Towarzystwo Internistów Polskich opublikowało zaktualizowane stanowisko dotyczące zapobiegania terapii daremnej u dorosłych pacjentów umierających w szpitalu, którzy nie są zdolni do podejmowania świadomych decyzji dotyczących leczenia. Autorzy proponują czteroetapowy model postępowania z udziałem zespołu terapeutycznego i bliskich chorego. Dokument poparły łącznie 39 organizacji i towarzystw medycznych (stan na 20 sierpnia 2026 r.).
Kogo dotyczą zalecenia?
Dokument dotyczy dorosłych pacjentów hospitalizowanych, którzy z powodu aktualnego stanu zdrowia nie są w stanie podejmować świadomych decyzji dotyczących leczenia, a jednocześnie nie są ubezwłasnowolnieni i nie mają przedstawiciela ustawowego ustanowionego na drodze prawnej. Chodzi m.in. o osoby nieprzytomne lub niezdolne do nawiązania kontaktu i komunikowania się z otoczeniem z powodu otępienia, zaburzeń orientacji albo nagłego pogorszenia stanu zdrowia.
Stanowisko nie dotyczy postępowania w szpitalnych oddziałach ratunkowych ani izbach przyjęć.
Autorzy definiują terapię daremną jako interwencję medyczną, która zgodnie z aktualną wiedzą i doświadczeniem specjalistów nie jest w stanie przynieść pacjentowi korzyści klinicznych, a jednocześnie wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych i dodatkowych obciążeń. Podkreślają przy tym, że ograniczenie terapii daremnej nie oznacza zaprzestania opieki nad chorym.
Cztery etapy postępowania
Pierwszym krokiem powinno być zwołanie konsylium. Na podstawie oceny dotychczasowego leczenia, przebiegu choroby i aktualnego stanu pacjenta zespół określa, czy stosowane interwencje mogą być uznane za daremne. Jeśli tak, identyfikuje procedury, z których należy zrezygnować, i wstępnie ustala dalszą strategię postępowania. W razie wątpliwości dotyczących rokowania lub skuteczności leczenia autorzy zalecają rozważenie terapii limitowanej czasem (time-limited trial, TLT) i wyznaczenie terminu ponownej oceny sytuacji klinicznej.
Drugim etapem jest przygotowanie spotkania z bliskimi pacjenta. Jego celem jest zebranie informacji o wartościach, potrzebach i wcześniejszych preferencjach chorego. Autorzy zaznaczają, że należy uwzględnić również jego ewentualną wcześniejszą wolę, by nie informować określonych osób o stanie zdrowia.
Trzeci etap to rozmowa z bliskimi i ustalenie optymalnego postępowania ukierunkowanego na jakość życia pacjenta oraz poszanowanie jego godności. W miarę możliwości należy uwzględnić sprawy, które były dla niego ważne, w tym potrzeby emocjonalne, społeczne i duchowe.
Czwartym etapem jest wdrożenie ustalonej strategii i monitorowanie jej efektów. Decyzje nie są nieodwracalne – mogą zostać zmienione, jeśli pojawią się uzasadnione przesłanki medyczne lub zmieni się stan chorego.
Konsylium i rozmowa z bliskimi
Według autorów ocena zasadności dalszego leczenia powinna opierać się na ciągłej ocenie klinicznej i pracy zespołu. W skład konsylium powinni wchodzić lekarz opiekujący się pacjentem, lekarz nadzorujący oddział oraz specjaliści odpowiedni do jego stanu klinicznego. Jeśli to możliwe, warto włączyć także konsultanta medycyny paliatywnej lub lekarza posiadającego odpowiednie umiejętności. W zależności od sytuacji pomocny może być udział pielęgniarki opiekującej się chorym, fizjoterapeuty, psychologa czy kapelana.
Autorzy zwracają uwagę, że rozmowa z bliskimi nie powinna sprowadzać się do przekazania informacji o decyzji zespołu. Jej istotnym celem jest poznanie potrzeb i wcześniejszych preferencji pacjenta. Trzeba przy tym respektować obowiązujące zasady dotyczące udzielania informacji o stanie zdrowia. Przebieg spotkania i poczynione ustalenia powinny zostać odnotowane w dokumentacji medycznej. Jeśli bliscy potrzebują kolejnych rozmów albo stan pacjenta ulega zmianie, spotkania należy powtarzać.
Terapia limitowana czasem
W stanowisku osobno omówiono terapię limitowaną czasem (TLT). Polega ona na podjęciu leczenia w określonym zakresie i na wcześniej ustalony okres, aby ocenić jego potencjalne korzyści.
Przed rozpoczęciem takiej próby należy określić oczekiwane efekty oraz kryteria pozwalające ocenić, czy leczenie przynosi rezultaty. Po upływie ustalonego czasu zespół ponownie analizuje stan pacjenta i decyduje o kontynuowaniu pełnego leczenia, przedłużeniu próby albo zmianie celu postępowania na zapewnienie choremu komfortu.
TLT może być przydatna m.in. wtedy, gdy zespół nie jest zgodny co do rokowania lub szans powodzenia leczenia, a także gdy potrzebne są dodatkowe wyniki badań lub dokumentacja medyczna.
Ograniczenie terapii nie oznacza rezygnacji z opieki
Autorzy wyraźnie rozdzielają rezygnację z procedur uznanych za daremne od podstawowej opieki nad pacjentem. Ograniczenie terapii nie obejmuje pielęgnacji, łagodzenia bólu i innych objawów ani żywienia i nawadniania, jeżeli służą dobru chorego. Sposób ich prowadzenia powinien być dostosowany do aktualnego stanu, potrzeb i możliwości pacjenta.
Wśród zaleceń dla szpitali znalazła się również przesiewowa ocena potrzeb w zakresie opieki paliatywnej u pacjentów z zaawansowanymi, nieuleczalnymi chorobami. Autorzy podkreślają, że objęcie chorego opieką paliatywną nie oznacza automatycznej rezygnacji z leczenia przyczynowego. Ma służyć poprawie jakości opieki i skuteczniejszemu łagodzeniu objawów.
Szpitale powinny opracować własne procedury
Grupa Robocza TIP rekomenduje, aby osoby kierujące szpitalami, we współpracy z kierownikami oddziałów, opracowały zasady postępowania wobec pacjentów umierających i chorych w zaawansowanych stadiach nieuleczalnych chorób. Procedury powinny obejmować nie tylko decyzje dotyczące ograniczenia terapii, lecz także całościową opiekę nad pacjentem i jego bliskimi.
Do stanowiska dołączono wzór protokołu postępowania dotyczącego ograniczenia terapii daremnej. Formularz przewiduje m.in. opis stanu klinicznego, dotychczasowego przebiegu choroby, opinie konsultantów, omówienie aspektów etycznych i rodzinno-społecznych oraz wskazanie procedur, których nie należy podejmować lub których stosowanie należy zakończyć.
W dokumencie podkreślono również potrzebę szczegółowego dokumentowania decyzji, monitorowania opieki oraz zapewnienia wsparcia personelowi medycznemu uczestniczącemu w opiece nad umierającymi pacjentami.
Stanowisko Grupy Roboczej Towarzystwa Internistów Polskich ds. Terapii Daremnej 2026 zostało opublikowane na stronie TIP 22 października 2026 r.
