Ostry ból brzucha

Problem

„Witam doktorze Jones! Billy’ego okropnie boli brzuszek!”. Dla tak prostego stwierdzenia istnieje wiele różnych możliwych scenariuszy rozwiązań. Czy jest to stan nagły? Czy chłopiec ma zapalenie wyrostka robaczkowego? Czy wymaga konsultacji chirurga? Czy może jest to coś banalnego? Czy Billy zjadł coś szkodliwego? Czy ma zaparcie?
Ostry ból brzucha może być wywołany przez wiele różnych stanów chorobowych, których następstwem może być zarówno szybka poprawa i wyzdrowienie, jak i konieczność wykonania zabiegu operacyjnego, i stanowi tym samym diagnostyczny węzeł gordyjski. Dokonując analizy danych z wywiadu oraz występujących u pacjenta objawów klinicznych, jak również wykorzystując technologie medyczne, pediatra przeważnie jest w stanie dojść do sensownych wniosków, w jaki sposób ma postępować z chorym, nawet jeśli dotychczas nie udało mu się ustalić rozpoznania.
Ostry ból brzucha można klasyfikować w zależności od jego lokalizacji i natury, danych z wywiadu oraz towarzyszących objawów przedmiotowych (tab. 1).

Lokalizacja i charakter bólu

Niektóre choroby mogą wywoływać ból w różnych okolicach ciała, tym samym ustalenie rozpoznania na podstawie umiejscowienia bólu może sprawiać trudność. Lokalizacja źródła bólu brzucha może też być zafałszowana ze względu na naturę uczestniczących w jego odczuwaniu receptorów. Poza tym charakter bólu towarzyszącego określonej chorobie może zmieniać się w miarę postępu procesu chorobowego, jak na przykład w zapaleniu wyrostka robaczkowego. Ból brzucha można podzielić na trzewny, somatyczny oraz przeniesiony. W większości przypadków w wyzwalaniu bólu brzucha uczestniczą receptory bólu trzewnego. Receptory bólu trzewnego występują w błonach mięśniowej oraz śluzowej narządów rurowych, w krezce oraz na powierzchni błon surowiczych. Reagują zazwyczaj na rozciąganie jelita, gdy następuje jego rozdęcie, albo rozciąganie lub skręt krezki. Trzewna odpowiedź bólowa nie jest dobrze umiejscowiona, ponieważ nerwy aferentne odpowiedzialne za jej odczuwanie mają mniej zakończeń nerwowych w jelicie, nie są zmielinizowane, przebiegają obustronnie oraz wnikają do rdzenia kręgowego na kilku poziomach. Istnieją jednak trzy duże regiony jamy brzusznej, które wiążą się z konkretną lokalizacją bólu trzewnego. Ból trzewny z żołądka, dolnego odcinka przełyku oraz dwunastnicy odczuwa się w nadbrzuszu. Ból pochodzący z jelita cienkiego lokalizuje się w okolicy pępka. Ból, którego źródłem jest jelito grube, odczuwany jest w podbrzuszu. Ból trzewny bywa opisywany jako tępy, rozlany, kurczowy lub palący, mogący skłaniać dziecko do poruszania się jako próby złagodzenia dolegliwości. Ponieważ nerwy autonomiczne mogą wtórnie uczestniczyć w tym samym procesie chorobowym, u chorych mogą wystąpić pocenie, nudności, wymioty, zblednięcie oraz niepokój.