Co znajdziesz w artykule?
  • Etiologia liszaja płaskiego oraz związek pomiędzy ekspozycją na czynniki zewnętrzne a rozwojem choroby
  • Obraz kliniczny liszaja płaskiego i jego odmiany
  • Metody leczenia ze szczególnym uwzględnieniem postaci ciężkich i opornych na terapię
Spis treści

Opis przypadku

Pacjentka 73-letnia została przyjęta na oddział dermatologiczny w celu poszerzenia diagnostyki oraz modyfikacji leczenia postępującego łysienia bliznowaciejącego w okolicy czołowej i w obrębie brwi, obecnego od 4 lat. Chora od chwili wystąpienia objawów przez kilka lat była okresowo leczona miejscowymi glikokortykosteroidami (dipropionian betametazonu) oraz inhibitorami kalcyneuryny (takrolimus 0,1% w maści), które nie przyniosły poprawy klinicznej. Ponadto, z uwagi na

podejrzenie układowej choroby tkanki łącznej, pozostawała pod opieką poradni reumatologicznej, gdzie włączono do leczenia hydroksychlorochinę. Podczas kilkuletniej terapii tym lekiem pacjentka obserwowała postępującą utratę włosów. W badaniu fizykalnym przeprowadzonym w trakcie hospitalizacji w obrębie owłosionej skóry głowy stwierdzono grudki przymieszkowe z cofnięciem linii granicznej włosów na czole i towarzyszącym nasilonym świądem, występowała także utrata włosów w obrębie brwi. W badaniu trichoskopowym stwierdzono złuszczanie okołomieszkowe, cienkie linijne naczynia oraz obszary sinofioletowe i białe z brakiem żółtych kropek. Płytki paznokciowe rąk charakteryzowało podłużne prążkowanie. W obrębie jamy ustnej na błonach śluzowych policzków obecne były zmiany o charakterze białych linii. W opisie histopatologicznym wycinka skóry z okolicy czołowej stwierdzono obraz odpowiadający liszajowi płaskiemu mieszkowemu. Wobec braku przeciwwskazań do leczenia włączono metotreksat w formie iniekcji podskórnych w dawce 15 mg tygodniowo. Obecnie po kilku miesiącach leczenia obserwuje się zahamowanie dalszej utraty włosów oraz zmniejszenie nasilenia dolegliwości subiektywnych.

Definicja i epidemiologia

Liszaj płaski jest przewlekłą idiopatyczną chorobą zapalną, która klasycznie zajmuje skórę, rzadziej – błony śluzowe jamy ustnej, narządów płciowych, mieszki włosowe lub paznokcie. Jego nazwa wywodzi się z języka greckiego: „liszaj” (leichen) oznacza rodzaj mchu, „płaski” (planus) opisuje charakter zmian skórnych, które są spłaszczone na szczycie 1 . Termin „liszaj płaski” został po raz pierwszy użyty przez dr. Erasmusa Wilsona w 1869 r. i odnosił się do przypadku zmian opisywanych przez Herbę jako „liszaj czerwony”. W 1885 r. Weyl jako pierwszy zauważył charakterystyczny powierzchowny wzorzec obecny w obrębie grudek, a w 1895 r. został on opisany przez Wickhama i nazwany od jego nazwiska „siateczką Wickhama” 1 .

Częstość występowania liszaja płaskiego zlokalizowanego jest oceniana na 0,22-5% i zależy od położenia geograficznego 1 . Postać skórna najczęściej dotyczy pacjentów w wieku 30-60 lat, z nieznaczną przewagą kobiet 1, 2 . Choroba bardzo rzadko dotyka dzieci; wykazano, że dziecięcy liszaj płaski stanowi <5% przypadków i jest częściej spotykany w populacji Afroamerykanów 1, 3 .

Etiologia i patogeneza

Etiologia liszaja płaskiego nie jest dokładnie poznana; sugeruje się zależne od limfocytów T (szczególnie CD8+) autoimmunologiczne uszkodzenie keratynocytów warstwy podstawnej naskórka. Oddziaływanie limfocytów T na keratynocyty jest dodatkowo wzmacniane poprzez zwiększoną ekspresję cząstek adhezyjnych ICAM-1 na powierzchni keratynocytów, a także wzmożoną sygnalizację IFN-γ, TNF-α, NF-κB-zależnych cytokin (IL-1α, IL-6, IL-8) oraz innych molekuł, takich jak Fas/Apo-1 i Bcl-2 4 .

Liczne obserwacje i badania sugerują związek pomiędzy ekspozycją na czynniki zewnętrzne a rozwojem liszaja płaskiego. Zjawisko to tłumaczy się krzyżową reakcją receptorów limfocytów T z egzogennymi antygenami. Spośród potencjalnych antygenów mogących odgrywać rolę w rozwoju liszaja płaskiego szczególną uwagę zwraca się na wirusa zapalenia wątroby typu C (HCV). W metaanalizie przeprowadzonej przez Shengyuan i wsp. 5 wykazano, że częstość występowania HCV jest większa w populacji pacjentów z liszajem płaskim niż w populacji ogólnej (iloraz szans 5,4; 95% przedział ufności 3,5-8,3). Pomimo licznych doniesień związek między nosicielstwem wirusa a rozwojem dermatozy jest niepewny, a siła dowodów różni się w zależności od lokalizacji geograficznej 6 . Do innych wirusów mających potencjalny udział w patogenezie liszaja płaskiego zalicza się m.in. HHV-6, HHV-7, HSV lub VZV 7, 8, 9 , jednak wykazanie dokładnego związku pomiędzy infekcjami wirusowymi a rozwojem liszaja płaskiego wymaga dalszych badań 10 .

Istnieją doniesienia o związku liszaja płaskiego ze szczepionkami, takimi jak szczepionka przeciwko śwince, ospie, różyczce (MMR), HBV lub COVID-19 11, 12 . Autorzy wskazują, że mogą one inicjować powstawanie zmian skórnych lub przyczyniać się do zaostrzeń choroby.

Innym istotnym czynnikiem odgrywającym rolę w powstawaniu zmian w jamie ustnej w przebiegu liszaja płaskiego jest alergia kontaktowa na materiały stosowane w stomatologii. Doniesienia sugerują udział amalgamatu (zawierającego rtęć) czy materiałów kompozytowych w indukcji zmian oraz wskazują na ich ustępowanie po usunięciu czynnika drażniącego 13 .

Liszaj płaski jest prototypem zmian o charakterze małych, swędzących grudek. Wykwity podobne do liszaja płaskiego są opisywane jako liszajopodobne i często mają etiologię polekową. Leki związane z polekowymi osutkami liszajopodobnymi wymieniono w tabeli 1 14, 15 .

Tabela 1. Wybrane leki związane z polekowymi osutkami liszajopodobnymi14,15

Tabela 1. Wybrane leki związane z polekowymi osutkami liszajopodobnymi14,15

Obraz kliniczny

Liszaj płaski w obrębie skóry gładkiej

Klasycznie liszaj płaski objawia się obecnością swędzących, płaskich, wielokątnych, fioletowych grudek, które w języku angielskim są opisywane jako cztery „P”:

  • pruritic – swędzące
  • purple – fioletowe
  • polygonal – wielokątne
  • papules/plaques – grudki/blaszki.

W badaniu dermatoskopowym cechą charakterystyczną zmian są białe linie na ich powierzchni określane mianem „siateczki Wickhama” (ryc. 1A, B), które histologicznie odpowiadają zagęszczeniu warstwy ziarnistej. Najczęstsze lokalizacje stanowią nadgarstki, przedramiona, grzbietowe powierzchnie rąk, podudzia, ale zmiany mogą być rozsiane na całej powierzchni tułowia i kończyn. Obserwowane może być zjawisko Koebnera, czyli odpowiedzi izomorficznej, które występuje w obrębie skóry drażnionej, np. pod wpływem drapania (ryc. 2).

Rycina 1A, B. Liszaj płaski skóry gładkiej

Rycina 1A, B. Liszaj płaski skóry gładkiej

Rycina 1A, B. Liszaj płaski skóry gładkiej

Rycina 1A, B. Liszaj płaski skóry gładkiej

Rycina 2. Zmiany skórne w przebiegu liszaja płaskiego zlokalizowane na przedramionach, z obecnością zjawiska Koebnera

Rycina 2. Zmiany skórne w przebiegu liszaja płaskiego zlokalizowane na przedramionach, z obecnością zjawiska Koebnera

Wyróżnia się liczne odmiany kliniczne liszaja płaskiego, które różnią się od postaci klasycznej lokalizacją lub morfologią zmian:

  • Liszaj płaski obrączkowaty – charakteryzuje się obecnością obwodowo ułożonych fioletowych blaszek i grudek z centralnym przejaśnieniem; klasycznie występują na skórze prącia, moszny i w okolicach wyprzeniowych.
  • Liszaj płaski przerosły (brodawkujący) – cechuje się występowaniem grubych, przerosłych blaszek, zlokalizowanych głównie w obrębie przednich powierzchni podudzi.
  • Liszaj płaski typu actinic – zmiany o morfologii hiperpigmentowanych plam, grudek lub blaszek są obecne na skórze narażonej na działanie promieniowania słonecznego (twarz, szyja, grzbietowe powierzchnie rąk).
  • Liszaj płaski zanikowy – charakteryzuje się obecnością fioletowych blaszek ulegających zanikowi w centralnej części; najczęściej zlokalizowany w obrębie kończyn dolnych i okolic wyprzeniowych.
  • Liszaj płaski pęcherzowy – zmiany pęcherzowe pojawiają się w obrębie wcześniej istniejących zmian o morfologii liszaja płaskiego.
  • Liszaj płaski typu pemphigoides – zmiany pęcherzowe pojawiają się zarówno w obrębie wcześniej istniejących zmian o morfologii liszaja płaskiego, jak i na skórze niezmienionej; we krwi pacjentów wykrywalne są przeciwciała przeciwko antygenowi 180 kDa BP 14 .

Liszaj płaski błon śluzowych jamy ustnej

Zajęcie błon śluzowych w przebiegu liszaja płaskiego może towarzyszyć zajęciu skóry gładkiej lub występować niezależnie. Najczęściej występuje postać siateczkowata, cechująca się obecnością siateczki Wickhama w obrębie błony śluzowej policzka, rzadziej – dziąseł, warg, języka, podniebienia (ryc. 3). Do innych postaci należą m.in. formy zanikowa lub nadżerkowa. Zmianom często towarzyszy pieczenie, ból lub krwawienie, co może przyczyniać się do trudności ze spożywaniem pokarmów. Obecne jest zjawisko Koebnera. U kobiet z liszajem płaskim jamy ustnej często dochodzi do zajęcia sromu i pochwy, co jest określane jako zespół sromowo-pochwowo-dziąsłowy 14 .

Rycina 3. Liszaj płaski jamy ustnej

Rycina 3. Liszaj płaski jamy ustnej

Liszaj płaski paznokci

Zmiany w obrębie paznokci w przebiegu liszaja płaskiego są związane głównie z uszkodzeniem macierzy i obejmują ścieńczenie płytek oraz podłużne prążkowanie (trachyonychia). W rzadkich przypadkach dochodzi do wytworzenia skrzydlika (pterygium). Spektrum zmian obejmuje niewielką dystrofię paznokci aż do całkowitej utraty płytki paznokcia 14 .

Liszaj płaski mieszkowy

Terminem „liszaj płaski mieszkowy” określa się zmiany w przebiegu liszaja płaskiego występujące na owłosionej skórze głowy. Do odmian liszaja płaskiego mieszkowego należą:

  • Klasyczny liszaj płaski mieszkowy – charakteryzuje się obecnością mieszkowych czopów keratotycznych otoczonych fioletową obwódką. W przebiegu nasilonego procesu chorobowego może dojść do łysienia bliznowaciejącego. Zmiany lokalizują się na owłosionej skórze głowy, w rzadszych przypadkach także na twarzy lub na innych owłosionych obszarach ciała.
  • Łysienie czołowe bliznowaciejące – cechuje się utratą owłosienia o charakterze bliznowaciejącym w okolicy czołowo-ciemieniowej oraz rzadziej brwi lub rzęs. Na obszarach objętych procesem chorobowym obecna może być hipopigmentacja (ryc. 4).
    Rycina 4. Łysienie czołowe bliznowaciejące

    Rycina 4. Łysienie czołowe bliznowaciejące

  • Zespół Grahama-Little’a-Piccardiego-Lasseuera – składają się na niego: 1) bliznowaciejąca utrata włosów na owłosionej skórze głowy z cechami liszaja płaskiego mieszkowego; 2) niebliznowaciejąca utrata włosów w okolicy pachowej i łonowej; 3) typowe dla liszaja płaskiego zmiany skórne lub śluzówkowe 14 .

Liszaj płaski błon śluzowych narządów płciowych

U mężczyzn zmiany zazwyczaj są zlokalizowane na żołędzi prącia, natomiast u kobiet w obrębie sromu. Zmiany umiejscowione w obrębie sromu, pochwy i błon śluzowych jamy ustnej są określane mianem zespołu sromowo-pochwowo--dziąsłowego 14 .

Leczenie

Glikokortykosteroidy miejscowe

Pierwszą linią leczenia liszaja płaskiego zlokalizowanego w obrębie skóry gładkiej jest stosowanie glikokortykosteroidów miejscowych o dużej sile działania, takich jak propionian klobetazolu lub dipropionian betametazonu. Cechują się one stosunkowo wysokim profilem bezpieczeństwa, jednak ich długotrwałe stosowanie lub aplikacja pod okluzją (potęgująca siłę działania) niesie ryzyko absorpcji leku oraz wystąpienia miejscowych działań niepożądanych, którymi są m.in. atrofia skóry, rozstępy, hipopigmentacja lub teleangiektazje. W przypadku zmian przerosłych korzystne może być zastosowanie acetonidu triamcynolonu w formie iniekcji doogniskowych 4 .

Miejscowe inhibitory kalcyneuryny

Alternatywą dla glikokortykosteroidów miejscowych są miejscowe inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus). Ich skuteczność w redukcji nasilenia zmian została wykazana w szczególności w odniesieniu do liszaja płaskiego błon śluzowych jamy ustnej 16 . W podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją przeprowadzonym wśród pacjentów z liszajem płaskim błon śluzowych jamy ustnej na Sri Lance wykazano podobną skuteczność takrolimusu 0,1% w kremie i propionianu klobetazolu 0,05% w kremie 17 . Siła dowodów wskazujących na ich skuteczność w leczeniu liszaja płaskiego skóry gładkiej jest jednak słaba i opiera się głównie na opisach przypadków. Istnieją dowody wskazujące na przydatność tych leków w terapii liszaja płaskiego paznokci 18 . Mechanizm działania miejscowych inhibitorów kalcyneuryny polega na blokowaniu transkrypcji i produkcji prozapalnych cytokin poprzez łączenie z cytoplazmatycznymi receptorami zlokalizowanymi w obrębie limfocytów T 16 . Absorpcja systemowa miejscowych inhibitorów kalcyneuryny jest minimalna i nie wykazują one istotnych klinicznie działań niepożądanych (głównym zgłaszanym działaniem niepożądanym jest przejściowe uczucie pieczenia po miejscowym nałożeniu leku) 16 .

Glikokortykosteroidy doustne

Doustne podawanie glikokortykosteroidów jest wskazane w ramach drugiej linii leczenia u pacjentów, u których stosowanie miejscowe jest nieskuteczne lub zmiany są bardzo nasilone i rozległe. Należy podkreślić, że przyjmowanie glikokortykosteroidów doustnych wiąże się z istotnie większym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. U części pacjentów z nasilonymi dolegliwościami łączy się terapię miejscową i systemową, co umożliwia uzyskanie szybszej remisji. Dawkowanie jest zależne od rozległości zmian, nasilenia dolegliwości oraz masy ciała pacjenta. Z reguły stosuje się prednizon w dawce 0,5-1 mg/kg mc. lub jego ekwiwalent przez 3-6 tygodni, z następczą redukcją dawki przez 4-6 tygodni 19 .

Retinoidy doustne

Doustne podawanie retinoidów (np. acytretyny) stanowi skuteczną metodę leczenia liszaja płaskiego skóry gładkiej, co zostało po raz pierwszy wykazane w badaniu kontrolowanym placebo w 1991 r. 20 Od tego czasu ukazało się wiele badań i opisów przypadków wskazujących na ich efektywność w leczeniu innych postaci liszaja płaskiego, takich jak liszaj pęcherzowy 21 , liszaj płaski przerosły 22 czy liszaj płaski dłoniowo-podeszwowy 23 . Skuteczność retinoidów doustnych w leczeniu liszaja płaskiego paznokci jest słabiej poznana, ale sugeruje się, że niskie dawki acytretyny (0,2-0,3 mg/kg mc./24 h) mogą stanowić skuteczną opcję terapeutyczną przy braku odpowiedzi na leczenie glikokortykosteroidami 24 . Z uwagi na działania niepożądane (suchość skóry i błon śluzowych, łysienie, ból głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bóle mięśni i stawów) pomimo dobrej skuteczności doustne stosowanie retinoidów stanowi drugą linię leczenia.

Retinoidy miejscowe

Skuteczność retinoidów miejscowych, takich jak tretynoina lub tazaroten, została udokumentowana w opisach przypadków i badaniach klinicznych. Kar i wsp. w 1996 r. wykazali, że miejscowy preparat tretynoiny 0,05% był równie skuteczny jak dipropionian betametazonu 0,05% 25 , a terapia łączona tazarotenem i klobetazolem przyniosła efekty u pacjenta z liszajem płaskim paznokci 26 . Retinoidy miejscowe mają natomiast ograniczone zastosowanie w przypadku liszaja płaskiego błon śluzowych. W badaniu, które przeprowadzili Buajeeb i wsp., wykazano, że miejscowo stosowany acetonid fluocynolonu 0,1% cechuje się lepszą tolerancją i skutecznością niż miejscowa tretynoina 0,05% 27 .

Fototerapia

Fototerapia wąskopasmowa (NB-UVB – narrowband ultraviolet B) jest często wykorzystywaną metodą leczenia drugiego rzutu liszaja płaskiego skóry gładkiej. W badaniu Iraji i wsp. 28 wykazano istotnie wyższą skuteczność fototerapii NB-UVB stosowanej przez 6 tygodni w stosunku do glikokortykosteroidów doustnych (prednizolon w dawce 0,3 mg/kg mc.), również podawanych przez 6 tygodni. Szczególnie istotne wydaje się podkreślenie wczesnego efektu terapeutycznego NB-UVB w redukcji świądu 29 . Fototerapia UVA z wykorzystaniem psoralenu (PUVA-terapia) stanowi alternatywę dla fototerapii NB-UVB; nie stwierdzono istotnej różnicy w skuteczności obu metod. Badanie Wackernagel i wsp. wykazało wprawdzie szybszy efekt terapeutyczny w przypadku PUVA-terapii, ale całkowity wskaźnik wyleczeń nie różnił się w obu grupach 30 . Z uwagi na łatwość stosowania oraz mniejszą liczbę działań niepożądanych NB-UVB wydaje się preferowaną metodą fototerapii w leczeniu liszaja płaskiego.

Leki przeciwmalaryczne

Skuteczność hydroksychlorochiny, zaliczanej do leków antymalarycznych, została wykazana w przypadku nadżerkowej postaci liszaja płaskiego błon śluzowych jamy ustnej oraz liszaja płaskiego mieszkowego 31, 32 . Jest ona lekiem cechującym się stosunkowo wysokim profilem bezpieczeństwa, dobrze tolerowanym przez większość pacjentów. Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych należą zabu­rzenia żołądkowo-jelitowe, bóle głowy, wysypka. Hydroksy­chlorochina jest często wybieranym lekiem pierwszego rzutu w liszaju płaskim mieszkowym.

Leki immunosupresyjne

Na przestrzeni lat w literaturze pojawiły się liczne doniesienia o skuteczności leków immunosupresyjnych w terapii różnych postaci liszaja płaskiego. Jednym z częściej wybieranych jest metotreksat, którego skuteczność wykazano w odniesieniu do liszaja płaskiego skóry gładkiej lub błon śluzowych. W badaniu Bakhtiar i wsp. 33 udowodniono, że leczenie metotreksatem w dawce 10 mg tygodniowo było skuteczne u 80% pacjentów z liszajem płaskim skóry gładkiej, natomiast terapia glikokortykosteroidami doustnymi w dawce 40 mg/24 h przyniosła efekty u 72% pacjentów; różnica nie była istotna statystycznie. Mykofenolan mofetylu, lek hamujący proliferację aktywowanych limfocytów T, został opisany jako skuteczny w leczeniu ciężkich postaci liszaja płaskiego 34 oraz jego rzadszych odmian – przerostowej i pęcherzowej 35 . Ponadto stwierdzono podobną skuteczność metotreksatu oraz mykofenolanu mofetylu w leczeniu liszaja płaskiego sromu 36 . Cyklosporyna jest kolejną substancją z grupy leków immunosupresyjnych, której skuteczność wykazano w leczeniu ciężkich postaci liszaja płaskiego oraz liszaja płaskiego mieszkowego 37, 38 . Z uwagi na liczne działania niepożądane i toksyczność narządową czas terapii tym lekiem powinien być możliwie jak najkrótszy.

Inne terapie

Istnieją doniesienia sugerujące, że apremilast – inhibitor fosfodiesterazy IV – stosowany w dawce 20 mg 2 × dziennie przez 12 tygodni wykazuje skuteczność kliniczną w terapii liszaja płaskiego, jednak ustalenie bezpieczeństwa i długotrwałej efektywności leku wymaga dalszych badań 39 . Inhibitory TNF-α są znanymi czynnikami mogącymi indukować osutki liszajopodobne; w literaturze istnieją także opisy przypadków sugerujące ich skuteczność w leczeniu liszaja płaskiego 40 .

Metody terapii innych postaci liszaja płaskiego

Liszaj płaski błon śluzowych jamy ustnej

Pierwszą linię leczenia liszaja płaskiego zlokalizowanego w obrębie błon śluzowych jamy ustnej stanowi stosowanie glikokortykosteroidów miejscowych o średniej i wysokiej mocy (acetonid fluocynolonu, propionian klobetazolu) w postaci żelu lub maści. Głównym skutkiem ubocznym terapii jest kandydoza błon śluzowych. Aby zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia, zaleca się pacjentom unikanie aplikowania glikokortykosteroidów miejscowych przed snem oraz stosowanie miejscowych leków przeciwgrzybiczych 41 . Leczenie drugiego rzutu stanowi stosowanie miejscowych inhibitorów kalcyneuryny (pimekrolimusu 1%, takrolimusu 0,1%) oraz iniekcji acetonidu triamcynolonu w obrębie zmian skórnych. W przypadkach ciężkich i opornych na leczenie podaje się glikokortykosteroidy doustne oraz leki immunosupresyjne (azatioprynę, cyklosporynę, metotreksat, mykofenolan mofetylu) 42 .

Liszaj płaski paznokci

Z uwagi na ograniczoną absorpcję leków przez płytkę paznokciową miejscowe leczenie inhibitorami kalcyneuryny lub propionianem klobetazolu (± retinoid miejscowy) ma ograniczoną skuteczność i jest stosowane wyłącznie w przypadku zmian łagodnych. Alternatywę stanowi PUVA-terapia, a przy zajęciu niewielkiej liczby paznokci (trzech lub mniej) – iniekcje glikokortykosteroidów (np. acetonid triamcynolonu) w obrębie proksymalnego wału paznokciowego. W przypadku rozległych, ciężkich zmian lub ich szybkiej progresji stosowana jest glikokortykosteroidoterapia doustna lub domięśniowa – w tym celu najczęściej stosuje się prednizon lub prednizolon w dawce 0,5-1 mg/kg mc. przez kilka tygodni (z redukcją dawkowania) lub comiesięczne iniekcje domięśniowe triamcynolonu w dawce 0,5 mg/kg mc. przez 3-6 miesięcy. Ponadto istnieją pojedyncze doniesienia i opisy przypadków wskazujące na skuteczność retinoidów doustnych, leków immunosupresyjnych (metotreksat, cyklosporyna), chlorochiny lub gryzeofulwiny w leczeniu liszaja płaskiego paznokci 43 .

Liszaj płaski mieszkowy

Przy klasycznej postaci liszaja płaskiego mieszkowego pierwszą linią leczenia jest stosowanie glikokortykosteroidów miejscowych o wysokiej lub bardzo wysokiej mocy bądź doogniskowych iniekcji glikokortykosteroidów. Często w ramach drugiej linii leczenia podaje się glikokortykosteroidy doustne lub hydroksychlorochinę; ta ostatnia bywa stosowana przez niektórych autorów w leczeniu pierwszego rzutu. W przypadkach opornych na terapię skuteczne wydają się leki immunosupresyjne (cyklosporyna, mykofenolan mofetylu); ponadto istnieją pojedyncze opisy przypadków sugerujące dobre efekty terapeutyczne przy zastosowaniu tetracyklin, gryzeofulwiny lub minoksydylu 44 . Opublikowane w ostatnich latach badania nad inhibitorami kinaz janusowych wskazują na ich potencjalną rolę w leczeniu nie tylko łysienia plackowatego, lecz także liszaja płaskiego mieszkowego. Dotychczas wykazano dobry efekt kliniczny terapii z zastosowaniem tofacytynibu oraz barycytynibu 45, 46 .

Wyniki leczenia łysienia czołowego bliznowaciejącego są mniej zadowalające niż w przypadku klasycznej postaci liszaja płaskiego mieszkowego. Miejscowe glikokortykosteroidy i inhibitory kalcyneuryny słabo hamują progresję choroby, dlatego zazwyczaj są stosowane łącznie z innymi terapiami ogólnoustrojowymi. Miejscowe iniekcje glikokortykosteroidów mogą być skuteczne. Ponadto wykazano dobre efekty terapii inhibitorami 5-α-reduktazy (finasteryd, dutasteryd). Do innych możliwości należy stosowanie hydroksychlorochiny, doksycykliny, retinoidów doustnych, pioglitazonu lub naltreksonu 44 .

Podsumowanie

Liszaj płaski jest przewlekłą zapalną chorobą skóry, błon śluzowych i paznokci, która dotyka w szczególności osoby w średnim wieku. W większości przypadków terapia miejscowa polegająca na stosowaniu miejscowych glikokortykosteroidów lub inhibitorów kalcyneuryny stanowi pierwszą linię leczenia. W przypadkach ciężkich lub opornych na leczenie konieczne może być włączenie terapii ogólnej opartej na glikokortykosteroidoterapii systemowej lub zastosowaniu leków immunosupresyjnych.

Abstract
Lichen planus and resistance to treatment

Lichen planus is a chronic mucocutaneous disorder with a wide range of morphologic patterns. Although the typical form of the disease affects the skin, other types of lichen planus may involve mucous membranes, nails, hair follicles and genitals. Lichen planus often resolves spontaneously but in some cases the presentation of the disease tends to be more chronic. Most patients with a localized disease respond well to topical corticosteroids or topical calcineurin inhibitors. Particularly challenging are patients with lesions that are disseminated or refractory to topical treatment. This study provides a review of available medical therapies for lichen planus, with particular focus on the treatment-refractory types.

Piśmiennictwo
  1. 1. Gorouhi F, Davari P, Fazel N. Cutaneous and mucosal lichen planus: a comprehensive review of clinical subtypes, risk factors, diagnosis, and prognosis. ScientificWorldJournal 2014;2014:742826
  2. 2. Le Cleach L, Chosidow O. Clinical practice. Lichen planus. N Engl J Med 2012;366(8):723-32
  3. 3. Walton KE, Bowers EV, Drolet BA, et al. Childhood lichen planus: Demographics of a U.S. population. Pediatr Dermatol 2010;27(1):34-8
  4. 4. Lehman JS, Tollefson MM, Gibson LE. Lichen planus. Int J Dermatol 2009;48(7):682-94
  5. 5. Shengyuan L, Songpo Y, Wen W, et al. Hepatitis C virus and lichen planus: a reciprocal association determined by a meta-analysis. Arch Dermatol 2009;145(9):1040-7
  6. 6. Lodi G, Giuliani M, Majorana A, et al. Lichen planus and hepatitis C virus: A multicentre study of patients with oral lesions and a systematic review. Br J Dermatol 2004;151(6):1172-81
  7. 7. Yadav M, Arivananthan M, Chandrashekran A, et al. Human herpesvirus-6 (HHV-6) DNA and virus-encoded antigen in oral lesions. J Oral Pathol Med 1997;26(9):393-401
  8. 8. Nahidi Y, Tayyebi Meibodi N, Ghazvini K, et al. Association of classic lichen planus with human herpesvirus-7 infection. Int J Dermatol 2017;56(1):49-53
  9. 9. Mizukawa Y, Horie C, Yamazaki Y, et al. Detection of varicella-zoster virus antigens in lesional skin of zosteriform lichen planus but not in that of linear lichen planus. Dermatology 2012;225(1):22-6
  10. 10. Lucchese A, Di Stasio D, Romano A, et al. Correlation between Oral Lichen Planus and Viral Infections Other Than HCV: A Systematic Review. J Clin Med 2022;11(18):5487
  11. 11. Zou H, Daveluy S. Lichen planus after COVID-19 infection and vaccination. Arch Dermatol Res 2023;315(2):139-46
  12. 12. Rebora A, Rongioletti F, Drago F, et al. Lichen planus as a side effect of HBV vaccination. Dermatology 1999;198(1):1-2
  13. 13. Ismail SB, Kumar SKS, Zain RB. Oral lichen planus and lichenoid reactions: etiopathogenesis, diagnosis, management and malignant transformation. J Oral Sci 2007;49(2):89-106
  14. 14. Bolognia JL, Schaffer JV, Cerroni L. Liszaj płaski i inne choroby liszajowate [w:] Dermatologia. Czwarta Edycja. Tom 1. Warszawa: Medipage, 2018:205-11
  15. 15. https://tkl.uptodate.com/contents/lichenoid-drug-eruption-drug-induced-lichen-planus
  16. 16. Sun S‐L, Liu J‐J, Zhong B, et al. Topical calcineurin inhibitors in the treatment of oral lichen planus: a systematic review and meta‐analysis. Br J Dermatol 2019;181(6):1166-76
  17. 17. Hettiarachchi PVKS, Hettiarachchi RM, Jayasinghe RD, et al. Comparison of topical tacrolimus and clobetasol in the management of symptomatic oral lichen planus: A double-blinded, randomized clinical trial in Sri Lanka. J Investig Clin Dent 2017;8(4):e12237
  18. 18. Ujiie H, Shibaki A, Akiyama M, et al. Successful treatment of nail lichen planus with topical tacrolimus. Acta Derm Venereol 2010;90(2):218-9
  19. 19. Husein-ElAhmed H, Gieler U, Steinhoff M. Lichen planus: a comprehensive evidence-based analysis of medical treatment. J Eur Acad Dermatol Venereol 2019;33(10):1847-62
  20. 20. Laurberg G, Geiger JM, Hjorth N, et al. Treatment of lichen planus with acitretin. A double-blind, placebo-controlled study in 65 patients. J Am Acad Dermatol 1991;24(3):434-7
  21. 21. Hackländer K, Lehmann P, Hofmann SC. Successful treatment of lichen planus pemphigoides using acitretin as monotherapy. JDDG: Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft 2014;12(9):818-9
  22. 22. Alamri A, Alsenaid A, Ruzicka T, et al. Hypertrophic lichen planus – successful treatment with acitretin. Dermatol Ther 2016;29(3):173-6
  23. 23. Solak B, Kara RO, Kosem M. Palmoplantar lichen planus successfully treated with acitretin. BMJ Case Rep 2015;2015:bcr2015211115
  24. 24. Iorizzo M, Tosti A, Starace M, et al. Isolated nail lichen planus: An expert consensus on treatment of the classical form. J Am Acad Dermatol 2020;83(6):1717-23
  25. 25. Kar HK, Parsad D, Gautam RK, et al. Comparison of topical tretinoin and betamethasone in oral lichen planus. Indian J Dermatol Venereol Leprol 1996;62(5):304-5
  26. 26. Prevost NM, English JC. Palliative treatment of fingernail lichen planus. J Drugs Dermatol 2007;6(2):202-4
  27. 27. Buajeeb W, Kraivaphan P, Pobrurksa C. Efficacy of topical retinoic acid compared with topical fluocinolone acetonide in the treatment of oral lichen planus. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 1997;83(1):21-5
  28. 28. Iraji F, Faghihi G, Asilian A, et al. Comparison of the narrow band UVB versus systemic corticosteroids in the treatment of lichen planus: A randomized clinical trial. J Res Med Sci 2011;16(12):1578-82
  29. 29. Gamil H, Nassar A, Saadawi A, et al. Narrow-band ultraviolet B phototherapy in lichen planus. J Eur Acad Dermatol Venereol 2009;23(5):589-90
  30. 30. Wackernagel A, Legat FJ, Hofer A, et al. Psoralen plus UVA vs. UVB-311 nm for the treatment of lichen planus. Photodermatol Photoimmunol Photomed 2007;23(1):15-9
  31. 31. Raj SC, Baral D, Garhnayak L, et al. Hydroxychloroquine – A new treatment option for erosive oral lichen planus. Indian J Dent Res 2021;32(2):192-8
  32. 32. Nic Dhonncha E, Foley CC, Markham T. The role of hydroxychloroquine in the treatment of lichen planopilaris: A retrospective case series and review. Dermatol Ther 2017;30(3):e12463
  33. 33. Bakhtiar R, Noor SM, Paracha MM. Effectiveness of Oral Methotrexate Therapy versus Systemic Corticosteroid Therapy in Treatment of Generalised Lichen Planus. J Coll Physicians Surg Pak 2018;28(7):505-8
  34. 34. Frieling U, Bonsmann G, Schwarz T, et al. Treatment of severe lichen planus with mycophenolate mofetil. J Am Acad Dermatol 2003;49(6):1063-6
  35. 35. Nousari HC, Goyal S, Anhalt GJ. Successful treatment of resistant hypertrophic and bullous lichen planus with mycophenolate mofetil. Arch Dermatol 1999;135(11):1420-1
  36. 36. Hrin ML, Bowers NL, Feldman SR, et al. Mycophenolate mofetil versus methotrexate for vulvar lichen planus: A 10-year retrospective cohort study demonstrates comparable efficacy and tolerability. J Am Acad Dermatol 2022;87(2):436-8
  37. 37. Cribier B, Frances C, Chosidow O. Treatment of lichen planus. An evidence-based medicine analysis of efficacy. Arch Dermatol 1998;134(12):1521-30
  38. 38. Bulbul Baskan E, Yazici S. Treatment of lichen planopilaris: methotrexate or cyclosporine a therapy? Cutan Ocul Toxicol 2018;37(2):196-9
  39. 39. Paul J, Foss CE, Hirano SA, et al. An open-label pilot study of apremilast for the treatment of moderate to severe lichen planus: a case series. J Am Acad Dermatol 2013;68(2):255-61
  40. 40. Alam MS, LaBelle B. Treatment of lichen planopilaris with adalimumab in a patient with hidradenitis suppurativa and rheumatoid arthritis. JAAD Case Rep 2020;6(3):219-21
  41. 41. Carbone M, Conrotto D, Carrozzo M, et al. Topical corticosteroids in association with miconazole and chlorhexidine in the long-term management of atrophic-erosive oral lichen planus: a placebo-controlled and comparative study between clobetasol and fluocinonide. Oral Dis 1999;5(1):44-9
  42. 42. Alrashdan MS, Cirillo N, McCullough M. Oral lichen planus: a literature review and update. Arch Dermatol Res 2016;308(8):539-51
  43. 43. Gupta MK, Lipner SR. Review of Nail Lichen Planus: Epidemiology, Pathogenesis, Diagnosis, and Treatment. Dermatol Clin 2021;39(2):221-30
  44. 44. Fechine COC, Valente NYS, Romiti R. Lichen planopilaris and frontal fibrosing alopecia: review and update of diagnostic and therapeutic features. An Bras Dermatol 2022;97(3):348-57
  45. 45. Yang CC, Khanna T, Sallee B, et al. Tofacitinib for the treatment of lichen planopilaris: A case series. Dermatol Ther 2018;31(6):e12656
  46. 46. Moussa A, Bhoyrul B, Asfour L, et al. Treatment of lichen planopilaris with baricitinib: A retrospective study. J Am Acad Dermatol 2022;87(3):663-6

Następny artykuł:

Przegląd start-upów oferujących innowacyjne rozwiązania w dziedzinie dermatologii INNOWACJE W DERMATOLOGII

lek. Marta Kacprzyk
lek. Marta Kacprzyk
r n. med. Paweł Brzewski
r n. med. Paweł Brzewski
Facebook Podziel się LinkedIn Dodaj do Linkedin Wyślij mailem Wyślij mailem
Ulubione Dodaj do ulubionych