Wybicie i złamanie zęba – co zrobić przed wizytą u lekarza dentysty

wyróżniamy siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce. Wszystkie z nich, z wyjątkiem przedtrzonowców, są również obecne w uzębieniu mlecznym. Cechą wspólną zębów mlecznych i stałych jest budowa anatomiczna – składają się z części znajdującej się w zębodole, tj. korzenia zęba, który w warunkach fizjologicznych nie jest widoczny, oraz z korony zęba, którą dostrzegamy w jamie ustnej. Zęby mleczne mają białoniebieską barwę w przeciwieństwie do zębów stałych, które są białożółte (tab. 1). Bardzo ważna jest umiejętność odróżnienia uzębienia stałego od mlecznego ze względu na odmienne postępowanie w przypadku urazu.

Tabela 1. Charakterystyczne cechy uzębienia mlecznego i stałego

Pourazowe uszkodzenia zębów są najczęściej wynikiem upadków, wypadków komunikacyjnych, aktów przemocy i efektem uprawiania sportów ¹ . Na podstawie kilkunastoletnich obserwacji stwierdzono, że 25% dzieci w wieku szkolnym i 33% dorosłych doświadczyło urazów zębów ² . Co więcej, u dzieci w wieku 2-3 lat ze względu na wzmożoną aktywność ruchową znacznie częściej rozpoznaje się uszkodzenia zębów, natomiast urazy dotyczące uzębienia stałego występują najczęściej u dziewięcio- i dziesięciolatków ³ . Prawidłowa interwencja wpływa na rokowanie leczenia stomatologicznego.

Przypadki kliniczne

Złamanie korony zęba

Złamanie korony zęba może objawiać się w postaci pęknięć lub utraty twardych tkanek zęba. Jeśli zachowany został odłamany fragment korony, możliwe jest jego użycie w trakcie leczenia stomatologicznego (ryc. 1). Może to być wykonane bezpośrednio po urazie lub w późniejszym czasie, jednak ułamana część powinna być przechowywana w środowisku wilgotnym ³ (np. w szklance z wodą, którą wymieniamy codziennie). Takie postępowanie dotyczy przypadków, w których miazga zęba (odpowiadająca za unerwienie) nie została obnażona. Klinicznie oceni to lekarz dentysta, który zdecyduje o sposobie leczenia. Rokowanie długoterminowe jest dobre.

Rycina 1. Postępowanie w przypadku uszkodzenia zęba stałego – złamanie korony zęba

Jeśli doszło do obnażenia miazgi, niezbędne jest jej zaopatrzenie na czas 2-3 miesięcy. Na opatrunek lekarz dentysta może nałożyć materiał w kolorze zęba lub wykorzystać odłamany fragment ⁴ .

Wybicie zęba stałego

Wybicie, nazywane również całkowitym zwichnięciem ³ , jest efektem przerwania więzadeł ozębnej. W warunkach fizjologicznych ząb znajduje się w zębodole, w przypadku wybicia zęba klinicznie stwierdza się pusty zębodół lub jest on wypełniony skrzepem. Wybicie głównie dotyczy zębów przednich, częściej w szczęce niż w żuchwie. Istnieją czynniki, które predysponują pacjenta do wybicia zęba, takie jak protruzja siekaczy, nazywana też wychyleniem, wada zgryzu (zwłaszcza tyłozgryz i zgryz otwarty), nadpobudliwość czy choroby ogólnoustrojowe, np. padaczka ³ .

W przypadku wybicia zęba kluczowe znaczenie dla rokowania ma czas, jaki minął od urazu. Jeśli jest to mniej niż 60 minut, możliwe jest częściowe lub całkowite wygojenie włókien ozębnej ³ , dlatego rekomendowanym postępowaniem jest replantacja zęba, czyli jego ponowne umiejscowienie w zębodole na miejscu wypadku (ryc. 2). Należy wzorować się na zębie sąsiednim. Następnie polecamy pacjentowi delikatnie zagryźć chusteczkę higieniczną, aby unieruchomić włożony ząb do momentu wizyty w gabinecie stomatologicznym. Warto zwrócić uwagę, że podnosząc ząb, nie wolno dotykać korzenia zęba, tj. części, która w warunkach prawidłowych znajduje się wewnątrz zębodołu. Wskazane jest natomiast trzymanie za koronę zęba. Jeśli stwierdzimy, że ząb jest zanieczyszczony, przed replantacją powinno się przemywać go bieżącą zimną wodą przez 10 sekund ³ .

Rycina 2. Pierwsza pomoc w przypadku wybicia zęba

Zdarzają się jednak sytuacje, w których nie jest możliwe replantowanie zęba na miejscu wypadku. Jak zostało wspomniane powyżej, po 60 minutach od urazu dochodzi do obumierania włókien ozębnej, dlatego stosuje się środki, które ten czas wydłużają (tab. 2). Wybity ząb należy przechowywać w mleku lub w przedsionku jamy ustnej ze względu na obecność śliny, która wydłuża żywotność tych komórek ³ .

Tabela 2. Przechowywanie wybitego zęba w przypadku braku możliwości replantacji

Po zgłoszeniu się pacjenta do gabinetu lekarz dentysta oceni stan zęba, środowisko jego przechowywania i podejmie decyzję dotyczącą dalszego leczenia ⁵ . Istnieją jednak przeciwwskazania do replantacji (tab. 3). Jeśli zabieg replantacji będzie możliwy lub zostało to prawidłowo zrobione przed dotarciem na wizytę stomatologiczną, ząb zostanie tymczasowo unieruchomiony za pomocą szyny ⁶ . Dalsze postępowanie obejmuje również zastosowanie osłony antybiotykowej oraz sprawdzenie stanu odporności w odniesieniu do profilaktyki przeciwtężcowej, a także wizyty kontrolne ³ . Niezbędne leczenie stomatologiczne zależy od wielu czynników i może obejmować leczenie kanałowe zęba (tzw. endodontyczne).

Tabela 3. Przeciwwskazania do replantacji

Wybicie zęba mlecznego

Nieco odmiennie sytuacja wygląda w przypadku zęba mlecznego, co podyktowane jest obecnością zawiązków zębów stałych znajdujących się w kości. W przypadku wybicia należy pamiętać, że nie replantuje się zębów mlecznych ³ . Co więcej, na skutek pourazowego uszkodzenia często występują powikłania w uzębieniu stałym oraz uszkodzenia sąsiadujących tkanek miękkich. Prawidłowe działanie w tym przypadku ogranicza się do zabezpieczenia uszkodzonych tkanek. Postępowanie zostało przedstawione na rycinie 3.

Rycina 3. Pierwsza pomoc w przypadku uszkodzenia zęba mlecznego

Powikłania urazów i ich profilaktyka

Uszkodzenia pourazowe są częstą przyczyną utraty zębów stałych i mlecznych. Poza utratą zęba możliwymi powikłaniami są: obumarcie miazgi, obliteracja kanału, zmiany przywierzchołkowe, ankyloza, resorpcja powierzchniowa i resorpcja zapalna ^{7, 8} . Może również dojść do uszkodzenia przyzębia brzeżnego. Należy zwrócić szczególną uwagę na możliwe środki prewencyjne. Należą do nich ochraniacze szczęk, twarzy, kaski. W przypadku uprawiania sportów kontaktowych najlepszym rozwiązaniem są ochraniacze szczęk, które wpływają na rozłożenie energii uderzenia, zmniejszając skutki ewentualnego urazu. Mechanizm działania ochraniaczy zależy od kierunku skierowanej siły – w przypadku uderzenia frontalnego siła jest zmniejszona dzięki elastyczności szyn i rozłożeniu na większy obszar ³ .

Szyny ochronne dzielimy na wykonane z gumy lateksowej i chlorku poliwinylu, dostępne na rynku w trzech rozmiarach. Charakteryzuje je niski koszt. Drugi rodzaj to ochraniacze, które składają się ze sztywnej warstwy zewnętrznej i elastycznej wewnętrznej. Są one lepiej dopasowane do jamy ustnej. Trzeci rodzaj to szyny robione na indywidualne zamówienie po wykonaniu wycisku w gabinecie stomatologicznym. Cechują się znacznie lepszym dopasowaniem do uzębienia, dzięki czemu ich właściwości ochronne są bardzo dobre.

Podsumowanie

W przypadku wybicia zęba kluczowe znaczenie dla rokowania ma czas, jaki minął od urazu. Jeśli jest to mniej niż 60 minut, możliwe jest częściowe lub całkowite wygojenie włókien ozębnej. Szczególnie rekomendowane postępowanie to replantacja zęba, czyli jego ponowne umiejscowienie w zębodole.