kobiet wg skali Ludwiga lub Olsen ^{9, 10, 11} .

Diagnostyka

Diagnostyka łysienia opiera się na:

• wywiadzie (początek choroby, przebieg i nasilenie wypadania włosów, wywiad rodzinny w kierunku łysienia androgenowego, zaburzenia hormonalne u kobiet, choroby współistniejące)
• badaniu przedmiotowym – ocena wzoru łysienia (lokalizacja, wzór – ogniskowe, rozlane)
• badaniach laboratoryjnych w celu wykluczenia patologii mogących stymulować wypadanie włosów (morfologia, stężenie żelaza i ferrytyny, tyreotropiny, wolnej tyroksyny, przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej i tyreoglobulinie, kortyzolu, prolaktyny, estradiolu, 17-OH progesteronu, testosteronu, siarczanu dehydroepiandrosteronu, androstendionu); rzadko diagnostyka jest poszerzana o badanie przeciwciał przeciwjądrowych, serologiczne w kierunku kiły lub mykologiczne.

Podstawowym badaniem diagnostycznym i monitorującym leczenie jest trichoskopia, której wykonanie zaleca się u wszystkich chorych. W badaniu trichoskopowym z 3 okolic (czołowo-ciemieniowej, skroniowej i potylicznej) ocenia się całkowitą liczbę łodyg, obecność włosów meszkowych, żółtych czopów rogowych/pustych ujść mieszków włosowych, przebarwień okołomieszkowych, odsetek włosów cienkich, pośrednich i grubych, odsetek pojedynczych, podwójnych i potrójnych jednostek włosowo-łojowych oraz tendencję do niejednorodności grubości łodyg.

Trichoskopowe kryteria rozpoznania łysienia androgenowego u kobiet zostały opublikowane w 2008 r. przez Rakowską i wsp. Pozwalają na rozpoznanie łysienia androgenowego u kobiet w przypadkach, gdy zostaną spełnione 2 kryteria duże lub 1 kryterium duże i 2 małe:

• kryteria duże
  • więcej niż 4 żółte kropki w okolicy czołowej liczone z 4 pól widzenia w powiększeniu 70 ×
  • mniejsza średnia grubość włosów w okolicy czołowej niż potylicznej
  • więcej niż 10% cienkich włosów (<0,03 mm) w okolicy czołowej
• kryteria małe
  • stosunek wielkości parametru pomiędzy okolicą czołową i potyliczną
    • odsetek jednostek z pojedynczą łodygą >2:1
    • liczba włosów meszkowych >1,5:1
    • odsetek jednostek włosowych z przebarwieniem okołomieszkowym >3:1 ¹² .

W uzasadnionych przypadkach proces diagnostyczny poszerza się o wykonanie trichogramu, który jest przydatny w diagnostyce różnicowej łysienia telogenowego lub zespołu luźnego anagenu (LAHS – loose anagen hair syndrome) czy dystrofii łodyg. Badaniem weryfikującym jest badanie histopatologiczne z okolicy czołowo-ciemieniowej wykonane przy użyciu sztancy 4 mm. Za charakterystyczny dla łysienia androgenowego przyjmuje się stosunek włosów terminalnych do meszkowych 4:1, a dla przewlekłego łysienia telogenowego 8:1 ¹³ .

Metody terapii

Do leczenia łysienia androgenowego w Polsce zarejestrowano 2% i 5% minoksydyl u kobiet i mężczyzn oraz finasteryd w dawce 1 mg u mężczyzn. Pozostałe metody terapeutyczne wykorzystywane w leczeniu tego schorzenia są stosowane poza wskazaniami, choć liczne badania naukowe uzasadniają i potwierdzają ich skuteczność i bezpieczeństwo.

Leczenie mężczyzn

Minoksydyl

Minoksydyl – pierwotnie stosowany systemowo w terapii nadciśnienia tętniczego, został zarejestrowany do leczenia miejscowego łysienia androgenowego po zaobserwowaniu działań niepożądanych w postaci hipertrychozy ¹⁴ . Mechanizm działania leku nie jest w pełni poznany. Minoksydyl stymuluje przejście telogenu (skracanie) w anagen (wydłużenie), opóźniając wejście w fazę katagenu/telogenu ¹ . Ma udowodnione działanie na brodawkę włosa i/lub macierz, powodując zwiększenie średnicy łodygi włosa.

Minoksydyl jest silnym wazodylatatorem, agonistą kanału potasowego. Dzięki właściwości otwierania kanałów potasowych w mięśniówce gładkiej naczyń powoduje hiperpolaryzację błony komórkowej ¹⁴ . Aktywność kanału K⁺ warunkuje przejście do etapu G1 cyklu komórkowego, dlatego też może odgrywać kluczową rolę w proliferacji komórek we wczesnej fazie ¹⁵ . W badaniach przeprowadzanych na zwierzętach minoksydyl zwiększał syntezę DNA komórkowego i proliferację komórek ¹⁵ . Udowodniono także jego działanie przeciwzapalne, proliferacyjne i stymulujące angiogenezę (poprzez stymulację ekspresji czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego – VEGF) ¹⁵ .

Stymulujący wpływ minoksydylu na wzrost włosów wynika głównie z aktywności jego metabolitu, siarczanu minoksydylu, do którego jest konwertowany po aplikacji na skórę. Enzymem odpowiedzialnym za tę konwersję jest sulfotransferaza znajdująca się w mieszku włosowym. Poziom syntezy sulfotransferazy oraz jej aktywność enzymatyczna wahają się w populacji. Chorzy z wyższą aktywnością enzymatyczną sulfotransferazy lepiej odpowiadają na miejscowo aplikowany minoksydyl. Warto zauważyć, że nie ma korelacji między stężeniem minoksydylu w surowicy lub tkance a wzrostem włosów ¹⁵ .

Salicylany i kwas acetylosalicylowy (ASA) mogą hamować aktywność sulfotransferazy. Ostatnie badania wykazały, że aktywność enzymatyczna mieszków zmniejszyła się po 14 dniach stosowania ASA w małych dawkach. Zatem wcześniejsze lub jednoczesne stosowanie ASA zmniejsza odpowiedź kliniczną na miejscowo stosowany minoksydyl ¹ .

Około 1,4% miejscowo aplikowanego minoksydylu jest wchłaniane przez zdrową skórę głowy. Do zwiększonego wchłaniania dochodzi wraz ze wzrostem stężenia leku, częstością stosowania i uszkodzeniem funkcji barierowej warstwy rogowej naskórka. Ogólnoustrojowe wchłanianie miejscowo stosowanego minoksydylu wynosi mniej niż 99% ilości nałożonej na skórę głowy. Minoksydyl nie wiąże się z białkami osocza ani nie przenika przez barierę krew–mózg. Około 95% ogólnoustrojowo wchłanianego leku i jego metabolitów jest wydalane przez nerki w ciągu 4 dni. Zaleca się stosowanie dwukrotne 2% lub 5% minoksydylu na skórę głowy. W badaniach porównawczych skuteczności działania minoksydylu 2% i 5% wykazano, że wyższe stężenia leku warunkują jego większą efektywność. Udowodniono, że skuteczność jednokrotnej aplikacji 5% minoksydylu jest porównywalna do dwukrotnej aplikacji leku w stężeniu 2% ¹⁶ .

Do najistotniejszych działań niepożądanych należą: przejściowe wzmożone wypadanie włosów, hipertrychoza związana z nieprawidłową aplikacją lub wchłanianiem leku oraz wyprysk kontaktowy z podrażnienia lub, zdecydowanie rzadziej, alergiczny owłosionej skóry głowy związany z podrażnieniem albo alergią kontaktową na glikol propylenowy będący zaróbką dostępnych w Polsce preparatów.

Przejściowe wzmożone wypadanie włosów wiąże się z jednoczesnym wejściem wielu jednostek włosowo-łojowych w fazę telogenu w mechanizmie natychmiastowego zakończenia telogenu wg klasyfikacji Headingtona. Występuje ono po 3-6 tygodniach od rozpoczęcia leczenia i ustępuje samoistnie ¹⁷ . Należy uprzedzić pacjenta również o możliwości nasilonego wypadania włosów po 3 miesiącach od odstawienia leku (wypadają̨tylko te, które urosły w ciągu 3-4 miesięcy). Z zasady zaleca się powolne odstawienie leku.

Hipertrychoza jest niepożądanym działaniem związanym ze stosowaniem minoksydylu (nieakceptowanym zwłaszcza przez kobiety). Prawdopodobnie stanowi efekt nieumyślnej aplikacji leku na skórę twarzy (brak staranności aplikacji lub kontakt z poduszką w przypadku kładzenia się spać z wilgotnymi włosami). Drugim powodem może być przekraczanie należnej dawki dobowej leku, co prowadzi do zwiększenia wchłaniania minoksydylu i jego działania systemowego. Wtedy też pacjenci raportują pojawienie się niepożądanego owłosienia w innych okolicach niż twarz.

Rozwiązaniem, które można zaproponować pacjentowi z wypryskiem kontaktowym po minoksydylu, jest stosowanie preparatu o innej zaróbce (pianka minoksydylowa, obecnie niedostępna w Polsce).

Pozostałe działania niepożądane pod postacią bólów i/lub zawrotów głowy, uczucia kołatania serca, spadków ciśnienia tętniczego krwi opisywano rzadko. Są one wynikiem wchłaniania się leku do organizmu.

Finasteryd

Finasteryd jest lekiem zarejestrowanym w dawce 1 mg do leczenia łysienia androgenowego u mężczyzn i w dawce 5 mg w łagodnym rozroście gruczołu krokowego. Jest inhibitorem 5α-reduktazy typu II, blokującym konwersję testosteronu w DHT. Lek cechuje się właściwością nieodwracalnego wiązania się z enzymem, dlatego też konwersja testosteronu do DHT jest zmniejszona o ponad 60% w surowicy i owłosionej skórze głowy ⁵ . Dodatkowo finasteryd indukuje przejście telogenu do fazy anagenowej w cyklu włosowym. Dzięki swoim właściwościom lek hamuje wypadanie włosów oraz indukuje odrost. Finasteryd w dawce 1 mg na dobę hamuje wypadanie włosów u 80-90% chorych i zwiększa grubość włosów u ok. 50% w ciągu roku terapii ¹⁸ . Jest stosunkowo dobrze tolerowany, a działania niepożądane pod postacią obniżonego libido i zaburzeń erekcji czy ejakulacji, zmniejszenia objętości ejakulatu, bólów jąder i ginekomastii, obniżenia nastroju opisano u 0,8-6% leczonych ^{18, 19} . Lek powinien być stosowany długoterminowo. Odstawienie terapii prowadzi do powrotu do stanu wyjściowego w ciągu roku.

Leczenie kobiet

Minoksydyl

Badania Sinclaira u kobiet z łysieniem androgenowym potwierdziły skuteczność stosowania minoksydylu podawanego doustnie w dawce 0,25 mg na dobę w porównaniu z placebo, a także w połączeniu ze spironolaktonem w dawce 25 mg ²⁰ .

Leczenie stosowane poza wskazaniami

Finasteryd

Finasteryd nie ma rejestracji do leczenia łysienia androgenowego u kobiet ze względu na jego teratogenność. Badanie obejmujące 137 kobiet po menopauzie, z prawidłowym stężeniem androgenów, leczonych 1 mg finasterydu przez 12 miesięcy nie wykazało znaczącej poprawy ²¹ . Natomiast potwierdzono skuteczność finasterydu zarówno u pacjentek normoandrogenicznych, jak i hiperandrogenicznych przy stosowaniu wyższych dawek (2,5-5 mg na dobę) ²² .

Ocena efektywności leczenia w badaniu trichoskopowym powinna następować po co najmniej 6-12 miesiącach stosowania. Z uwagi na postępujący, przewlekły przebieg choroby pacjentki odpowiadające na terapię muszą kontynuować leczenie, aby utrzymać uzyskane wyniki ²² . Tolerancja finasterydu w terapii łysienia androgenowego u kobiet jest dobra. Rzadko opisywanymi działaniami niepożądanymi są: nudności, rumień napadowy, obniżenie nastroju, bóle głowy i spadek libido ¹⁹ . W trakcie terapii konieczna jest antykoncepcja.

Oceniano skuteczność finasterydu do stosowania miejscowego (w stężeniach 0,1%, 0,25% i 1%) w leczeniu łysienia androgenowego w porównaniu z placebo i minoksydylem stosowanym miejscowo oraz 0,25% miejscowy roztwór finasterydu z doustną dawką 1 mg na dobę. Po tygodniu leczenia zaobserwowano podobne hamowanie produkcji DHT (stężenia w osoczu były zmniejszone) dla obu preparatów. Ilość finasterydu w osoczu była mniejsza po jego miejscowym zastosowaniu w porównaniu z leczeniem doustnym ²³ .

Dutasteryd

Dutasteryd ma zdolność hamowania zarówno 5α-reduktazy typu I, jak i II (oba izoenzymy występują w mieszkach włosowych) odpowiednio 3 i 100 razy efektywniej niż finasteryd, dlatego jego zdolność do zmniejszania stężenia DHT w owłosionej skórze głowy jest zdecydowanie większa ^{24, 25} . Badanie porównawcze działania doustnego dutasterydu w dawce 0,5 mg na dobę z finasterydem 1 mg na dobę przez 24 tygodnie w grupie 90 mężczyzn z łysieniem androgenowym potwierdziło większą skuteczność dutasterydu ²⁵ . W grupie chorych leczonych dutasterydem obserwowano statystycznie znamienne zwiększenie całkowitej liczby włosów na cm ² oraz zmniejszenie liczby cienkich włosów. Odwracalna dysfunkcja seksualna była najczęstszym działaniem niepożądanym obu leków. Odsetek pacjentów z zaburzeniami libido wynosił 1-4%: zaburzenia ejakulacji stwierdzano u ok. 1% pacjentów. Dawki większe niż 2,5 mg na dobę skutkowały wyższym odsetkiem działań́ niepożądanych ^{23, 25} . Obserwowano lepszą odpowiedź na dutasteryd w przypadku łysienia w okolicy kątów czołowych w porównaniu z finasterydem ²⁵ .

W badaniach potwierdzono zdecydowanie lepszą odpowiedź na leczenie dutasterydem w porównaniu z finasterydem u kobiet. W retrospektywnym badaniu oceniającym skuteczność finasterydu (w dawce 1,25 mg na dobę) i dutasterydu (w dawce 0,15 mg na dobę) stwierdzono najwyższą skuteczność terapii dutasterydem u kobiet poniżej 50 r.ż. ²⁶ Z uwagi na możliwość feminizacji płodów męskich i długi okres półtrwania leku kobiety w wieku rozrodczym powinny stosować skuteczną metodę antykoncepcyjną w trakcie terapii i 6 miesięcy po jej odstawieniu.

W literaturze istnieją pojedyncze opisy podawania dutasterydu w postaci iniekcji śródskórnych u pacjentów z łysieniem androgenowym w dawkach 0,01-0,05% z dobrą skutecznością. Niestety, brak jest wystandaryzowanych protokołów podawania leku.

Antyandrogeny

Octan cyproteronu

Octan cyproteronu ma działanie antyandrogenowe, antygonadotropowe i niewielką aktywność progesteronową. Blokuje receptor androgenowy, uniemożliwiając przyłączanie się DHT oraz obniża stężenie testosteronu poprzez supresję uwalniania lutropiny i folitropiny. Jest stosowany w dawkach 50-100 mg na dobę w 1-10 dniu cyklu w leczeniu hirsutyzmu i zaburzeń miesiączkowania u kobiet z hiperandrogenemią. Stosowanie octanu cyproteronu w leczeniu kobiet z łysieniem androgenowym bez potwierdzonej hiperandrogenemii jest bezzasadne. Lek ma działanie hepatotoksyczne, prowadzi do feminizacji płodów męskich, powikłań zakrzepowo-zatorowych, niedokrwistości. W trakcie terapii konieczna jest skuteczna antykoncepcja.

Spironolakton

Spironolakton jest diuretykiem, antagonistą aldosteronu o działaniu protekcyjnym na potas, blokującym produkcję testosteronu w nadnerczach i mającym zdolność wiązania z receptorem androgenowym w tkankach docelowych (kompetycja w stosunku do DHT). Spironolakton hamuje kompleks enzymów cytochromu P450. Jest powszechnie stosowany w leczeniu łysienia androgenowego u kobiet poza wskazaniami w dawkach 25-200 mg. W badaniu Sinclaira i wsp. na 40 kobietach porównującym skuteczność leczenia spironolaktonem w dawce 200 mg w ciągu 12 miesięcy i octanem cyproteronu 50-100 mg w pierwszych 10 dniach cyklu – udowodniono porównywalną efektywność obu leków, u ok. 44% badanych stwierdzono poprawę, stabilizację łysienia u podobnego odsetka chorych oraz utrzymywanie się łysienia u 10% pacjentek ²⁷ . Objawy uboczne obserwowane w trakcie terapii spironolaktonem są dawkozależne i obejmują zaburzenia miesiączkowania, krwawienia z narządu rodnego u kobiet po menopauzie, ból sutków, nudności, hiperkaliemię i zmęczenie. U zdrowych młodych kobiet hiperkaliemia jest objawem rzadko spotykanym, jednak okresowo powinno się kontrolować stężenie potasu.

Flutamid

Flutamid jest niesteroidowym selektywnym antyandrogenem pozbawionym aktywności estrogenowej, progestagennej, kortykosteroidowej i antygonadotropowej. Blokuje receptor androgenowy. Z uwagi na brak dużych, kontrolowanych placebo badań potwierdzających skuteczność flutamidu w terapii łysienia androgenowego jego stosowanie nie jest rekomendowane.

Analogi prostaglandyn

Syntetyczny analog naturalnej prostaglandyny F2α będący wybiórczym agonistą receptorów prostanoidowych typu FP – latanoprost i syntetyczny prostamid zbliżony pod względem budowy do prostaglandyny F2α, który nie działa na żaden ze znanych receptorów prostaglandyn – bimatoprost są lekami przeciwjaskrowymi o dobrze znanych skutkach ubocznych pod postacią wzrostu rzęs, spowodowanego stymulacją fazy anagenowej i pigmentacją skóry wokół oczu. W badaniu kontrolowanym placebo z udziałem 16 mężczyzn miejscowe stosowanie latanoprostu w stężeniu 0,1% prowadziło do zwiększenia gęstości włosów ²⁸ . Bimatoprost został zarejestrowany w 2008 r. przez Food and Drug Administration (FDA) do leczenia hipotrychozy rzęs i łysienia plackowatego w obrębie rzęs. Niektóre badania łączą stan zapalny w skórze głowy ze zwiększonym stężeniem PGD2, z postępującą miniaturyzacją mieszków włosowych. Wykazano, że miejscowe stosowanie PGD2 hamuje wzrost włosów ⁸ . Obecnie prowadzone są badania w celu sprawdzenia, czy leki zdolne do blokowania receptora PGD2 (setipiprant) mogą mieć potencjalne zastosowanie u pacjentów z łysieniem androgenowym.

Osocze bogatopłytkowe

Pojedyncze prace dokumentują efektywność osocza bogatopłytkowego (PRP – platelet rich plasma) w leczeniu łysienia androgenowego. In vitro PRP indukuje proliferację komórek brodawki mieszka i zapobiega indukcji apoptozy przez wzrost Akt i ekspresji Bcl-2. Ma wpływ na komórki nabłonka i różnicowanie komórek pnia w mieszku włosowym poprzez regulację β-kateniny. Zwiększona ekspresja czynnika wzrostu fibroblastów 7 (FGF-7) determinuje wydłużenie anagenu ²⁹ . PRP stymuluje proliferację komórek wyniosłości i uwalnianie Ki-67. Ma działanie przeciwzapalne poprzez supresję cytokin zapalnych ²⁹ . Wśród działań niepożądanych raportowano ból, obrzęk, łysienie telogenowe i bliznowaciejące oraz trichodynię.

Lasery niskoenergetyczne

FDA zarejestrowała leczenie laserami niskoenergetycznymi (LLLT – low level laser therapy) w leczeniu AGA/FAGA. Skuteczność tej terapii opiera się na mechanizmie tzw. paradoksalnej hipertrychozy wywołanej poprzez stymulację produkcji trifosforanu adenozyny i wpływ na mitochondrialny łańcuch oddechowy ²⁹ . LLLT powoduje odrost włosów i zwiększa grubość łodyg. Do działań niepożądanych należą suchość owłosionej skóry głowy, świąd, zaburzenia czucia.

Inne metody

Postuluje się także możliwość wykorzystania mikronakłuwania w terapii łysienia androgenowego. Technika polega na tworzeniu mikroperforacji na skórze głowy w celu uzyskania kontrolowanego uszkodzenia i uwalniania endogennych czynników wzrostu, które stymulują wzrost włosów.

Satysfakcjonującym dla pacjentów zabiegiem jest przeszczepienie włosów. Obecnie podstawową techniką jest przeszczep pojedynczej jednostki włosowo-łojowej pobieranej z okolicy donorowej (potylica) w okolice z wyraźnym przerzedzeniem włosów. Czasami w celu uzyskania optymalnych wyników wymagane jest kilka zabiegów. Po przeszczepieniu włosów pacjenci powinni kontynuować leczenie farmakologiczne.

Podsumowanie

Łysienie androgenowe jest częstą niebliznowaciejącą przyczyną wypadania włosów. Dla wielu pacjentów choroba stanowi duże obciążenie i znacząco obniża ich jakość życia. Istotne jest wczesne rozpoznawanie łysienia androgenowego oraz wdrażanie optymalnego leczenia, aby zahamować nieodwracalną miniaturyzację mieszków włosowych będącą kluczowym zjawiskiem patogenetycznym w rozwoju choroby.