Szczepienia u osób w podeszłym wieku

Grypa ze względu na swoją zmienność antygenową stanowi poważne globalne zagrożenie dla zdrowia całej populacji ludzkiej, ale szczególnie dla osób po 65 r.ż. Łączna śmiertelność z powodu grypy i zapalenia płuc powoduje, że choroby te są na 6 pozycji jako przyczyna zgonu osób z tej grupy wiekowej, a na 5 miejscu w przypadku osób starszych. Należy mieć świadomość, że powikłania po każdej chorobie zakaźnej trzeba rozpatrywać w aspekcie nie tylko powikłań zdrowotnych, lecz także wymiernych policzalnych kosztów finansowych, jakie ponosi państwo.

Geriatria

Szczepienia u osób w podeszłym wieku

prof. dr hab. Lidia B. Brydak

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny w Warszawie

Praca została wykonana w ramach tematu statutowego BI/2019.

Adres do korespondencji: prof. dr hab. Lidia B. Brydak, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, – Państwowy Zakład Higieny, ul. Chocimska 24, 00-791 Warszawa, e-mail: lbrydak@pzh.gov.pl, tel./faks: 22 54 21 313

Small brydak lidia opt

prof. dr hab. Lidia B. Brydak

  • Osoby w wieku podeszłym co sezon epidemiczny powinny się szczepić przeciwko grypie, ponieważ znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania
  • Wskazane jest także szczepienie przeciwko pneumokokom, WZW A i WZW B, tężcowi, błonicy, krztuścowi oraz przeciwko odrze, śwince i różyczce

Obecnie, gdy długość życia znacznie się zwiększyła, osoby starsze należące do grupy podwyższonego ryzyka powinny szczególnie zadbać o swoje zdrowie i szczepić się przeciwko wybranym chorobom zakaźnym. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami World Health Organization (WHO) osoby w wieku podeszłym powinny szczepić się cosezonowo przeciwko grypie, ale również przeciwko niektórym chorobom zakaźnym. Wcześniej nie dysponowaliśmy szczepionkami przeciwko większości chorób zakaźnych. Natomiast zagrożenie, jakie niesie ze sobą infekcja wywołana takimi patogenami, jak: pneumokoki, wirusowe zapalenie wątroby typu A i typu B, odra, świnka, różyczka, tężec, błonica i krztusiec, jest ogromne1-3.

Spośród wymienionych chorób zakaźnych grypa ze względu na swoją zmienność antygenową stanowi poważne globalne zagrożenie dla zdrowia całej populacji ludzkiej, ale szczególnie dla osób po 65 r.ż. Łączna śmiertelność z powodu grypy i zapalenia płuc powoduje, że choroby te są na 6 pozycji jako przyczyna zgonu osób z tej grupy wiekowej, a na 5 miejscu w przypadku osób starszych4. Należy mieć świadomość, że powikłania po każdej chorobie zakaźnej trzeba rozpatrywać w aspekcie nie tylko powikłań zdrowotnych, lecz także wymiernych policzalnych kosztów finansowych, jakie ponosi państwo5.

Częstość występowania grypy

Epidemie grypy rejestrowane są co sezon epidemiczny, niemniej choroba ta jest lekceważona i niejednokrotnie mylona z przeziębieniem. Według danych WHO co roku zakażeniu ulega około miliarda ludzi, rejestruje się 3-5 mln ciężkich przypadków grypy i 290 000-650 000 zgonów z powodu powikłań pogrypowych6. Eksperci WHO zalecają cosezonowe szczepienia przeciwko grypie jak największej liczby populacji, szczególnie osób z grup podwyższonego ryzyka i pracowników ochrony zdrowia, jako najskuteczniejszy sposób zapobiegania tej chorobie1,6. Zgodnie z rekomendacjami WHO poszczególne kraje powinny opracować narodowe programy szczepień przeciwko grypie, zwłaszcza dla osób po 65 r.ż.

World Health Organization 11 marca 2019 r. opublikowała Globalną Strategię Grypy na lata 2019-2030, której celem jest ochrona populacji ludzkiej przed zachorowaniem na grypę we wszystkich krajach6.

Small 47737

Tabela 1. Dane dotyczące grypy u osób >65 r.ż.

Grypa jest chorobą sezonową, ale ze względu na skutki ekonomiczne, jakie powoduje, oraz planowany budżet kraju niektóre dane przedstawiamy w skali roku. Skutki powikłań pogrypowych należy rozpatrywać nie tylko w aspekcie zdrowotnym, lecz także pod kątem wymiernych, policzalnych kosztów ekonomicznych, włączając w to redukcję wizyt lekarskich, hospitalizacji, badania wysoce specjalistyczne, trwałe niejednokrotne inwalidztwo itp.5.

W Polsce w ciągu ostatnich trzech sezonów epidemicznych zarejestrowano od 4 107 077 do 5 337 619 zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę7.

W tabeli 1 przedstawiono ostatnie cztery sezony epidemiczne uwzględniające liczby zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę, zapadalność, liczbę przebadanych prób pobranych od pacjentów, liczbę potwierdzeń infekcji grypowej oraz liczbę zgonów osób po 65 r.ż.7.

W sezonie epidemiologicznym 2018/2019 do 15 sierpnia 2019 r. zarejestrowano w Polsce 150 zgonów, z czego 78 w populacji osób po 65 r.ż., co stanowi 57,6% ogółu7. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny (NIZP-PZH) w omawianej grupie osób była to największa liczba zgonów od kilku sezonów epidemicznych7. Zgodnie z danymi NIZP-PZH w 2017 r. zaszczepiło się zaledwie 7,52% osób po 65 r.ż.7.

Gdzie możemy szczepić osoby po 65 r.ż.?

W tabeli 2 wymieniono placówki, w których można szczepić przeciwko grypie osoby po 65 r.ż.

Fakt, że Komitet Doradczy do spraw Szczepień Ochronnych American Committee on Immunization Practices (ACIP) w 2000 r. obniżył wiek osób dorosłych, u których zaleca się powszechne szczepienie, z 65 do 50 r.ż. świadczy o niebezpieczeństwie, jakie niesie infekcja spowodowana przez wirus grypy8.

Dlaczego osoby po 65 r.ż. powinny się szczepić przeciwko grypie w każdym sezonie epidemicznym?

Zgodnie z rekomendacjami WHO osoby po 65 r.ż., a nawet młodsze (po 50 r.ż.), są zaliczane do grupy podwyższonego ryzyka i powinny być szczepione co sezon epidemiczny1,7. Tylko ze względu na wiek ryzyko zachorowania u osób starszych wzrasta dziesięciokrotnie1,4,8. W tabeli 3 na podstawie przykładowo wybranej literatury przedstawiono argumenty wskazujące na konieczność szczepienia się osób starszych przeciwko grypie1,4,8-15.

Small 47828

Tabela 2. Placówki, w których powinniśmy uzyskać możliwość szczepienia przeciwko grypie u osoby >65 r.ż. zgodnie z rekomendacjami ACIP*

Nie tylko Komitet Doradczy do spraw Szczepień Ochronnych ACIP rekomenduje szczepienia przeciwko grypie przede wszystkim osób po 65 r.ż. Podobne stanowisko zajmują eksperci wielu innych towarzystw medycznych (tab. 4)16.

Small 47868

Tabela 3. Dlaczego osoby starsze powinny się szczepić8

W Polsce w ostatnim sezonie epidemicznym 2018/2019 zaszczepiło się jedynie 4,0% populacji (informacja własna). Znaczące korzyści zdrowotne wynikające ze szczepień przeciw grypie są widoczne u osób w każdym wieku, a zwłaszcza w grupach podwyższonego ryzyka17,18. Nie będzie przesadą, jeżeli powiemy, że istnieją setki publikacji na ten temat, lecz niejednokrotnie nie możemy przełamać naszych niczym nieuzasadnionych poglądów mimo przedstawianych faktów.

Mając na celu działania edukacyjne nie tylko pracowników ochrony zdrowia, lecz także społeczeństwa w Polsce, Krajowy Ośrodek ds. Grypy – jedna ze 144 takich instytucji na świecie, mieszcząca się w Zakładzie Badania Wirusów Grypy w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego – Państwowym Zakładzie Higieny – przy współpracy z klinicystami przeprowadził wiele badań potwierdzających odpowiedź humoralną na szczepienie przeciwko grypie w grupie osób dorosłych oraz po 65 r.ż. (tab. 5)19. Jestem przekonana, że przedstawienie konkretnych przykładów nie tylko będzie pomocne w krzewieniu profilaktyki i obalaniu niczym nieuzasadnionych mitów dotyczących szczepień przeciwko grypie, lecz także zachęci pracowników ochrony zdrowia zarówno do chronienia pacjentów, jak i ich bliskich. Badania te zostały uznane przez międzynarodowe gremia i opublikowane w recenzowanych anglojęzycznych czasopismach oraz przeprowadzonych rozprawach doktorskich lub stanowiły część rozpraw prac habilitacyjnych.

Chciałabym mocno podkreślić, że ze względu na szczególne znaczenie dla utrzymania zdrowia po przebytych np. operacjach onkologicznych powinny być zalecane szczepienia przeciwko grypie inaktywowanymi szczepionkami typu split (czyli z rozszczepionym wironem) lub subunit (podjednostkową, czyli zawierającą hemaglutyninę i neuraminidazę). Należy mieć świadomość, że grypa atakuje co sezon epidemiczny. W Polsce ze względu na tragicznie niski procent zaszczepionej populacji (4%), zwłaszcza w grupie osób po 65 r.ż., szczepienia przyniosłyby nie tylko korzyści dla zdrowia publicznego mieszkańców naszego kraju, lecz także wymierne zyski ekonomiczne w budżecie państwa, co zostało udowodnione w wielu krajach świata17,18,20.

Small 47916

Tabela 4. Towarzystwa naukowe rekomendujące szczepienia przeciwko grypie16

Pragnę podkreślić, że ludzie, którzy przeżyli pandemię grypy hiszpanki w latach 1918-1919, bardzo dobrze pamiętali widmo śmierci, jakie nad nimi ciążyło, i spustoszenia, jakie choroba spowodowała. Nikt nie podważał wówczas zasadności szczepień przeciwko grypie w 1941 r., mimo że szczepionka nie była tak doskonała jak obecne inaktywowane szczepionki chromatograficznej czystości.

Small 47785

Tabela 5. Badania przeprowadzone w grupach podwyższonego ryzyka w Zakładzie Badania Wirusów Grypy (Krajowy Ośrodek ds. Grypy w NIZP-PZH) przy współpracy z klinicystami, w których oceniano odpowiedź humoralną na szczepienia przeciwko grypie5

Szczepienie osób po 65 r.ż.

Należy mieć świadomość, że infekcja spowodowana przez wirus grypy otwiera drogę bakteriom chorobotwórczym. Osoby starsze należą do grupy podwyższonego ryzyka i wskazane jest, aby zaszczepiły się przeciw niektórym chorobom zakaźnym, a mianowicie:

  • przeciwko pneumokokom – jak już wspomniano, łączna śmiertelność z powodu grypy i zapalenia płuc sprawia, że choroby te są na 6 pozycji jako przyczyna zgonu wśród osób >65 r.ż., a na 5 pozycji w przypadku starszych pacjentów
  • przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A – zaleca się szczepienie osobom wyjeżdżającym za granicę, zwłaszcza do krajów tropikalnych o odmiennych niż w Europie warunkach higienicznych, jak również osobom mieszkającym w zbiorowych placówkach oraz zatrudnionym przy produkcji i dystrybucji żywności
  • przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby B – zaleca się osobom starszym, które nie były zaszczepione, a ze względu na wiek są w grupie podwyższonego ryzyka, chorym przygotowywanym do zabiegów operacyjnych, osobom, które ze względu na wykonywane zajęcia są narażone na zakażenie związane z uszkodzeniem ciągłości tkanek lub poprzez kontakt seksualny, przewlekle chorym o wysokim ryzyku zakażenia: z chorobami przebiegającymi z niedoborem odporności oraz leczonym immunosupresyjnie, pacjentom dializowanym oraz chorym na cukrzycę
  • przeciwko tężcowi, błonicy, krztuścowi – szczepienie zalecane jest co 10 lat
  • przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR) – osobom nieszczepionym przeciwko odrze, śwince, różyczce w ramach szczepień obowiązkowych rekomenduje się szczepienia, zwłaszcza w obecnej sytuacji epidemiologicznej.

Podsumowanie

  • Powikłania po każdej chorobie zakaźnej należy rozpatrywać nie tylko w aspekcie powikłań zdrowotnych, lecz także w kontekście wymiernych kosztów finansowych ponoszonych przez państwo.
  • Osoby po 65 r.ż. powinny szczepić się przeciwko: grypie, pneumokokom, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i typu B, odrze, śwince, różyczce, tężcowi, błonicy i krztuścowi.