Wpływ urządzeń elektronicznych typu smartfon na widzenie u dzieci

więcej dowodów na to, że czas spędzany przed ekranem jest powiązany z otyłością oraz ze szkodliwym wpływem na rozwój poznawczy i społeczno-emocjonalny. Nie można też pominąć jednego z kluczowych elementów związanych z korzystaniem z urządzeń elektronicznych (przede wszystkim smartfonów) – ich wpływu na układ wzrokowy i zdrowie oczu.

Za pomocą oczu człowiek odbiera większość informacji o otaczającym świecie. Prawidłowy rozwój i funkcjonowanie układu wzrokowego warunkuje nie tylko wyraźne widzenie, lecz także optymalny proces dojrzewania motorycznego, społecznego, poznawczego i językowego. Dlatego też zaburzenia w rozwoju wzrokowym będą miały dużo większy zasięg szkodliwości niż tylko samo zdrowie oczu.

Konsekwencje dla oczu związane z korzystaniem z urządzeń typu smartfon i tablet

Badania wskazują, że ekspozycja na ekrany zaczyna się już od 6 m.ż. ¹ Z analiz przeprowadzonych w 2025 r. przez Naukową i Akademicką Sieć Komputerową – Państwowy Instytut Badawczy (NASK-PIB) wynika, że prawie 80% dzieci w Polsce otrzymuje pierwszy telefon <10 r.ż., z czego połowa posiadała telefon <8 r.ż. ² Co więcej, pomiary pasywne wskazują, że polskie dzieci w wieku 7-14 lat korzystają z internetu na urządzeniach mobilnych średnio przez 4 godz. i 8 min dziennie ³ – ten czas rośnie wraz z wiekiem dziecka. Obostrzenia związanie z pandemią COVID-19 trwale zmieniły zachowania pod tym względem, gdy nastąpił wzrost czasu spędzanego przed ekranami z 2,65 godz. do 4,38 godz./24 godz. ⁴ Wziąwszy pod uwagę uśrednioną ilość czasu przypisaną do tego wieku na sen, posiłki i zajęcia szkolne, te 4 godziny dziennie mogą stanowić większość wolnego czasu dziecka w ciągu dnia. To znacząco ogranicza możliwość prawidłowego bodźcowania układu wzrokowego do otrzymywania zróżnicowanych sygnałów do optymalnego rozwoju.

Naturalne jest zatem, że specjaliści ochrony wzroku (okuliści, optometryści i ortoptyści) zaczęli szukać odpowiedzi na pytania, czy i w jaki sposób korzystanie ze smartfonów wpływa na widzenie u dzieci.

Krótkowzroczność

Problemem związanym z urządzeniami nowych technologii podnoszonym przez wielu specjalistów jest coraz częściej diagnozowana krótkowzroczność (miopia) u dzieci. Przybiera ona na tyle poważne rozmiary, że określana jest już mianem epidemii krótkowzroczności. World Health Organization (WHO) szacuje, że do 2050 r. liczba osób z krótkowzrocznością sięgnie niemal 50% całej populacji na świecie ^{5, 6} . Co więcej, między 1990 a 2023 r. odsetek osób z miopią wzrósł trzykrotnie ⁷ . Nic zatem zaskakującego, że to zaburzenie wzroku przestało być postrzegane jako zwykła wada wzroku, a zaczęło jako narastający problem zdrowia publicznego.

Miopia jest tą wadą, w której równoległe promienie światła docierające do gałki ocznej skupiane są przed siatkówką, czego efektem jest niewyraźne widzenie odległych przedmiotów. Oczy dziecka nie są mniejszą wersją oczu dorosłych. To, że zmieniają się parametry optyczne i długość osiowa, jest stanem naturalnym i jak najbardziej pożądanym. Kluczowe jest jednak, by proces rozwoju tych struktur przebiegał w tempie fizjologicznym i w sposób niezaburzony. W przypadku krótkowzroczności często tak się nie dzieje.

Jednym z czynników ryzyka rozwoju krótkowzroczności, obok niewystarczającej ilości czasu spędzanego na zewnątrz, jest wytężona i długotrwała praca wzrokowa w bliży, czyli długie patrzenie na przedmioty (np. ekran tabletu, smartfona) będące blisko ⁸ . Przegląd badań z 2025 r. wskazuje na istotną zależność między czasem korzystania z ekranów a ryzykiem wystąpienia krótkowzroczności. Ryzyko to rośnie o 21% z każdą dodatkową godziną korzystania z urządzeń elektronicznych, a największe zmiany odnotowano między 1 a 4 godzinami patrzenia w ekrany ⁹ .

Trzeba pamiętać, że nie tylko czas ekspozycji na smartfony jest ważny, lecz także odległość, z której dzieci obserwują ekran. Niejednokrotnie można zauważyć, że młodzi ludzie przysuwają obserwowany ekran tuż do oczu. Im bliżej jest obserwowany obiekt, tym większy jest wysiłek wzrokowy, by zobaczyć go wyraźnie, a przy odległości <30 cm rośnie także ryzyko wystąpienia miopii ¹⁰ . Wziąwszy pod uwagę, że młodzi użytkownicy trzymają smartfony w odległości ok. 28 cm ¹¹ , powstaje dodatkowy czynnik predysponujący do rozwoju miopii. Metaanaliza przygotowana przez Salariego i wsp. ¹ wykazała, że częstość występowania krótkowzroczności u dzieci w wieku 5-19 lat korzystających ze smartfonów wynosi 31,4%. Oznacza to, że 1 na 3 dzieci posługujących się urządzeniami mobilnymi jest obciążone miopią.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że ryzyko rozwoju krótkowzroczności u dziecka można zmniejszyć. Najczęściej przywoływanym czynnikiem zapobiegającym lub zmniejszającym szanse na jej pojawienie się w populacji pediatrycznej jest przebywanie na zewnątrz w naturalnym oświetleniu, z patrzeniem na różne odległości. Światło naturalne jest 10-100 razy jaśniejsze niż to w pomieszczeniach. To wysokie natężenie stymuluje siatkówkę do uwalniania większej ilości dopaminy – neuroprzekaźnika hamującego wydłużenie osiowe ¹² . Wolniej zatem rośnie gałka oczna, a przez to mniejsze jest ryzyko rozwoju krótkowzroczności. Ważne jest, by zachęcać dzieci do spędzania min. 80-120 min dziennie na zewnątrz – jest to działanie profilaktyczne miopii potwierdzone w metaanalizie International Myopia Institute (IMI) ¹³ , mogące zmniejszyć ryzyko wystąpienia tej wady wzroku nawet o 24% ¹⁴ .

Cyfrowe zmęczenie wzroku

Nadużywanie smartfonów nie ogranicza się wyłącznie do zmian strukturalnych i pojawienia się krótkowzroczności. Kolejnym problemem okulistycznym, który często dotyka osoby korzystające ze smartfonów, jest zespół objawów zwany cyfrowym zmęczeniem wzroku (DES – digital eye strain) wynikający z długotrwałego patrzenia na ekrany urządzeń elektronicznych. Manifestują go symptomy, takie jak zmęczenie i suchość oczu, niewyraźne widzenie oraz bóle głowy. Badania wskazują, że częstość występowania DES u dzieci wynosi 20-50% ¹⁵ . Co ważne, im dłużej patrzą w ekrany, zwłaszcza >5 godz., korzystają ze smartfonów albo grają w gry na smartfonach przez min. godzinę dziennie, tym ryzyko pojawienia się DES znacząco rośnie ¹⁵ . Pierwsze objawy mogą wystąpić już po 2-3 godz. wpatrywania się w ekrany ¹⁶ .

Prewencyjnie w czasie korzystania ze smartfonu warto zadbać o właściwą ergonomię. Poza odpowiednią odległością ekranu od oczu, ważne jest otaczające oświetlenie, ponieważ objawy DES są mocniej odczuwane, gdy ekran telefonu jest obserwowany w ciemności niż w jasnym oświetleniu otoczenia ¹⁷ .

Zespół suchego oka

Warto pamiętać, że angażujące i często zmieniające się treści na wyświetlaczach telefonów wpływają również na częstość mrugania, która jest mocno skorelowana z szybszym wysuszaniem oczu i ich pieczeniem. W efekcie może to doprowadzić do zespołu suchego oka (DED – dry eye disease). Zauważono, że częstość mrugania u dzieci z poziomu 20 mrugnięć/min spada do 9 mrugnięć/min w czasie patrzenia w ekran ¹⁸ . Do tego spada też jakość tych mrugnięć, zwiększając liczbę tych niepełnych ¹⁹ . Prowadzi to do szybszego odparowywania filmu łzowego, a w konsekwencji do większej suchości oczu. Podobnie jak w przypadku DES im dłużej dzieci patrzyły w telefony, tym częściej odczuwały objawy suchości oczu. Przy korzystaniu ze smartfona >3 godz. dziennie suchość oczu odczuwało >50% dzieci ²⁰ .

Pocieszające jest, że zupełne odstawienie telefonu na miesiąc pozwala na znaczną poprawę parametrów filmu łzowego oraz niemal całkowite ustąpienie objawów subiektywnych suchości bądź pieczenia ²¹ . Pokazuje to niezwykły potencjał regeneracyjny układu wzrokowego i sugeruje odwracalny charakter zaburzeń powierzchni oka, o ile interwencja nastąpi odpowiednio wcześnie.

Destabilizacja widzenia obuocznego

To, co często niepokoi specjalistów w kontekście skutków nadmiernego korzystania ze smartfonów u dzieci, to destabilizacja widzenia obuocznego, czyli współpracy obojga oczu. Pojawia się coraz więcej publikacji dowodzących, że nadmierne wpatrywanie się w ekran telefonu drastycznie osłabia sprawność widzenia u najmłodszych.

U dzieci w wieku szkolnym, które korzystają z urządzeń elektronicznych >3 godz. dziennie, obserwuje się wyraźne obniżenie amplitudy i sprawności akomodacji ²² . Oznacza to, że oko traci zdolność do szybkiego i precyzyjnego ustawienia ostrości na obserwowanym obiekcie. Dodatkowo, mechanizmy odpowiedzialne za zbieżne ustawienie oczu przy patrzeniu blisko stają się mniej wydolne. Zamiast automatycznego i bezwysiłkowego działania układ wzrokowy potrzebuje dużo energii, by odbierać obraz pojedynczy i wyraźny. To z kolei może prowadzić do zmęczenia oczu i bólów głowy.

Z kolei u nastolatków zauważono, że już 2 godz. dziennie ze smartfonem wpływają na pogorszenie i oddalenie punktu bliskiego konwergencji ²³ . W efekcie gałki oczne mają coraz większy problem ze zbieżnym ustawieniem przy patrzeniu blisko, przy twarzy oraz widzeniu obiektów pojedynczo. Sytuację pogarsza zaobserwowany spadek sprawności akomodacji, przez co proces wyostrzania obrazu jest wydłużony. A poprzez odnotowane w badaniu obniżenie ułamka AC/A ²³ , czyli relacji między ustawieniem ostrości a zbieżnym ustawieniem gałek ocznych, dochodzi do rozregulowania obu tych funkcji, w efekcie układ wzrokowy musi wykonać większą pracę, by mógł widzieć dobrze. Co ciekawe, u dziecka zmiany można zaobserwować już po 30 min korzystania ze smartfona ²⁴ .

Bardziej niepokojącym zjawiskiem jest występowanie zeza jawnego wiązane z nadmiernym korzystaniem z urządzeń elektronicznych i pracą wzrokową w bliży. W literaturze przedmiotu można znaleźć dwie główne próby wyjaśnienia tej sytuacji, mianowicie pojawienie się zdekompensowanego zeza ukrytego ²⁵ oraz ostrej nabytej ezotropii towarzyszącej (AACE – acute acquired comitant esotropia) ²⁶ . Niemniej warto pamiętać, że w obu przypadkach używanie smartfona i innych urządzeń elektronicznych nie jest przyczyną zeza, za to osłabienie funkcji widzenia obuocznego może uwidocznić kryjące się problemy z ustawieniem oczu.

Zaburzenia związane z natężeniem światła niebieskiego

Rosnące wykorzystanie smartfonów przez dzieci w ciągu dnia skłania do poszukiwania takich rozwiązań technologicznych, które będą wspomagały zalecenia dotyczące stylu życia. Producenci urządzeń elektronicznych już wbudowują w swoje sprzęty system monitorowania odległości między telefonem a oczami. Niemniej więcej szumu zrobiła kwestia wysokoenergetycznego światła niebieskiego oraz to, w jaki sposób może wpływać na zdrowie oczu.

Badania laboratoryjne i te przeprowadzane na zwierzętach wykazały, że wysokie natężenie światła niebieskiego może powodować stres oksydacyjny ²⁷ , zaburzenia komórek macierzystych spojówki ²⁸ i fotochemiczne uszkodzenia siatkówki ²⁹ . Pomimo dowodów z modeli eksperymentalnych wskazujących potencjalne zagrożenia brakuje jednak wysokiej jakości badań, a tym samym i danych, które jednoznacznie potwierdzałyby, że typowe korzystanie z urządzeń elektronicznych, w tym smartfonów, powoduje uszkodzenie struktur oczu u dzieci ³⁰ .

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku popularnych okularów blokujących światło niebieskie, które mają charakterystyczny żółty lub pomarańczowy kolor soczewek okularowych. Przeglądy literatury wskazują na brak wysokiej jakości dowodów potwierdzających ich skuteczność w poprawie widzenia, ochronie siatkówki i jakości snu ³¹ . Co więcej, ich długotrwałe stosowanie w dzieciństwie, czyli krytycznym okresie dla rozwoju widzenia, może potencjalnie zaburzać prawidłowy wzrost gałki ocznej. Natomiast ekspozycja na naturalnie występujące światło niebieskofioletowe może działać prewencyjnie przed krótkowzrocznością ^{32, 33} . Dlatego stosowanie rozwiązań blokujących docieranie światła niebieskiego do oczu powinno być rozważane także w kontekście wpływu na pełny rozwój widzenia u dzieci, nie tylko w kontekście chwilowej zmiany w postrzeganym kontraście. Naj­rozsądniejszym podejściem są zatem sprawdzone metody, które nie wymagają dodatkowych nakładów finansowych: ograniczanie czasu przed ekranami, dbanie o odpowiednie oświetlenie i regularne przebywanie w naturalnym świetle na zewnątrz.

Podsumowanie

Jak widać, nadużywanie smartfonów przez coraz młodsze dzieci jest faktem. Zachowanie to nie tylko ma charakter behawioralny i emocjonalny, lecz także stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia oczu. Długotrwałe patrzenie na bliskie odległości, nienaturalnie mała odległość obserwacji, rzadsze mruganie i deficyt światła naturalnego mogą doprowadzić do nieodwracalnych zmian w narządzie wzroku. Warto zatem wdrożyć działania zapobiegawcze u dzieci, by jak najdłużej mogły one cieszyć się zdrowiem oczu i prawidłowym widzeniem. Podstawowym zaleceniem w tej kwestii będzie przestrzeganie zasad higieny pracy wzrokowej, a więc:

• przebywanie min. 2 godz. dziennie w świetle naturalnym na zewnątrz
• ograniczenie czasu patrzenia w ekran smartfona
• minimalna odległość telefonu od twarzy wynosząca 30-40 cm
• redukcja ekspozycji na ekran telefonu co najmniej godzinę przed snem
• regularne, częste przerwy na patrzenie daleko.

Do tego warto dołączyć regularne wizyty kontrolne u specjalisty ochrony wzroku.