Reakcja anafilaktyczna – podstawowe reguły diagnostyczne i terapeutyczne

Anafilaksja jest zdefiniowana jako „ciężka, zagrażająca życiu, uogólniona lub systemowa reakcja nadwrażliwości”.[1,2]

Wśród stanów zagrożenia życia reakcja anafilaktyczna zajmuje szczególne miejsce. Atakuje osoby w każdym wieku, obojga płci, często wcześniej w pełni zdrowe. Jej przebieg jest gwałtowny, a życie pacjenta zależy od udzielonej szybko i kompetentnie pomocy. Fakt, że może wystąpić w dowolnym miejscu i czasie, nakłada na lekarzy wszystkich specjalności obowiązek opanowania podstawowych reguł diagnostycznych i terapeutycznych.

Epidemiologia i patomechanizm anafilaksji

Według najnowszej metaanalizy częstość występowania anafilaksji w Europie jest oceniana na 1,5-7,9/100 tys. mieszkańców/rok, a umieralność nie przekracza 0,0001 proc. W okresie całego życia około 0,3 proc. populacji doświadcza incydentu anafilaktycznego.[3] Ryzyko nawrotu mieści się w przedziale od 30 do 42,8 proc.[4] Należy przy tym pamiętać, że od 0,65 do 2 proc. incydentów ciężkiej anafilaksji (identyfikowanej najczęściej ze wstrząsem anafilaktycznym) kończy się zgonem pacjenta.

Przyczyną uogólnionej lub systemowej reakcji jest masywne uwalnianie mediatorów reakcji alergicznej, przede wszystkim z mastocytów. Dochodzi do niej na drodze zarówno mechanizmów alergicznych (IgE-zależnych lub IgE-niezależnych), jak i niealergicznych.

Dlatego wyróżnia się anafilaksję:

■ alergiczną IgE-zależną,

■ alergiczną IgE-niezależną,

■ niealergiczną,

■ idiopatyczną.[5]

Ten ostatni rodzaj reakcji odnosi się do przypadków, w których nie udaje się zidentyfikować czynnika wywołującego, a co za tym idzie – określić prawdopodobnego mechanizmu jego działania.[6-8] W patomechanizmie anafilaksji możliwy jest udział wszystkich czterech typów reakcji alergicznej według Gella i Coombsa (z dominującą rolą typu I, tj. reakcji IgE-zależnej) lub bezpośredniej aktywacji komórek tucznych. Gwałtownej, intensywnej reakcji sprzyja zespół aktywacji mastocytów (mast cell activation syndrome – MCAS).[9,10]

Postępowanie w ostrym incydencie anafilaksji[1]

1. W każdej placówce powinien być dostępny protokół rozpoznawania i leczenia anafilaksji. Należy regularnie się z nim zapoznawać.

2. Usunięcie (jeżeli to możliwe) ekspozycji na czynnik wywołujący.

3. Ocena stanu krążenia, oddychania, przytomności oraz skóry, oszacowanie masy ciała.

4. Wezwanie pomocy, jeżeli jest dostępna.

5. Podanie adrenaliny domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię środkowej części uda w dawce 0,01 mg/kg roztworu 1:1000 (1 mg/ml), u dorosłych maksymalnie do 0,5 mg, u dzieci do 0,3 mg. W razie potrzeby należy tę dawkę powtarzać co 5-15 minut; większość chorych reaguje już na jedną lub dwie dawki.

6. Położenie pacjenta na plecach w komfortowej pozycji i w razie zaburzeń oddychania/duszności uniesienie jego dolnych kończyn. Uwaga! Zgon może nastąpić w ciągu sekund, gdyby chory gwałtownie usiadł lub wstał.

7. Podawanie tlenu z szybkością przepływu 6-8 l/min u chorych z zaburzeniami oddychania/dusznością, u wymagających powtarzania dawek adrenaliny oraz u chorych na przewlekłe schorzenia układu oddechowego i sercowo-naczyniowego.

8. Zapewnienie dostępu do żyły za pomocą kaniuli (14-16 u dorosłych) i podanie, wtedy gdy jest to wskazane, 1-2 litrów NaCl o stężeniu 0,9 proc. w czasie pierwszych 5-10 minut u dorosłych (5-10 ml/kg) lub 10 ml/kg u dzieci.

9. W razie wskazań należy być przygotowanym do podjęcia resuscytacji.

10. Częste, w regularnych odstępach czasu monitorowanie ciśnienia, akcji serca, czynności oddechowej, oksygenacji i w razie możności zapewnienie ciągłego, nieinwazyjnego monitorowania.